Srpskim stazama Albanije

Biljana Živković, publicista i pisac; autor je reportaža, članaka, zapisa, putopisa, intervjua sa ličnostima iz svijeta diplomatije, vojne doktrine, geopolitike, politike, istorije, filosofije. Njena prva knjiga Nekrštena vremena objavljena je 2004. godine. Od njenih 15 knjiga izdvajaju se istorijsko-dokumentaristička djela Jasenovac i srebrenički mit i Ispovesti iz sarajevskih kazamata, Primorsko pravoslavlje. Nedavno je objavila i knjigu eseja i putopisa Srbi u Albaniji. Član je Udruženja književnika Srbije. Živi i stvara u Beogradu.

-Skadar je bio srpska prestonica od 490. do 1171. godine. To naš narod ne zna. O tome nam nije kazivano, nismo u školama učili. Kada sam prvi put otišla u Skadar i kada sam se popela na drevni Skadar-grad videla sam da njime stoluje jedna crkva. Ona je poluporušena, a bila je u turska zla vremena pretvarana u džamiju. Minaret sagrađen u 15. veku odavno je porušen. Ta crkva je građena u ranom Srednjem veku, a postoje istorijski zapisi o radovima u 14. veku. Stari Skadar je površinom veći od Kalemegdana; njegovi potporni zidova imaju debljinu tri i po metra.

O preživjelim i namučenim Srbima Albanije, ponajprije onima iz Skadra, te njihovoj biblijskoj snazi da ne zaborave sebe i opet nauče da sriču jezik otaca, razgovarao sam sa Biljanom Živković.

-To je bio strateški grad, a bio je naš, srpski. Kada uđete u Skadar-tvrđavu vi idete popločanim stazama, drevnim kamenjem. Idete predačkom istorijom, ona ide za vama, vi ispred nje. Pa se onda sretnete. Sa desne strane jednog hodnika, kao dela tvrđave, postoji zid gde je zazidana Gojkovica-mlada. Prolazeći tuda čovek dotiče našu najsuptilniju istoriju. Boraveći u Skadru, Srbin o sebi mnogo toga nauči.

• Kako je moguće da jedna država zaboravi svoj narod i prepusti ga golom preživljavanju u tuđini, bez škola, knjiga i vere?

-Mi smo danas okupirana država, ali imamo slobodarski duh. Evo Vi i ja sedimo i slobodno razgovaramao. A to Vam govorim zbog Srba u Skadru koji su bez ičije pomoći, izuzev Božije, vaskrsli iz pepela i mraka!  Ondašnju Jugoslaviju, a ni srpski narod u njoj, nije interesovalo šta se dešava sa Srbima u Albaniji. Srbi su tada u toj državi prolazili kroz stravičnu golgotu. Ovi ljudi u Skadru, a i u drugim delovima Albanije, samo Božijom promišlju ostali su svoji. Međutim, izgubili su pravo na svoj jezik, pismo… Decenijama nisu smeli da zbore srpski. Ali, imali su duboku svest o pripadnosti i grčevito su se držali znanja o svom srpskom korenu.

Upoznala sam tamo Srbe pravoslavce koji su izdržali krsni hod da bi ostali pravoslavni. Upoznala sam ljude rimo-katoličke vere, ali svesne svog srpskog korena, i one koji su muhamedanci, a znaju da su od Srba. Šta mislite kolika je to svest i želja da pripadaju istom, našem stablu!? Došli su tiho i skromno da posvedoče svoje srpsko poreklo.

A ovde u Srbiji, oni koji su formalno srpskog imena i prezimena, rođeni kao pravoslavni, samovoljno se odriču svoga imena. Odlaze na Zapad, zaboravljaju otadžbinu, stide se svoga porekla, najglasnije pevaju tuđe pesme… Rugaju se svojim precima, ponižavaju ih javno, vole da kažu  „primitivni srpski narod”, snimaju filmove kojima ismevaju srpske svetitelje od kojih su potekli i narod i država, a koji su ulagali i u njih. Menjaju veru, prezimena…

• Šta ste vidjeli od srpskog kulturnog i duhovnog naslijeđa u Albaniji; šta je do danas preostalo od starih vremena?

-Pomenula sam crkvu na Skadar-tvrđavi. Potom, obišla sam manastir na Belom Drimu, zadužbinu Jelene Balšić. Jedan potporni zid tog manastira i danas je opstao, okolo su grobovi srpskih kraljeva i velikaša. Pored tog potpornog zida nalaze se dva drevna hrasta.

Crkva Svetog Jovana Krstitelja nalazi se blizu Skadra, a od ove godine u njoj bi trebalo da služe naši sveštenici zajedno sa albanskim. Ona je iz 11. ili 12. veka. Prisvojili su je rimo-katolici i u njoj oni sada služe. Prvi korak SPC je bio da se omogući srpskim sveštencima da u toj našoj crkvi bogosluže zajedno za rimo-katolicima.

Nedaleko od Skadra je ruševina manastira Svetih Srđa i Vakha čiji oltar je oboren u Bojanu. Crkva je sazidana na mestu prastare bogomolje, a bila je i grobna crkva zetskih i raških kneževa i kraljeva: Mihaila, Bodina, Vladimira, Dobroslava, Gradine i Draginje. Kraljica Jelena Anžujska (1236 -1314) poštujući starinu i značaj ove crkve, sagradila je sa sinovima, Dragutinom i Milutinom, 1290. godine novu crkvu na drevnom temelju. Njen ikonostas – tako kaže Ivan Jastrebov – nije vizantijski, nego srpski.

Na 25 kilometara od Skadra postoji visoka kamena kula; to je deo utvrđenja nekog grada. Pitala sam naše domaćine kome pripada kula, inače ograđena žicom sa svih strana. Rekli su mi da je to srpsko naslijeđe, a da je prisvojena od rimo-katoličke crkve. Srpska groblja sa starosrpskim natpisima uglavnom su porušena.

Srbi pokušavaju da sačuvaju nešto od preostalog. Znate, strašno je bilo Srbima u Albaniji poslednjih 80 godina, posebno u komunističkom (ne)vremenu. Sahranjivani su bez opela i sveštenika – to je njihova tuga! Nisu krštavani, nisu opojani. Napuštali su svoju zemlju kao seni bez obeležja i duha istine; sa imenom i prezimenom koje je moralo imati nešto albansko.  Inače, 60-ih godina prošlog veka Srbi su od albanske vlade dobili mogućnost izbora nekog od 3.000 nesrpskih imena.

• Sve što ste opisali elementi su klasičnog genocida.

-Nad srpskim narodim u Albaniji se u kontinuitetu od Otomanskog carstva do 20. veka sprovodio genocid. Za vreme Envera Hodže ostvarene su genocidne namere. Zbog politika bolesnog jednoumlja niko u Albaniji do sada nije odgovarao. Kralj Zogu je vladao u prvoj polovini 20. veka, tačnije od 1928.-1939. godine, a pominjem ga po zlu. Zloglasni Zogu je izdao naredbu koja se pre svega odnosila na srpski narod i njegovu baštinu.

Od 1933./34. godine, kralj Zogu je naredio da se sruše srpske svetinje, ukinuo je srpske škole, naše kulturne institucije; tada je započeo nasrtaj na srpski nacionalni i duhovni identitet u Albaniji. Zatim je usledio drugi talas. To je duga komunističska despotija  Envera Hodže, koji je vladao od 1944.-1985. godine. To je bio jezivi period za naš narod. Srbinu kome bi tada pronašli ikonu u kući sledila je kazna od 20 godina zatvora, a nekad su ih ubijali. Za krst u kući – 20 godina. Krsna slava u kući – 20 godina. Radio prijemnik – 15 godina.

Srbi više nisu imali svoje škole, a ni dodir sa svojim narodom. Živeli su u potpunom duhovnom mraku. Zamislite, nas su bombardovali 78 dana, pa smo jedino tada u savremenoj istoriji bili jedinstveni (nikada posle toga srpski narod nije bio istinski blizak). A Srbi u Albaniji su 76 godina živeli u strahu i mraku. I opstali su jer su bili jedinstveni. Oni su i danas saborni, pomažu jedan drugog.

• Možete li nam nešto reći o Svetom Jovanu Vladimiru, prvom svetom srpskom kralju sa prostora Albanije?

-Pre dve godine sam bila u Elbasanu na dan Svetog Jovana Vladimira, a povodom 1000 godina od njegovog upokojenja. Do sada sam obišla Skadar, Tiranu, Fir, Drač, kao i okolna sela Skadra. Sveti Jovan Vladimir je vladao od 980.-1016. godine.  Oblast kojom je upravljao nakon očeve smrti zvala se Krajina i zauzimala je prostor između Skadarskog jezera i Jadranskog mora, reka Bojane i Crmnice. Po predanju Vladimirov dvor se nalazio na brdu Kraljič kod sela Koštanjica, blizu Skadarskog jezera, u predelu zvanom Krajina na jugoistoku Crne Gore. U blizini Kraljiča nalaze se ostaci crkve Prečiste Krajinske, koja je postojala u Vladimirovo vreme.

U Prespi se desio susret mladog Jovana Vladimira, kralja zatočenika, i Kosare, Samuilove kćerke. Ovaj susret odrediće sudbinu princeze Kosare i srpskog dukljanskog kralja Jovana Vladimira. U Prespi Samuilo daje Vladimiru Kosaru za ženu i vraća mu državu. Jovan Vladimir je vladao više od 18 godina, a osim Zete i Duklje, dobio je od cara Samuila oblast Drača (područje današnje Albanije) i Travuniju (delove južne Dalmacije i današnje Hercegovine, širi prostor Trebinja).

Posle propasti Samuilove vojske 1012. godine, novi vladar postaje Vladislav. On je odlučio da ukloni Jovana Vladimira. Pozvao ga je u Prespu, a kao potvrdu sigurnosti poslao je krst nad kojim se zakleo u svoju miroljubivost. Odrubio mu je glavu na prevaru u Prespi (22. maja) 4. juna 1016. godine. Vladimirovo počivalište bilo je u Prespi, mestu ljubavi i stradanja. Danas njegove mošti počivaju u Tirani u Blagoveštenjskoj crkvi.

• U Prvom balkanskom ratu zajedno sa Kosovom i Metohijom i Starom Srbijom oslobođen je i najveći dio Albanije. Srpske novine su 1912. godine štampale razglednice sa pozdravima Srpske vojske iz slobodnog Drača i srpskog Primorja. Da li ste posjetili Drač?

-Enver Hodža je 1957. godine započeo rušiti pravoslavne svetinje. Prva svetinja koja je srušena u Albaniji bio je srpski pravoslavni manastir Svetog Vlaha (Svetog Vlasija) u Draču, a poslednji njegov monah bio je Srbin. Razgovarala sam sa velikodostojnicima Albanske pravoslavne crkve. Oni su pre 14-15 godina dobili prvu duhovnu akademiju, do tada su se obrazovali u Grčkoj. Imaju oko 265 sveštenika, nemaju mnogo monaha, možda 10-15 monaha i jednu monahinju Rahilju, nastojateljicu manastira Svetog Vlaha u Draču. Imaju pet vladika, od toga četiri episkopa su u Albaniji, dvojica su izvan zemlje. To je mlada crkva.

Šta mislite na čijim temeljima je podignuta?! Nad srpskim, na srpskom vekovnom nasleđu. U tom novom, velelepnom manastiru u Draču nalazi se Duhovna akademija Albanske pravoslavne crkve, sirotište, konaci za 100 monaha. Inače, unazad 20 godina obnovili su 156 svetinja; od toga 56 svetinja je pod zaštitom albanske države.

• Srbija je potpuno zaboravila i srpska Vojnička groblja po Albaniji. Na stogodišnjicu proboja Solunskog fronta, grobovi naših otaca u Albaniji su zatrveni, u Makedoniji zapušteni.

-Oko Skadra postoje dva brda, jedno je Brdanjola, a drugo Taraboš. Na Brdanjoli je 1445. godine poginulo 18.000 srpskih branilaca Skadra od Turaka, a na Tarabošu je tokom Prvog i Drugog balkanskog rata stradalo 14.000 crnogorskih i srbijanskih vojnika. Bila sam tamo na stogodišnjicu Prvog balkanskog rata. Poslije jednog veka nekoliko autobusa srpske Patrijaršije, crnogorske Mitropolije, potom poklonika iz Beograda,  krenulo je na pomen postradalima. Tada smo koračali po svetom brdu na kome su rasute kosti 14.000 naših predaka, postradalih u Balkanskim ratovima i u Prvom svetskom ratu.

Preuzeto: Sedmica