Srpska svetinja i ikona pred kojom se mole i katolici
Lepavina je manastir u istoimenom selu, opština Sokolovac. Nalazi se nedaleko od grada Koprivnice u Republici Hrvatskoj. Posvećen je Vavedenju Presvete Bogorodice. To je duhovno mesto u koje dolazi brojni hodočasnici, ne samo srpski nego i katolički iz cele Evrope, koji dolaze pred čudotvornu ikonu Bogorodicu Lepavinsku da se mole i traže spasenje.
Iguman Manastira Lepavina od 1984. godine do 2017. bio je arhimandrit Gavrilo Vučković (na slici), duhovnik koji je još u živom sdećanju verujućeg srpskog naroda ne samo u Hrvatskoj nego u u Srbiji, Bosni, Austriji, Nremačkoj. Pre tri godine se preselio na onaj svet.
„Bio je zaista nesvakidašnja pojava: monah svetogorskog iskustva, a u propovedničkoj službi narodu; stari monah, a korisnik novih tehnologija; starac po godinama, a mladić po misionarskoj revnosti… Kao takav je obeležio misionarsku delatnost Srpske Pravoslavne Crkve sa početka 21. veka i ostao jedan od nezaboravnih trudbenika na tom polju u naše vreme“, zapisao je ov ocu Gavrilu prezviter Oliver Subotić.
Godine 1598. u Lepavinu je došao jeromonah Grigorije, takođe sabrat Hilandara, sa dvojicom monaha iz manastira Mileševa, te je manastir obnovljen. Pravoslavnom stanovništvu, koje je neprekidno učestvovalo u borbama protiv Turaka i njihovih pomagača, 1630. dane su povelike povlastice, čime su stvoreni uslovi za gradnju širih razmera.
Arhimandrit Visarion je 1635. godine došao u Lepavinu i stavio se na čelo manastira, te je pod njegovim nadzorom od 1636.[1] do 1642. iznikao ozbiljniji manastirski kompleks.
Baron Johanes Galer je u septembru 1642. godine potvrdio manastiru pravo vlasništva svih imanja koje su mu podarili seljani Branjske i Sesvečana. To isto su posebnim pismima učinili i baron Sigmund fon Ajbisvald, zatim vojvoda Gvozden sa Đorđem Dobrojevićem, Blažom Pejašinovićem i vojvodom Radovanom (5. februara 1644), baron Honorius fon Trautmansdorf (10. jula 1644.) i grof Georg Ludvig fon Švarcenberg (23. novembra 1644.). Ruski car Aleksije Mihajlovič je 1651. godine dozvolio da kaluđeri lepavinski mogu svake sedme godine dolaziti u Rusiju, radi skupljanja priloga.
Istorija manastira Lepavine neodvojivo je povezana sa istorijom Srba u Varaždinskom generalatu, koji su se poistovećivali sa pravoslavljem i ustrajno se odupirali verskoj uniji sa Rimokatoličkom Crkvom. Pismo manastirskih kaluđera zagrebačkom biskupu iz 1658. godine u kojem iznose „da su pokorni ocu papi i pravi katoličani“ treba prihvatiti kao „bacanje prašine u oči“. Monasi uzimaju učešća i u borbi lokalnog stanovništva protiv društvenih nepravdi: 1666. godine stradaju u velikoj buni križevačkog velikog sudije Osmokruhovića, a 1672. godine su zajedno sa monasima iz Gomirja (ukupno njih 14) bili osuđeni na doživotno robovanje na galijama i u okovima poslani na Maltu. (To spominje i Adam Pribićević u knjizi „Naseljavanje Srba po Hrvatskoj i Dalmaciji“) 24. novembra 1715. (odn. 13. novembra prema julijanskom kalendaru) na pragu manastirske crkve je iz pušaka ubijen iguman Kodrat, što je bila posledica sporova sa obližnjim unijatskim (grkokatoličkim) sveštenstvom.
Živeo je u manastiru Lepavini 1666. godine vladika Srboslavunski (pravoslavni, slavonski) Joanikije (Joakim?) Đaković. On je 1665. godine darovao manastiru jevanđelje štampano u Moskvi 1649. godine. Potkraj 1692. godine i početkom 1693. godine boravio je u Lepavini srpski (pećki) patrijarh Arsenije III. Čarnojević (Crnojević). Okupljao je narod i propovedao u manastiru, te odlazio u posete okolnim krajiškim vojvodama, što je podiglo ugled manastira, koji je – posle predavanja manastira Marče unijatima – postao najvažniji centar pravoslavlja u tom kraju.
Na čelu manastira nalazio se 1731. godine iguman Danilo. Pravoslavci iz Varaždinskog generalata uspeli su 1734. godine dobiti dozvolu za pravoslavnog episkopa – unijatski episkop (biskup) je za sedište primio nedavno oduzeti manastir Marču, dok je za rezidenciju novog pravoslavnog episkopa određena Lepavina. Međutim, zbog perifernog položaja Lepavine, konačno sedište pravoslavne episkopije postao je Severin, dok je episkopija dobila naziv Lepavinsko-severinska eparhija. U Lepavini je sahranjen prvi lepavinsko-severinski episkop Simeon (Filipović), koji je umro u istražnom zatvoru u Koprivnici, što je opet bila posledica postepenog nametanja unije lokalnim pravoslavcima.
Manastirski hram
Iako pravoslavcima život pod Marijom Terezijom nije bio lak – pravoslavlje je kraće vreme stavljeno i izvan zakona, a lepavinski manastir je trebalo da pripadne unijatima – polovinom 18. stoleća izgrađena je današnja manastirska crkva. Ona je posvećena prazniku Vavedenje Presvete Bogorodice. Gradnju je vodio Nikola Popović, nekadašnji “protopop horvacki” i bivši paroh Pisanice, gdje je bio podigao lepu crkvu. Nikola se zamonašio i postao lepavinski arhimandrit Nikifor. Dovršenu crkvu baroknog stila posvetio je 25. marta 1753. godine kostajnički episkop Arsenije Teofanović, koji je gotovo stalno boravio u Severinu. Godine 1758. pominje se kapelica manastirska posvećena Sv. Nikoli, u kojoj je obavljano rukopoloženje kaluđera.
Manastirski imetak se 1902. godine sastojao od 515 j. 553 kv hv zemlje, sa katastarskim čistim prihodom od 1.759 k 82 p. To je vrednost od ukupno 35.196 k 90 p. Vrednost manastirskih zdanja iznosi 77980 k, prava 240 k, vrednosni papiri 3.882 k 18 p, dragocenosti 426 k 18 p, opreme 22.446 k 90 p, i ostale pokretnosti 6.114 k 60 p. Vrednost celokupnog manastirskog imanja procenjen je na 146.306 k 8 p.[9]
Izuzetno teške trenutke je manastir proživeo u vreme Drugog svetskog rata. Odmah posle okupacije bratstvo je uhapšeno i odvedeno u logor. Jeromonah Joakim (Babić) je ubijen, a ostali su monasi prognani u Srbiju. 27. oktobra 1943. godine manastir je bombardovan, manastirske zgrade su gotovo sasvim razrušene, a crkva i konak teško su oštećeni. Crkvena oprema je bila u celini uništena, ali je u delu konaka koji je izbegao rušenje ostao sačuvan deo manastirske biblioteke, koji su prisvojili unijatski sveštenici.
Poslije Drugog svjetskog rata
Zahvaljujući požrtvovnom radu oca Gavrila (Vučkovića), duhovni život je u usponu: bratstvo broji nekoliko članova, izdaje se časopisa „Put, Istina i Život“, a manastir je omiljeno stecište hodočasnika ne samo iz Hrvatske, nego iz cele Evrope, pa i šire. Posećuju ga reke pravoslavnih i rimokatoličkih vernika, kao i oni koji traže odgovore na neka duhovna pitanja ili pomoć u nevolji. Lepavina služi mostom u novom dijalogu ljubavi između istočne i zapadne Crkve, stare razmirice se zaboravljaju, a uspostavlja se nova atmosfera međusobnog razumevanja i istinskog dubljeg upoznavanja.
Manastirske dragocjenosti
Manastir se ponosi čudotvornom ikonom Presvete Bogorodice Lepavinske (na slici), koja ga i čini važnim hodočasničkim središtem. Naslikana je u kritsko-italijanskom stilu sa početka 16. veka. Ne zna se kako je tačno dospela u manastir, a lokalno predanje kaže da je bila tu dok je manastir još bio u povojima.Godine 1691. štampane su neke bogoslužbene knjige (mineji) u Moskvi da bi bile darovane manastiru Lepavini. Na svakoj je pisalo da je tu knjigu dao ruski car Petar Veliki: „Srbskoj zemli vavedenskog manastira Lepovinskog“.Jedna od znamenitosti bio je i crkveni ikonostas iz 1775. godine, rad jednog od najboljih predstavnika ranog srpskog baroka, Jovana Četirevića-Grabovana i njegovog učenika Grigorija Popovića, uništen u Drugom svetskom ratu, a od njega su se sačuvale samo tri slike. Pored ovih, u manastiru se čuvaju i starije ikone svetog Simeona Nemanje, svetog Save i ikona Vavedenja Presvete Bogorodice, koje su izrađene u Lepavini 1647. godine.
Posebnu vrednost predstavljaju stare rukopisne i štampane knjige. Među najstarije spadaju dva četveroevanđelja iz 13. i 14. veka, od kojih je jedno srpsko-raške, a drugo makedonske redakcije, oba sa lepim inicijalima. Budući da je Lepavina služila i kao osnovna škola za sticanje pismenosti i osnovnih znanja, ovde su pohranjivane i mnogobrojne pisane i kopirane knjige.
Manastir Bršljanac je prvobitno je bio sagrađen između sela Bršljanice, Kutinice, Podgarića i Malog Prokopa, na Moslavačkoj gori. Nekada se zvao Kutina ili Kutinica po selima Krajiška i Paorska Kutinica ili Garjevica po planini u kojoj se nalazio.
U manastiru je 1724. godine otvorena škola za oko tridesetoro srpske dece.
Manastir se seli 1741. godine na planinu Garjevica, između sela Podgarića i Male Bršljanice. 1745. godine se na tom mestu osniva manastir i gradi nova crkva posvećena Svetom Nikoli Kada je manastir bio sagrađen Gavrilo je umro a na njegovom mestu nasledio ga je Vasilije Polimac.
Ikonostas je izrađen 1773. godine. Izradio ga je moler Lazar koji je kasnije bio i u manastiru Pakri i tamo pomagao Vasiliju Ostojiću na izradi ikonostasa. Po završetku ikonostasa, umro je i drugi osnivač manastira duhovnik Vasilije Polimac 29. decembra 1773. godine.
Manastiru je 1776. godine uzeta i parohija i pripojena bršljaničkoj parohiji. Manastir Bršljanac pripojen je 1779. godine manastiru Lepavini i otada je opustio, služilo se samo o hramovnim slavama.
Godine 1840. srušena je crkva manastira Bršljanac, poslednja preživela građevina. Preostali kamen uzidan je u današnju crkvu-kapelicu u Bršljanici u kojoj se nalazi i manastirska časna trpeza, ikonostas i neke ikone, utvari i knjige.
Na manastirskom crkvištu podignuta je kapelica, a posle rata 1991.1995 godine obnovljena je i služi se povremeno.
