Spomenik braniocima kralj „prebacio“ na gorblje

Piše: Bane Gajić

Spomenik braniocima Beograda u Prvom svetskom ratu, snimljen neposredno po završetku, 1931. godine.

U postolju memorijala se nalazi kosturnica u kojoj počivaju ostaci 4.600 znanih i nepoznatih srpskih vojnika koji su stradali u odbrani prestonice u dve ofanzive, 1914. i 1915. godine. Ekshumacije su vršene sa bojišta na Dorćolu, Košutnjaku, Adi Ciganliji, Kalemegdanu, krajem dvadesetih.

Autor spomeničke kompozicije bio je ruski emigrant od boljševičke revolucije koji je našao utočište u Kraljevini SHS, Roman Verhovskoj, dok je deo uradio i domaći vajar Živojin Lukić, uz pomoć još jednog „belog“ Rusa.

Spomenik je smešten u gornjem delu Novog groblja što je u to vreme bila lokacija daleko van grada. Postavljanju je prethodila oštra debata između Udruženja oficira rata 1914-1918 koje je naručilo izradu memorijala, samog autora i dela javnosti, sa strukturama u tadašnjoj državi: spomenik je bio predviđen da stoji u centru Beograda, na vidnom mestu, i podseća na stradanje i žrtve.

Međutim, zbog izrazito prosrpske simbolike (grb, vojnik, germanski orao u samrtnom ropcu pod nogama ratnika), tadašnji politički vrh, uključujući i Kralja Aleksandra II Karađorđevića nije dopustio njegovo postavljanje na vidnom mestu i prebacio ga je na udaljenu lokaciju Novog groblja, gde se nalazi i danas.

Na poljani ispred spomenika iz nekog neobjašnjivog razloga od 1944. godine počelo je sahranjivanje vrha komunističkog policijskog i bezbednosnog vrha, sve do kraja osamdesetih.

Identičan spomenik, donekle redukovane kompozicije, izrađen je i postavljen u Kraljevu, ubrzo nakon beogradskog. Nakon uklanjanja šezedesetih, vraćen je na centralni trg u Kraljevu gde se nalazi i danas.