Najtraženija srpska knjiga 18. veka
Piše: Petar Milatović Ostroški
Danas sam se u Austrijskoj nacionalnoj biblioteci bavio originalom Stematografije zoografa Hristofora Žefarovića, delom štampanim u Beču u oktobru 1741. godine, a koje se, kako naglašava počivši dr Dinko Davidov, naslanja na djelo hrvatskog polihistora i bakroresca Pavla Riter Vitezovića, štampano na latinskom jeziku u Beču 1701. godine pod naslovom Stemmatographia sive armorum illyricorum delineatio, descriptio et restitutio, a potom i u Zagrebu, 1702. godine, pod nešto drukčijim naslovom.
Dinko Davidov dalje ističe da je zvaničnoj austrijskoj politici odgovarala Vitezovićeva Stemmatographia u kojoj su otisnuti grbovi zemalja i pokrajina – tada jednim delom pod Turcima – koje bi Austrija rado prisajedinila posle proterivanja svog opasnog neprijatelja sa Balkana. I patrijarhu Arseniju Četvrtom je bila poznata Vitezovićeva knjiga i ideja o ujedinjenju Hrvata, Srba i Slovenaca, koju je Vitezović, na svoj način, u svojim delima lukavo, a na štetu Srba, izlagao. Patrijarh Arsenije Četvrti je sa svojim saradnicima, koji su učestvovali u vođenju politike Karlovačke mitropolije, odlučio da Vitezovićevu knjigu izda u dopunjenom, dakle, potpuno izmenjenom obliku.
Patrijarh Arsenije Četvrti, zograf Hristofor Žefarović i patrijarški sekretar i pesnik Pavle Nenadović Mlađi sadržajno i idejno dali su drukčiji karakter prvobitnom predlošku, Vitezovićevoj knjizi. To više nije samo heraldički zbornik – kakav je u Vitezovića – već je tome dodato dvadeset devet likova južnoslovenskih vladara i svetitelja, portret Arsenija Četvrtog, dugačka pesma njemu posvećena, trijumfalni portret cara Dušana na konju, okruženog grbovima, lik cara Dušana između Hronosa i Minerve i, na kraju, pesma posvećena Hristoforu Žefaroviću, u kojoj se veliča ovo njegovo delo.
U tome vremenu kada se istorija skoro i nije učila u ono malo škola koje su bile kratkog veka, ovako zamišljena Stematografija trebalo je da pruži našem narodu izvesna znanja iz nacionalne istorije, a preko tog znanja da mu učvrsti veru, moralnu i političku postojanost. Stematografija je imala ulogu istorijskog albuma i priručnika.
Kada se pojavila Stematografija je bila najtraženija i najbolje primljena knjiga toga doba. Ona je potisnula u drugi plan časlovce, psaltire i druge crkvene knjige i postala najomiljenija lektira srpskog naroda. Mada je njen mecena i idejni tvorac bio arhijerej, Stematografija nije bila knjiga klira, već sasvim sigurno knjiga mladog srpskog građanstva koje se već sredinom toga veka zalaže za veća prava i demokratskije odnose u društvu. Iz Stematografije su mladi sricali slova, ona je i Dimitrija, Dositeja Obradovića, u detinjstvu „obajavala“ a stariji su se iz nje naoružavali rodoljubljem i političkom svešću.
Likovi južnoslovenskih svetitelja i vladara raspoređeni su ovim redosledom: Sveti Stefan Nemanja i sveti Stefan Prvovenčani (list 1a), Sveti David i Sveti Teoktist (list 1b), Sveti Naum Čudotvorac i Sveti Nikodim Mirotočec (list 2a), Sveta Ana Carica, narečena Anastazija i Sveta Jelena Carica (list 2b), Sveti Sava Arhiepiskop serbski i Sveti Sava II arhiepiskop serbski (list 3a), Sveti Metodije arhiepiskop moravski i Sveti Jefrem arhiepiskop serbski (list 3b), Sveti Arsenij Čudotvorac i Sveti Nikodim arhiepiskop serbski (list 4a), Sveti Kliment arhiepiskop ohridski i Sveti Teofilakt bolgarski arhiepiskop (list 4b), Sveti Vladislav, kralj i samoderžac serbski (list 5a), Sveti Milutin kralj serbski (list 5b), Sveti Stefan kralj Dečanski (list 6a), Sveti mladi car Uroš Nemanjić (list 6b), Sveti Milutin Mirotočec iže v Sofiji (list 7a), Svetij Lazar Knjaz serbski (list 7b), Sveti Jovan Vladimir Mirotočivi (list 8a), Sveti Stefan Škriljanović (list 8b). Sa ovim listom završava se galerija likova južnoslovenskih svetitelja i vladara.
Izvor: Dinko Davidov, Srpska Stematografija Beč 1741 (fototip), Prometej, Novi Sad 2011
