Od srpskih svetinja ostao samo hram u Ljubljani

Srbi su u Sloveniji najbrojnija manjinska zajednica. Procenjuje se da u „deželi“ živi oko 40.000 Srba, neki čak pominju brojku od 100.000. Za razliku od Italijana, Mađara, pa i Roma, kojih je znatno manje, Srbi nisu priznati kao nacionalna manjina, devedesetih godina prošlog veka oni koji nisu prihvatili slovenačko džavljanstvo su izbrisani, nemaju svoje medije, malo se radi na očuvanju kulturnog, verskog i nacionalnog identiteta, uskraćena su im značajnija sredstva iz fondova. Ni srpska pravoslavna crkva u ovoj državi nije u ništa boljem položaju.

Porušeni hramovi još tokom Drgogog svetskog rata se ne obnavljaju, ne vraća se crkvena imovina, ne grade novi verski objekti. Krajem prošle godine bila je, posle punih osam decenija, najavljena gradnja pravoslavnog hrama u Kopru i ovoga puta na tom putu se isprečila sloveenačka vlast, osnosno birokratska samovolja gradonačelnika tog grada. Srpska crkva kupila je parcelu, i sve pripremila za gradnju, a onda je opština zatražila da otkupi zemljište a da srpskoj i islamskoj zajednici dodeli jedan prostor koji će koristili naizmenično što je za SPC neprihvatljivo i potpuno nerazumljivo.

Srpska pravoslavna crkva u Ljubljani, odnosno crkva svetih Ćirila i Metodija u Ljubljani praktično je jedini i najvažniji bogoslužbeni hram Srpske pravoslavne crkve na području države Slovenije. Božiju službu u crkvi služi protojerej-stavrofor (paroh) Peran Bošković i jerej Milan Jovanović, nadležni mitropolit Zagrebačko-ljubljanske mitropolije dg. Porfirije Perić.

Opština je odma iskazala želju da postavi pravoslavnu crkvu i imenuje sveštenika, koji bi služio vojnicima. Sveštenik je, u maju 1922, dobio molitveni prostor u kasarni kralja Petra u Celju, dok se prikupljali pare za novu crkvu. U tu svrhu su imali razne akcije prikupljanja para pa i koncerte (Svetosavski večeri). Pare su dolazile i iz ostalih delova Kraljevine Jugoslavije (crkvene opštine, firme). Gradbeni material za crkvu je izdvojila opština Celje sa celjskim firmama, dok je lokacija obezbeđena opština Celje (Gledališki trg).

Dana 1. septembra 1929. je misionar srpskog patrijarha, ob prisutstvu zastupnika kralja Aleksandra I Karađorđevića i ministrima blagoslovio su temeljac nove crkve. Gradnju su počeli jula sledeće godine i završili 1932. godine. Crkva je posvećena Svetom Savi, u spomen na paljenje mošti u Beogradu 27. aprila 1594. Crkvu je blagoslovio srpski patriairh Varnava. Događaj je privukao veliku masu naroda. Zvono za crkvu je ulijev u Vojno-tehnićkom insitutu u Kragujevcu, kao poklon kraljeve vojske. Zvono je blagoslovljeno 6. septembra 1933. Od 1934 do 1936 doradili su još okolinu crkve. Celjska pravoslavna opština je bila nadležna i za krajeve Laško, Krško, Brežice, Šmarje pri Jelšah, Konjice, Gornji Grad, Slovenj Gradec i Prevalje. Krajem 1936. bilo je 352 pravoslavnih porodica sa 621 članova (bez vojnika), od kojih je bilo 356 Srba i 208 Slovenaca. Crkvu je vodilo troje sveštenika. Celjska pravoslavna opština je za druge, daleke, lokacije sredila i manje kapele (velike banje, Rogaška Slatina, Topolšica).

Prema istim nacrtima kao za crkvu u Celju, napravili su i ljubljansku pravoslavnu crkvu (1936) i kasnije u Mariboru (1939). Sa crkvama su bile otvorene i nove dve pravoslavne opštine.

Za vreme drugog svetskog rata Celje i Maribor bili su pod nemačkom zonom. Zbog nemačke kulturne politike, gde pravoslavna crkva nije bila deo nemačkog prostora, srušili su ih aprila 1941. a pravoslavne vernike slali u sabirne logore. Bolju sudbinu je imala pravoslavna crkva u Ljubljani, koja je potpala pod italijansku okupacijsku zonu. Crkva je radila i za vreme rata.

U Bojancima je početkom 18. veka podignuta Crkva Usekovanja glave Svetog Jovana Preteče. Obnovljena je 1926. godine. Najnovija obnova bila je 2006. godine. U Rogaškoj Slatini je od 1932. godine postojala kapela pri tamošnjem banjskom lečilištu. Posle rata zatvorena je, i danas se služi u rimokatoličkoj kapeli.

U Kopru se služi u rimokatoličkoj crkvi od 1976. godine, a parohijski dom postoji od 1978. godine.

U Novoj Gorici se služi u rimokatoličkoj kapeli na groblju, a sveštenik je dobio stan na korišćenje od lokalne opštine.
U Kranju je osnovana crkvena opština 1978. godine. Služi se u rimokatoličkoj crkvi, a crkvena opština je kupila kuću za sveštenika. U Novom Mestu služi se u rimokatoličkoj crkvi. U Celju još nije obnovljena porušena crkva za vreme rata, već se
služi u iznajmljenoj rimokatoličkoj crkvi.

Kao i u Celju, tako i u Mariboru nije obnovljena porušena crkva. Godine 2006. kupljen je veliki objekat, u kome se održavaju i bogosluženja. Crkvena opština u Mariboru ima i parohijski dom, a sa gradskim vlastima je postigla dogovor o izgradnji nove crkve. Crkvena opština je 2010. godine, na javnom tenderu, kupila plac za crkvu, plativši 180 000 evra. U Mariboru danas živi oko 8 000 pravoslavnih hrišćana.

Crkva u Ljubljani bila je jedna od najlepših iz perioda Kraljevine Jugoslavije. Posle Drugog svetskog rata, nove vlasti nisu dozvoljavale da se crkva uređuje, pa je to sačekalo neka druga vremena. Patrijarh srpski German posetio je ovu crkvu 1963. godine. Osamdesetih godina osetila se u socijalističkoj Jugoslaviji veća verska sloboda, naročito u Sloveniji, te je 1986. godine, u vreme Mitropolita Jovana, počelo živopisanje crkve. Oslikavanje crkve, na površini od 2000 kvadrata, lepim kopijama fresaka iz srpskih manastira u Srbiji i Makedoniji, završeno je 1997. godine. Crkva je tako postala jedinstvena, jer u regionu ima jedinstvenu galeriju fresaka. Mitropolit zagrebačko-ljubljanski Jovan osveštao je 22. juna 1997. godine generalno obnovljeni hram a nova zvona za hram Mitropolit Jovan je osveštao 28. novembra 2003. godine.

Patrijarh Pavle posetio je ovu crkvu 1999. godine, Vladika šumadijski Sava 11. maja 2000. godine, Mitropolit srednjezapadnoamerički Hristofor 2002. godine, zatim Mitropolit Amfilohije, patrijarh Irinej sa članovima Svetog Sinoda, te mnogi srpski političari iz Srbije i Republike Srpske. U Ljubljani je 2008. godine osvećen kamen temeljac za parohijski
dom. Ovaj grad, u kome živi oko 20 000 Srba (od oko 45 000 u celoj Sloveniji), danas ima živ crkveni život. Godišnje se krsti oko 150 do 200 dece, venčava se 30 do 50 parova, i opeva nekoliko desetina ljudi. Oko 1 000 porodica donosi slavski kolač u crkvu.

Nakon političkih promena i velikog nacionalnog zanosa, državne vlasti su dozvolile da Rimokatolička crkva postane više „ravnopravnija“ u odnosu na druge. Već 1991. godine vraćeno je samo Rimokatoličkoj crkvi sve što su mogli da joj vrate. Vraćeno je i ono što rimokatolicima nije uspelo ni u Poljskoj, ni u Mađarskoj, ni u Češkoj. Bila je to u nekim krugovima čežnja za starim feudalnim uređenjem. Tako je Rimokatolička crkva postala najveći zemljoposednik u Sloveniji. Srpska Pravoslavna Crkva je registrovana i priznata od slovenačke države po zakonu iz 1976. godine, iz vremena Jugoslavije, ali to nije bitnije špopravilo njen položaj do današnjih dana.