Temišvar duhovni centar Srba u Rumuniji

Eparhija temišvarska Srpske pravoslavne crkve je osnovna verska ustanova Srba u Rumuniji sa sedištem u Temišvaru, gde nalazi i saborna crkva eparhije. Arhijerej administrator je episkop Lukijan (Pantelić), a arhijerejski zamenik je protojerej-stavrofor Marinko Markov.

Najveći deo Srba u Rumuniji danas živi u šezdesetak mesta na zapadu i jugozapadu Rumunije, počev od mesta Tornja i gradova Nadlak i Arad na Morišu, do opštine Svinica na Dunavu (županije Arad, Timiš, Karaš-Severin i Mehedinc). Broj Srba jeste u stalnom opadanju, on je za nepunih osam decenija doslovno prepolovljen: prema statističkim podacima Temišvarske eparhije u Rumuniji godine 1924. bilo je 44.078, prema državnom popisu iz 2002. godine – svega 22.561, a prema popisu iz 2011, u Rumuniji živi nešto više od 18 hiljada Srba, što predstavlja manje od 0,1% ukupnog stanovništva države.

Pravoslavna veroispovest jeste jedan od karakterističnih elemenata koji definišu Srbe na teritoriji današnje Rumunije. Kao najstarija srpska institucija, Srpska pravoslavna crkva je oduvek bila uz narod, a narod uz svoju crkvu.

Pisani izvori o Temišvarskoj eparhiji potiču iz XVI veka, kada je bila sastavni deo srpske Pećke patrijaršije. Posle sklapanja požarevačkog mira (1718.), pripala je Beogradskoj mitropoliji, čija je teritorija proširena na deo Ugarske (Banat, Oltenija).

Vredi napomenuti da je na sastanku sa karlovačkim mitropolitom Sofronijem (Podgoričaninom) u selu Nemetu (žup. Timiš) 1710. godine, patrijarh Kalinik I, tada na Pećkom prestolu, priznao autonomiju nove srpske mitropolije, osnovane na tlu Habsburške carevine.

U doba austrijske vlasti u severnoj Srbiji, povodom ujedinjavanja Srpske pravoslavne crkve sa teritorije Austrije, nastalo je spajanje Beogradske mitropolije sa Karlovačkom, te je Temišvarska eparhija 1731. godine postala deo Karlovačke mitropolije.

Nakon jerarhijske podele (istupanje Rumuna iz Karlovačke mitropolije) posle 1864. godine, Temišvarska eparhija ostala je kao srpska u Karlovačkoj mitropoliji, sve do 1920. godine, kada je, reorganizacijom, ušla u sastav Srpske patrijaršije. Rumunska država je zvanično priznala Pravoslavnu srpsku eparhiju temišvarsku 2009. godine.

Temišvarska eparhija Srpske pravoslavne crkve obuhvata na današnjoj teritoriji Rumunije 56 parohija i 5 manastira, od posebnog značaja za istoriju ovdašnjeg srpskog življa. U nekim od parohija nema uopšte Srba, pa su i tamošnji hramovi prazni. Manastiri Bazjaš i Zlatica osnovani su, po predanju, od samog Svetog Save, prvog srpskog arhiepiskopa, dok su srednjovekovni manastiri Sv.Đurađ (žup. Timiš) i Bezdin (žup. Arad) od kapitalnog značaja pre svega za istoriju Karlovačke mitropolije, jer je iz redova njihovog monaštva biran znatan broj srpskih prvojeraraha – episkopa i patrijaraha.

U Temišvaru, koji je od najstarijeg doba bio sedište pravoslavnih srpskih episkopa, nalaze se tri pravoslavne srpske crkve. Najglavnija, Srpska saborna crkva, predstavlja arhitektonski i umetnički biser Temišvara. Smeštena je na istorijskom trgu grada (Trgu Ujedinjenja), uz impozantne zgrade Vladičanskog dvora Pravoslavne srpske eparhije, odnosno Pravoslavne srpske crkvene opštine u Temišvaru (Gradu).

Srpska saborna crkva u Temišvaru (Catedrala Ortodoxă Sârbă din Timișoara) je najvažnije crkveno zdanje srpske zajednice u Rumuniji. To je i prestona crkva Temišvarske eparhije.

Crkva se nalazi u samom „srcu“ Temišvara. Sa okolnim eparhijskim zdanjima ona čini čitav gradski blok duž zapadne strane Trga ujedinjenja, najstarijeg trga u gradu.