Srbi u Lici i Dalmaciji u ranom srednjem veku

Na konferenciji „Srbi u Hrvatskoj“, održanoj u organizaciji Svetske srpske zajednice, u Sremskim Karlovcima, 6. i 7. juna 1997, naš veliki arheolog prof. dr Đorđe Janković izneo je rezultat arheoloških istraživanja, obavljenih u Lici i Dalmaciji 1993–1994. godine. Ta ispitivanja prošlosti ranog srednjeg veka nije bilo moguće vršiti, zbog političke „nepodobnosti“, ni pod Austrougarskom, ni pod Kraljevinom Jugoslavijom, ni pod Titovom Jugoslavijom, već samo u teškim ratnim uslovima postojanja Republike Srpske Krajine.

Ovo je rezime članka Đ. Jankovića, u kojem se iznose rezultati arheoloških istraživanja: da su Srbi bili nastanjeni u Lici i u Dalmaciji zapadno od Cetine najkasnije u VII-VIII stoleću, a možda već krajem IV stoleća. S obzirom da zbornik sa konferencije održane 1997. u Sremskim Karlovcima nije štampan i da mi nije poznato da je ovaj naučni rad dr Đorđa ikada objavljen, iznećemo ga uskoro na svetlo dana.

Istorijski značaj arheoloških istraživanja dr Đorđa Jankovića i njegovih saradnika, obavljenih u Srpskoj Krajini 1993-1994. je nemerljiv za istorijsko pamćenje našeg naroda. Slava i hvala mu za to!

Priredio: Nikola Milovančev

Đorđe Janković: Arheološki spomenici Srba zapadno od Dinare i Une (rezime)

Đorđe Janković

Istraživanje arheoloških spomenika Srba, započeto je prvi put dok je Krajina bila slobodna. Zato su istraživanja zahvatila samo predele od granice na jugu do pravca Gračac-Korenica na zapadu. O srpskoj istorijskoj ukorenjenosti na tom tlu, svedoči već postojanje kapele u manastiru Krki, u kojoj je propovedao apostol Pavle. Tu tradiciju su sačuvali Srbi, pravoslavni monasi.

Prvi sloj života Srba na tim prostorima, pouzdano arheološki potvrđen, potiče iz VII-VIII stoleća. Ustanovljen je gromilama, posmrtnim spomenicima Srba IV-IX stoleća. Gromile su istraživane između Knina i Drniša (Vrbnik, Ramljane, Uzdolje) i u župi Srb. Zabeležene su na jugu od Svilaje i Drniša do Zelengrada (još južnije, živelo je neko slovensko pleme nepoznatog imena), severno od Knina, kao i između Gračaca i Korenice. Gromile dokazuju da su Srbi nastanjeni zapadno od Dinare možda već krajem IV stoleća, kako to pokazuju nalazi iz okoline Grahova, a najkasnije od VII stoleća (Uzdolje). Raspored utvrđenja sa gromilama i grobnih nalaza osobenih za Franačko carstvo IX stoleća, pokazuju da su Franci početkom stoleća napali istovremeno i vizantijsku Dalmaciju i Srbe. Posle zaključivanja mira u Ahenu 812. godine, Srbi su izgubili predele zapadno od Dinare i Une. Franačke okupacione jedinice, potvrđene su grobljima u Biskupiji kod Knina i u Koljanima kod Vrlike na Cetini. Tada je Franačka naselila Hrvate u Ravne Kotare.

U naredna dva stoleća arheološka svedočanstva o Srbima zapadno od Dinare i Une su izuzetna (jedan grob iz Biskupije). Međutim, pred kraj XI stoleća, te su oblasti dospele u sastav Srbije u još nejasnim istorijskim okolnostima. O tome svedoče zapadni izvori. To arheološki potvrđuju tada nastale crkve, osnova osobenih za crkve u državi kralja Mihaila i Konstantina Bodina, kao i za vizantijsku Dalmaciju. To se dokazuje i ranije nađenim natpisom na Kapitulu kod Knina, ispisanim ćiriličnim i glagoljskim slovima.

Treći sloj arheoloških spomenika Srba potiče iz vremena posle zime 1241-1242. godine, kada su Tatari progonili mađarskog kralja od primorja, pa su predeli kroz koje su prošli zapusteli. Po arheološki neproverenim podacima, tokom XIV stoleća nastaju manastiri Krupa, Krka i Dragović. Da je tada nastao i manastir Rmanj na sastavu Une i Unca, možda ukazuje niz isposnica u okolini, koje bi se mogle povezati sa isihastima. Arheološki je najjednostavnije pratiti pravoslavne Srbe preko osobenih kamenih nadgrobnih spomenika (stećci). Oni se primenjuju na grobljima od Imotskog i Makarske na istoku, preko doline Cetine do Knina, a ima ih oko Omiša, Splita, Trogira, Drniša. Groblja sa takvim spomenicima pokazuju gde pravoslavni Srbi preovlađuju kao stanovništvo tokom XIV-XV stoleća. Zapadno od Une ima ih i kod Gračaca, Korenice, Otočca, Ogulina, Gline. Natpisi na njima, uvek ćirilični, nađeni su kod Imotskog, Splita, na Cetini, kod Benkovca, Gračaca i Gline.