Dr Budimir Aleksić imao je izuzetno zapaženo izlaganje na naučnom skupu „Boka u ogledalu istorijskog nasleđa“, koji je održan u Kotoru 7. i 8. oktobra 2023. godine. Njegov naućni rad prenosimo u celini.
Čitava istorija Boke Kotorske svjedoči o njenom srpskom nacionalnom karakteru, odnosno o tome da njeni žitelji čine integralni dio srpskog naroda. To su uvjerenje širili svi predstavnici njene duhovne, kulturne i političke elite; pisci, publicisti, istoričari, – i domaći i strani. Stoga se i njihov maternji jezik nije mogao imenovati nikakvim drugim nazivom do njegovom etničkom atribucijom. Jer, naziv svakog jezika proizilazi iz imena njegovog naroda, što je postalo neprikosnoveno načelo i u teoriji i u praksi.
U sačuvanim izvorima od XV vijeka do danas postoji obilje dokaza da su Bokelji svoj jezik nazivali srpskim (a nikad „crnogorskim“, ili nekim drugim imenom). Sve istorijske činjenice neoborivo dokazuju i potvrđuju da su Bokelji vodili istrajnu borbu za uvođenje nastave na srpskom jeziku u svim bokeljskim školama, i da su za čitavo vrijeme austrijske vladavine bili žestoki pobornici srpskog jezika i ćirilice. Upotreba izraza srpski jezik, kojim se imenuje jezik Bokelja, u pisanim dokumentima od XV vijeka pa sve do kraja XIX stoljeća, istovremeno je stvarni pokazatelj njihove objektivne nacionalne pripadnosti. Ukazaćemo samo na nekoliko dokumenata koji reprezentativno svjedoče kako su Bokelji shvatali i imenovali svoj maternji jezik.
Godine 1412. despot Đurađ dariva vlastelinu Medlu Anđeloviću selo „Šušan više Budve“. Ovo darovno pismo je pisao Bokelj Nikola Mirošević koji na kraju pisma dodaje: „Ja Nikola Mirošević, kanžalier, pisah srpskim jezikom“ (sva isticanja masnim slovima su moja, B. A.). Poznati venecijanski izdavač ćiriličnih knjiga Jerolim Zagurović (Kotor, oko 1500 – Venecija, 1572), „vlastelin od grada Kotora“, štampao je 1569. godine Psaltir za koji kaže: „Ovo se djelo zove na grčkom jeziku Psaltir, a po srpskom jeziku – Pijevac“.
O jezičkom identitetu Primorja i Boke Kotorske svjedoči i činjenica da je prvi srpski Bukvar, inoka Save Dečanca, nastao u manastiru Gradište u Paštrovićima, štampan (u Veneciji 1597.) na srpskoslovenskom jeziku i da su predlošci nesumnjivo srpski. Ovaj Bukvar je sačuvan na četiri lista, na kojima je izložen sistem srpskoslovenske ćirilice.
Godine 1617. hercegnovske age i poglavice pišu kotorskom providuru, a ispod tog pisma stoji zapisano da je primljeno iz Novoga i da ga je preveo Jeronim Pisarić – „državni tumač srpskog jezika u ovom gradu Kotoru“ („dragomano publico della lingua serviana in questa città di Cattaro“).
Značajno svjedočanstvo o nazivu jezika u Boki Kotorskoj predstavlja i iskaz arcibiskupa skopljanskog (po svoj prilici Petra Bogdanića, koji je prije toga bio barski arcibiskup) iz 1685. godine da je Herceg Novi u Srbiji i da se u njemu govori „srpski jezik“ („se serve lingua serviana“). A 1770. godine piše dalmatinski upravitelj iz Kotora mletačkoj vladi, i kaže da mu je Šćepan Mali pisao „na srpskom jeziku“.
U sudsko-notarskim aktima Kotora stoji da je 27. novembra 1728. godine knez Bečić iz Paštrovića predao Petru Fontani, javnom tumaču slovenskog i srpskog jezika u Herceg Novom, ,,jednu staru povelju, delom oštećenu, pisanu srpskim slovima az, buki, vjedi“.
Važan dokument o maternjem jeziku Bokelja jeste i molba Rišnjana i Hercegnovljana upućena 20. novembra 1754. godine Principu, tj. mletačkom duždu, kojom traže episkopa – etničkog Srbina: ,,Mi slaveno-srpski narod grčkoga zakona istočne crkve koji se nalazimo pod vlašću Vaše prejasne republike u predjelima Ercegnovoga i Risna, Neretve… (molimo) da nam Vaša Svetlost i prejasna vlada dopusti da imamo unaprijed svog zasebnog pastira od našeg srpskog jezika i grčkog obreda Istočne crkve“.
O borbi Bokelja za svoj srpski jezik svjedoči i podatak da su Rišnjani zvanična akta na italijanskom jeziku vraćali nepročitana, pravdajući se da ih ne razumiju. Tako risanska opština 1795. moli kotorskog providura da im ubuduće akta šalje na narodnom jeziku, „po serbski“, objašnjavajući da je to uvijek bio običaj.
Dugogodišnji direktor, i vjerovatno najbolji poznavalac Kotorskog arhiva, dr Slavko Mijušković, govoreći o nazivu narodnog jezika u Boki u dokumentima Kotorskog arhiva konstatuje sledeću činjenicu: ,,Za naš narodni jezik u starijim spisima najčešće se javlja naziv ‘srpski‘, ali se ponekad nailazi i na izraz ‘ilirski’; isto tako i u dokumentima pisanim na latinskom i italijanskom jeziku javljaju se oba izraza, koji se negdje potpuno izjednačavaju“. Mijušković piše da su pripadnici gradske inteligencije u Boki Kotorskoj za vrijeme austrijske vladavine bili „žestoki pobornici srpskog jezika i ćirilice“. Mijušković iznosi podatke o uvođenju srpskog jezika u mjesne javne osnovne škole u Boki u četvrtoj deceniji XIX vijeka, kao i u kotorsku višu osnovnu školu. On navodi zahtjev Bokelja austrijskim vlastima da se „razni srpski tekstovi i udžbenici za pravoslavnu djecu koji su štampani na slavenoserbskom jeziku, koji ta djeca ne razumiju, donesu i štampaju na srpskom jeziku koji je u opštoj upotrebi, zadržavajući ćirilska slova“.
Mijušković govori i o tome kako se narod hercegnovskog sreza 1845. godine usprotivio otvaranju italijanskih škola u Toploj i drugim mjestima. U protestnim dopisima seoskih glavara Bijele, Mojdeža, Kuta, Kumbora, Poda, Trebesina, Mokrina i Sasovića, kao i paroha Tople i Kruševica, podnesenim u vremenu od 22. juna do 18. jula 1845, koji se čuvaju u Eparhijskom arhivu u Kotoru, a koje Mijušković citira, uglavnom stoji da je vijest o osnivanju italijanskih škola u ovim mjestima izazvala „veoma veliku uznemirenost“ zbog toga što se djeca neće obučavati „na srpskom već na stranom jeziku“; da se dozvoli parosima da oni održavaju školu na srpskom jeziku dok se ne osnuju javne srpske osnovne škole; da se izdejstvuje otvaranje srpskih škola u kojima će učitelji biti srpske narodnosti i vjere, koji će zavisiti od pravoslavnog episkopa i koji će biti osposobljeni da nastavu vode na srpskom jeziku itd.
Sveštenik Jakov Popović, provikar dalmatinskog episkopa za Boku Kotorsku, u pismu od 7. januara 1847. traži od austrijskih vlasti uvođenje nastave na srpskom jeziku u svim bokeljskim školama, jer ,,Kastelno materina jezika to je poznato da u Boki jest serpski maternji jezik, to ovaj mora se voobšče, bez razlikosti vjere, i učiti po smislu rješenija Ministerijuma. (…) Niko ne može oprovergnuti ili protivorječiti da nije amo serbski materin jezik; zato dakle po svima školama moraju se zavesti nastavlenija kako jezikom tako i bukvami serbskimi (kirilovini)“. A opština kotorska u jednom aktu od 10. novembra 1847. navodi da su kotorski pravoslavci i neki katolici izjavili da je kako u samom Kotoru tako i u čitavoj Boki maternji jezik srpski koji se piše ćirilskim slovima, ,,koja su najprikladnija za njegovo pisanje i izgovaranje“, pa su stoga tražili ,,da se još u toku školske godine uvede u prvom razredu nastava na srpskom jeziku i ćirilskim slovima“. Poslije ovih navoda, opština u istom propratnom aktu tvrdi ,,da ne postoji sumnja da je maternji jezik u Kotoru i Boki srpski, te da se on na osnovu dekreta Ministarstva prosvjete ima uvesti kao nastavni jezik u kotorskoj višoj osnovnoj školi“.
Vrijedan dokument o maternjem jeziku (i etničkoj pripadnosti) Bokelja jeste i pismo bokeljskih glavara (njih oko četiristo, među kojima je bio i Stefan Mitrov Ljubiša, kao i načelnik prčanjski Anton Sbutega) Hrvatsko-slavonskom saboru u Zagrebu, upućeno 1/13. juna 1848. godine iz Prčanja. U tom pismu, pored ostalog, bokeljski prvaci naglašavaju da „okružje bokokotorsko pripada po položaju, po istoriji, po jeziku, i po plemenu većeg broja slavensko-srpskoj narodnosti“.
Korak dalje u zalaganju za uvođenje srpskog jezika izvan domena škole kotorska opština je učinila i prilikom raspisivanja konkursa za opštinskog pisara 3. januara 1867. U konkursnoj objavi je ovom prilikom bio istaknut izričiti uslov da kandidati moraju „odlično poznavati slaveno-srpski jezik“. Upotreba termina slaveno-srpski u tom konkursu bila je povod za raspravu u kotorskoj opštini o nazivu narodnog jezika. Prisjednik, tj. potpredsjednik opštine Špiro Bjeladinović je predložio naziv „slaveno-srpski“ s obrazloženjem da je „slaveno-srpski jezik, kojim govore susjedni Hercegovci i Crnogorci, jezik kotorskog okruga“, što je prihvaćeno i izglasano.
Kotorska opština je 14. jula 1872. dostavila Okružnom načelstvu jedan spisak naziva lokaliteta sa svog područja, naglašavajući da su ti nazivi ,,napisani jednom u talijanskom jeziku, a drugom, ne kako vi kažete u dalmatinskome jeziku, kojega pišuće ne pozna isto kao i ne znade puk Obćine ove, nego baš u pravome našemu maternome srbskome jeziku. Mi i naše zemlje jedankrat smo kršteni bili, a novog krštenja niti pitamo, niti primamo; mi i zemljenaše primili smo krštenje od pradjedovah naših u srbskome jeziku“.
O srpskom jeziku kao maternjem jeziku Bokelja piše i njemački baron Oto Rainsberg u časopisu Globus za 1864. godinu: ,,Italijanski se govori samo u većim mestima među obrazovanim licima; u kućnoj upotrebi isključivo se srpski jezik javlja, jer su stanovnici, sa malim delom katolika, svi slovenskog porekla. Uopšte za srpski jezik nije nijedan predeo toliko važan i značajan kao Boka, jer se tamo nalazi masa staroslovenskih reči koje nigde više nisu uobičajene, a izgovor, koji u Slavoniji, Dalmaciji i Bosni dozvoljava da se odmah razazna pripadnik rimske i istočne crkve, u Boki je jednak kod Grka i katolika“.
A njemački putopisac L. J. Kol sredinom XIX vijeka piše da u Kotoru pretežno govore italijanski, ali – ističe on, ,,sve je to drukčije u ostalim mestima Boke, gde se u porodici govori isključivo slovenski (srpski)“.
Da su Bokelji svoj maternji jezik imenovali kao srpski svjedoči i profesor Marcel Kušar, Austrijanac, koji u višetomnom reprezentativnom opisu Austrougarske monarhije, objavljenom u Beču 1892. godine, piše o tome kako stanovnici Boke i Dalmacije nazivaju svoj jezik: ,,Danas pravoslavci, kako se sami zovu, u Boki, kao i ostali koji žive u Severnoj Dalmaciji, daju svom jeziku naziv srpski“.
Dok su austrijske vlasti uporno izbjegavale da narodni jezik u Boki Kotorskoj imenuju kao srpski, nastavnici ovog jezika u kotorskoj gimnaziji su u zvaničnim dopisima ovaj jezik nazivali srpskim i potpisivali se kao nastavnici srpskog jezika. To, na primjer, radi Vuk Popović (prijatelj i saradnik Vuka Karadžića), kao i Risto Kovačić koji svoj dopis – Molbu predatu opštinskom uredu 28. avgusta 1872. potpisuje: „Risto Kovačić učitelj geogr. hist. i srpskog jezika“. A 8. oktobra 1872. kotorska opština je obavijestila Okružni sud, Državno odvjetništvo i Sreski sud u Kotoru da je odlučila da „za Obćinu kotorsku zvanični jezik mora biti jedino srbski“.
O ljepoti i izvornosti srpskog jezika u Boki Kotorskoj, veoma argumentovano i nadahnuto piše jedan od najznamentijih Bokelja – profesor i publicista Lazo M. Kostić. U svojoj studiji O srpskom karakteru Boke Kotorske, on, pored ostalog, kaže sledeće: ,,Bokelji su održali svoj jezik čist i lep kakav je morao prvobitno biti. Poprimili su mnoge italijanizme za vreme dugotrajne mletačke uprave, to se ne može sporiti, ali manje nego što su u Srbiji i Bosni poprimili turcizama. Oblici sami jezika, i njegova sintaksa, ostali su nedirnuti. (…) Svakako u Boki ima dosta dijalekata, više nego igde u Srpstvu na tako malom prostoru. Negde su se očuvali najprvobitniji oblici starog srpskog jezika (kao npr. u Krtolima muklo a), dok se u Novskoj i Risanskoj krajini i dan-danji govori čisto hercegovački. Razlike između dijalekata nisu u tome što bi jedan bio čistije a drugi slabije srpski, već u izgovaranju (intoniranju i naglašavanju) pojedinih reči“. Osim toga, Lazo M. Kostić s pravom tvrdi da ,,jezik kojim govore Bokelji svi pisci nazivaju srpskim, i stari i novi, i domaći i strani, i Bokelji i Nebokelji“.
Još je Vuk Stefanović Karadžić ukazivao na čistotu srpskog narodnog jezika u Boki Kotorskoj, i isticao njegovu ljepotu. Naime, u knjizi Crna Gora i Boka Kotorska on piše: ,,Može biti da nikakvo mjesto u narodu našemu nije tako važno i znatno za jezik naš kao prava Boka (oko zaliva)“.
Namjera da se maternji jezik Bokelja, Crnogoraca i Brđana tretira kao nekakav „crnogorski jezik“, nije ništa drugo do velikohrvatska ideološka manipulacija. Naime, stvaranje tzv. crnogorskog jezika i potiskivanje ćiriličnog pisma, samo je jedan od aspekata hrvatskog velikodržavnog imperijalnog projekta koji Crnu Goru vidi kao integralni dio hrvatskog etničkog, istorijskog, kulturnog i jezičkog korpusa. Velikohrvatske pretenzije prema Boki Kotorskoj sublimira dr Vanda Babić u knjizi Boka Kotorska – zaljev svetaca i hrvatske kulture, gdje se naglašava da je Boka Kotorska ,,danas riznica hrvatske kulture“, da ,,od Herceg Novog do Perasta, preko Dobrote, Kotora, Prčanja, Tivta i Budve krije se bogata hrvatska baština“, Kotor je jedan od ,,hrvatskih srednjovjekovnih gradova“, a Boka je odavno ,,integrirana u hrvatski kulturni prostor“.
Na osnovu svega do sada kazanoga može se zaključiti da je veoma pogubno, lingvistički nedopustivo i za Bokelje politički i kulturno genocidno ustavno preimenovanje srpskog jezika u tzv. crnogorski jezik. Za Bokelje, kao i za Crnogorce i Brđane, odnosno za srpski pravoslavni narod na prostoru današnje Crne Gore, srpski jezik je uslov očuvanja njihovog istorijskog identiteta. Od nastanka prvih civilizacija i formiranja pravne svijesti zna se da je zatiranje jezika predstavljalo izraz najsurovijeg nasilja nad ljudima. Jer, oduvijek su narod i jezik jedno biće (Etnos i Logos). Stoga je svaka imperijalistička politika u svojim pokušajima oduzimanja identiteta nekom narodu nastojala da zatre njegov jezik.
Završićemo ovaj rad sa dvije terminološke napomene. Nazivi slaveno-srpski (narod, jezik) i srpski (narod, jezik) predstavljaju sinonime. Naziv srpski jezik, istorijski gledano, ima jedinstveno, neraščlanjeno značenje (i narod, i jezik kojim taj narod govori), pa je to odraženo i na prvom popisu stanovništva u Knjaževini Crnoj Gori 1909. godine: etnička pripadnost je određena prema maternjem jeziku!
