Mučenička smrt četnika don Jerka sa Krka

Četničkog duhovnika i ideologa, katoličkog sveštenika, odanog kralju i otadžbini komunisti su 1943. godine kod Crikvenice zajedno sa još oko 140 četnika bacili u jamu odakle se danima čulo zapomaganje. Kosti zbratimljenih pravoslavaca i katolika monarhista i danas se tamo nalaze

Piše: Predrag Savić, advoakt i pisac

Zašto se  nismo bavili vezama dubrovačkih i četnika sa ostvra Krka i posebno don Jerolimom – Jerkom Grškovićem, rimokatoličkim sveštenikom, gimnazijskim profesorom, glagoljašem, filologom, političarem Demokratske stranke, duhovnim pastirom Ravnogorskog odreda otoka Krka u sklopu 503. korpusa Jugoslovenske vojske u otadžbini (JVuO)?

Ovo  pitanje su postavili pojedini članovi Udruženja „Ćirilice“ , posle promocije knjige „Gospara dr  Mate Gracić“ u Trebinju.  Prva pomiso je  bila da su Krk i Dubrovnik spajale  sokolska organizacija. To ovoga puta nije bio slučaj.

Zbog svoje ljubavi prema rukopisnim knjigama i namere da za svoju  kolekciju kupi neke zapise na glagoljici dr Mato Gracić je preko Organizacije jugoslovenskih nacionalista (ORJUNA), uspotavio kontakte sa pojedinim članovima Staroslavenske akademije sa Krka.  Osnivanjem Staroslavenske akademije u Krku godine 1902. učinjen je velik korak u pravcu naučnog proučavanja, vrednovanja, ali i očuvanja glagoljaške baštine u celini. Afirmisano je staroslavensko bogoslužje ili kako je to izričito navedeno u Pravilima Staroslavenske akademije (koja su odobrena 12. januara 1903. u Trstu), „svrha je Akademije  je njegovati staroslavenski liturgični jezik te promicati njegovo učenje, gajiti glagoljsko crkveno pjevanje dotjeravat ga, da bude odgovaralo crkvenim propisima“ (§ 1.). Idejni začetnik i pokretač Staroslavenske akademije bio je krčki biskup Antun Mahnić, inače  po rođenju Slovenac.

Za glagoljaški pokret vezana su imena četiri Grškovića  sa Krka. Prema  pisanju „Vjesnika Staroslavenske akademije „ dr Atnun, kanonik sa Krka bio je  odbornik  u više saziva (član najužeg operativnog rukovodstva Akademije). Mate i Jerko Gršković su bili utemeljitelji.  Prvi je bio umirovljeni veroučitelj sa Krka i revizor računa Akademije u više mandata, a  drugi penzionisani župnik iz Vrbnika, i to još od 1902. godine,  kada je osnivana Akademija. Onda se 1913. godine pojavio i četvrti  Gršković najmlađi –  Jerolim – Jerko,   rođen u Vrbniku 1889. godine, profesor i sveštenik, zverski  ubijen, posle mučenja  od komunista kod Grižana (Crikvenica)  1943. godine.

Istarska internetska enciklopoedija, ističe da je „ Gršković, Jerolim (Jerko), jezikoslovac (Vrbnik, 14. II. 1889 – ?, 1943). Pohađao je pazinsku gimnaziju te bogosloviju u Zadru, gdje je 1913. i zaređen. Slavistiku i klasičnu filologiju studirao je 1921-25. u Zagrebu“.

Bio je kapelan u Dobrinju, Dubašnici i Vrbniku i učitelj u Sušaku i Šibeniku.  U pomenutoj Istarskoj  internetskoj  eknciklopediji zapisano je i sledeće: „Redovito je objavljivao priloge o kulturi i jeziku. Kritizirao je površan pristup vrbničkomu govoru R. Strohala (Naša sloga, 1914., 28-30). Proučavao je glagoljašku tradiciju Istre i dokazivao njezinu slavensku starinu te prikupljao glagoljsk rukopise (Istra, Krk), od kojih je desetak otkupila JAZU. Pisao je o Tlamčenju od muki gospoda našego  Isusa Hrista (Istra, 1929., 6; 1932., 13) i o Kvarezimalu (Novosti, 1938., 105) Š. Grebla, o istarskoj starohrvatskoj muki Isusa iz 15.st. (Obzor, 1928., 97), a iz Molitvenika Bara Tomašića (XVII-XVIII. st.) objavio je Versi od porođenja majke Božje (Novosti, 1937., božićni broj).“

O političkom i ratničkom angažmanu don Jerolima – Jerka Grškovića nema nijednog slova u hrvatskim medijima.

Nikola Milovančev, istoričar i pravnik  iz Ljubljane,  u tekstu objavljenom u dnenvom listu „Poltika“  od 3. marata 2019. godine, rasvetljava  te događaje u čijem centru je bilo stradanje  don Jerolima-Jerka Grškovića i  njegovih  saboraca četnika katolika sa Krka.

Milovančev piše da se prvi put suočio s tim  pričama jednog letnjeg dana 1974. u Crikvenici, kad je u polemici kapetan turističkog brodića Vinko Crnčić ljutito uzviknuo „A ča je trebalo onih 40 mladića pobit?”

Kasnije Milovančev veli da je zamolio kampetana, da mu kaže o čemu je reč. Objasnio mu je da su partizani u vreme kapitulacije Italije, septembra 1943, ubili grupu nevinih mladića sa Krka samo zato što su se priključili četnicima.

Milovančev ističe da je posle petnaestak godina saznao sam za postojanje rezolucije jugoslovenskih nacionalista ostrva Krk od 23. juna 1943. upućene Draži Mihajloviću. U rezoluciji se navodi (dosad neobjavljeno):

„U našoj borbi mi smo uvek stali uz srpski narod, a protiv svih njegovih neprijatelja, pa i danas ostajemo uz borbu, koju vode četnici i vojska pod komandom našeg vođe Draže Mihailovića. Ako se bude zemlja federatno uredila, mi se vežemo uz srpski dio naroda, a ne hrvatski i tražimo, da se otok Krk odvoji od zajednice u kojoj bi Zagreb ili njegovi politički predstavnici imali predstavljati našu volju i naše raspoloženje”.

Jedan deo te rezolucije objavila je 1986. dr Fikreta Jelić Butić, ali su ona i njen muž, istoričar dr Ivan Jelić izgubili život u Tuđmanovom Zagrebu 1992. godine (uoči toga žalila se da ih prate). Milovančev veli, da je glavni autor rezolucije iz Aleksandrova (danas Punat) na Krku, bio katolički sveštenik iz Vrbnika don Jerko Gršković. Izuzetno obrazovan, on je bio ideolog i duhovni pastir četnika na Krku. Ovaj ugledan filolog, humanista, gimnazijski profesor i član Demokratske stranke, već u jesen te godine ubijen je od komunista.

Otkud srbofilstvo na Krku 1918–1945?  Ono je samo u maloj meri posledica svesti da su mnogi rodovi nekad bili pravoslavni Srbi, npr. Maričići, Orlići, Božanići (Bozanići), Vasilići, Karabaići, Lolići, Nenadići, Kosići i drugi (i predsednica vlade Ana Brnabić je po tvrđenju istoričara Božidara Kljajevića starinom od Malića-Brnabića od Nikšića („Vesti”, Frankfurt, od 8. septembra 2018). U većoj meri to je bilo opredeljenje koje se u Kraljevini izražavalo u odanosti Jugoslaviji, glasanju za stranke sa osloncem u Beogradu.

Posle italijanske okupacije, u ilegali su stvorene organizacije D. Mihailovića: najbrojnije su bile u Aleksandrovu, od 120 članova, i u Vrbniku, od 60 članova (na oko 1.750 stanovnika – velik broj). Osim monarhista, jak je bio i partizanski pokret. Glavni finansijer četnika na severnom Jadranu bili su porodica Žic, vlasnici brodogradilišta u Aleksandrovu, najbogatiji ljudi na Krku. Kada je septembra 1943. kapitulirala Italija, četnici su se ponadali da će doći do iskrcavanja Saveznika na ostrva. Na Krk se tada prebacuju delovi ličkih četnika iz 503. brigade, koja je bila pod komandom Osme britanske armije, a sa njima deo zbega iz zapadne Like – žene, starci i deca.

Tito je, plašeći se monarhista, na Krk uputio dr Ivana Ribara, kaže Milovančev. Ribar  se dva puta sastao sa krčkim biskupom Srebrnićem, koji je 1941. zgradu biskupije ustupio ustašama. Dalja događanja opisao je pukovnik V. Ivetić u „Vojnoistorijskom glasniku” 2004: četnici iz Like i sa Krka, njih više stotina, i članovi porodica, pod partizanskim pritiskom, uputili su se na Cres i Lošinj, a Tito je 22. septembra poslao naredbu:

„Četničko uporište na Lošinju likvidirajte”.

Predlozi četničke komande Lošinja partizanima da se organizuje zajednička odbrana od nadirućih Nemaca bili su uzaludni. Posle partizanskog napada, deo četnika se, sa dva broda, uputio Britancima u Bari.

Drugi deo, posle kraće borbe i obećanja da im se ništa neće desiti, predao se partizanima. Obećanje nije održano, deo zarobljenika je odmah masakriran noževima i bacan u more, na zgražanje stanovnika Lošinja. Istu sudbinu doživeli su i monarhisti, koji su prilikom kapitulacije Italije zauzeli ostrva Silbu i Olib i zatim se predali. Po kazivanju jednog partizana sa Raba (živ je i ne mogu mu navesti ime), ni prilikom njihove likvidacije nisu trošeni meci.

Drugi deo uhapšenih četnika (njih oko 140) odvezen je sa Lošinja u Crikvenicu brodom kojim je upravljao Juraj Bonaći, dotad ustaški zapovednik luke Crikvenica (kasnije admiral JNA). Odatle su odvedeni do jedne jame kod sela Grižane i tu su završili svoj ovozemni život. Starci, žene i deca dovedeni su na isto stratište nekoliko dana kasnije, verovatno preko Raba. U Crikvenici se još pre tridesetak godina pričalo da se zapomaganje iz jame čulo danima i da su dve-tri domaće žene Hrvatice bile ubijene jer su poluživima davale hranu i vodu.

U jami kod Crikvenice i danas leže zbratimljeni pravoslavci i katolici monarhisti tih krajeva, kao i oko 150 nevinih žena, dece i staraca, Srba iz Like. Pre dvadesetak godina podignut je barem krst, natpisa nema, kapiše Milovančev.

Miroslav Samardžić, urednik i vlasnik kragujevačkih „Pogleda“ objavio je  privremeni spisak četničkih žrtaava na Krku. Spisak je sastavljen 2012. godine, i njegov autor koji je tada potpisan pseudominom Jastreb (aktuelan u  Jugoslovenskom revolucionarnom pokretu – JUREPO ), i  koji je  tražio da izvesno vreme ostane anoniman.  Sada se zna da je Jastreb zapravo bio Nikola Milovančev.

-Pseudonim Jastreb izmislio je Miloslav. Ja ga nikada nisam upotrebljavao. Soko da, a Jastreb nikada ne – rekao nam je kratko Milovančev, koji je tada zapisao:

„Don Gršković Jerolim (Jerko), rimokatolički svećenik i gimnazijski profesor, glagoljaš, filolog , političar Demokratske stranke, duhovni pastir Ravnogorskog odreda otoka Krka u sklopu 503. korpusa Jugoslovenske vojske u otadžbini (JVuO); rođen u Vrbniku 1889. godine, ubijen od komunista kod Grižana (Crikvenica) 1943. Gospod mu je dao da sa svog zadnjeg životnog puta, sa stratišta, vidi rodni Vrbnik“!

Evo spiska ubijenih četnika od 1943. do 1945. godine koji je napravio Milovančev:

„Bolonić…, iz Vrbnika, ubijen od komunista 1943.

Bon Lucijan, pekar iz Aleksandrova (Punat), ubijen od komunista 1943.

Brusić Franjo, dimnjačar, ubijen od komunista 1943.

Brusić Klemens, činovnik, ubijen od komunista 1943.

Gulin dr. …, ubijen od komunista 1943.

Harbić…, iz Vrbnika, ubijen od komunista 1943.

Jurina Nikola, trgovac, starosta Sokolskog društva, ubijen od komunista posle mučenja u Drežnici u noći 9./10. oktobar 1943.

Karabaić Ivan, zidar, ubijen od komunista 1943.

Karabaić Ivan, zemljoradnik, ubijen od komunista 1945.

Karabaić Josip, ubijen od komunista 1945.

Karabaić Osip, radnik, ubijen od komunista 1943.

Karabaić Petar, student, ubijen od komunista 1943.

Kraljić Krešimir, iz Krka, odveden iz Aleksandrova i ubijen od komunista u Drežnici u noći 9./10. oktobar 1943.

Lolić…, iz Baške, ubijen od komunista u Grižanama 1943. g.

Lužina Nikola, ubijen od komunista 1943.

Maračić Nikola, zemljoradnik, ubijen od komunista 1943.

Maračić Valentin, zemljoradnik, ubijen od komunista 1943.

Miculinić Silvio, mladić, mučen od komunista, iznakažen, bačen u jamu kod Lokava u Gorskom Kotaru 1943. g.

Mihovilić…, iz Vrbnika, ubijen od komunista 1943.

Mrakovčić…, ubijen od komunista 1943.

Mužina…, ubijen od komunista 1943.

Nakarada Danilo, zemljoradnik, do rata žandarm u Aleksandrovu, rodom iz Ličkog Petrovog Sela; od strane sina Slavka i grupe skojevaca namamljen u svoj vinograd u Aleksandrovu i tu masakriran kamenjen i tupim predmetima, septembra 1943.

Orlić Frano, brodograditelj, ubijen od komunista 1945.

Orlić Ivan, zemljoradnik, ubijen od komunista 1943.

Orlić Ivan, student, ubijen od komunista 1945.

Orlić M. Ivan, zemljoradnik, ubijen od komunista 1943.

Orlić Justin – Jušto, zidar iz Aleksandrova, ubijen od komunista 1943.

Orlić Nikola, zemljoradnik, ubijen od komunista 1943.

Orlić Nikola – Ladić, mornar, ubijen od komunista 1943.

Orlić P. Nikola, zemljoradnik, ubijen od komunista 1943.

Petris…, iz Vrbnika, ubijen od komunista 1943.

Polonijo Anton, zemljoradnik iz Vrbnika, ubijen od komunista 1943.

Polonijo Martin, zemljoradnik iz Vrbnika, ubijen od komunista 1943.

Sparožić…, ubijen od komunista 1943.

Stanjek-Stanić dr. Vladimir, ljekar, rođen u Puli 1879., ubijen od komunista u Drežnici u noći 9./10. oktobar 1943. Rodom Čeh, panslavista i jugoslovenski nacionalista, jedan od glavnih organizatora JUREPO na Krku. Istaknuti antifašista, finansijski je pomagao čak i partizane na Krku.

Šuster Alteo, organizator JUREPO na Krku, ubijen od komunista posle povratka sa sastanka kod Draže Mihailoviće, kome je odneo Rezoluciju jugoslovenskih nacionalista otoka Krka, donesenu u Aleksandrovu 23.6. 1943.; u toj rezoluciji se tražilo kažnjavanje ustaških zločinaca a posle rata priključenje otoka Krka Srbiji.

Šuster Antun, rez. poručnik, sa Sušaka rodom, brat Alteov. Umro herojskom smrću, septembra 1943., bačen u more od komunista sa broda »Buon Padre«, sa grupom od 40 pripadnika JVuO kojima su rasporene utrobe i napunjene kamenjem.

Trinajstić Petar, mašinista, iz Vrbnika, ubijen od komunista 1943.

Valković…, ubijen od komunista 1943.

Volarić…, iz Vrbnika, ubijen od komunista 1943.

Vranić Krešimir, kapetan bojnog broda, član štaba 503. korpusa JVuO, bačen u jamu kod Grižana septembra 1943.

Žic Anton, zemljoradnik, ubijen od komunista 1945.

Žic Anton – Dunižarić, zemljoradnik iz Aleksandrova, ubijen od komunista 1943.

Žic Antun – Mičetić, ubijen od komunista 1943.

Žic Filka, sestra Milivoja, Antuna i Vlade, ubijena od komunista 1945.

Žic Franjo, preduzimač iz Aleksandrova, brat Filke, Milivoja Antuna i Vlade, ubijen od komunista 1943.

Žic Gaetano, šofer, iz Aleksandrova, ubijen od komunista na Biševu 1. 10. 1943.

Žic Milivoj, iz Aleksandrova (Punta), glavni organizator jedinica JUREPO na Krku, ubijen od komunista na otoku Biševu, 1.10. 1943.

Žic Nikola, kovač, ubijen od komunista 1943.

Žic Petar, mašinist na brodu, ubijen od komunista 1943.

Žic Petar – Mičetić, zemljoradnik, ubijen od komunista 1943.

Žic Šimunov Stanko, zemljoradnik, ubijen od komunista 1943.

Žic Vlade, radnik iz Aleksandrova, ubijen od komunista 1943.

Žic Vladimir, ribar, ubijen od komunista 1943.

Ovaj popis, sačinjen juna 2012. godine  je privremen i nepotpun .“

Iz srpski emigrantskih  krugova stiiže i informacija da je veza između  Srba rimokatolika i Hrvata sa ostrva  u redovima četnika bila –  Organizacija jugoslovenskih nacionalista (ORJUNA) . To je bila politička organizacija koja se zalagala za ideju da južnoslovenska plemena čine jednu, jugoslovensku naciju. Osnovana je 25. januara 1921. u Splitu  formalno ukinuta posle uvođenja Šestojanuarske diktature 1929,  kada  je aktivnsoti nastavila pod drugim imenima. Posedovala je vlastitu paravojnu organizaciju koja je tokom 1920-ih na ulicama tadašnje Jugoslavije vodila sukobe sa hrvatskim nacionalistima i komunistima. Najsnažniju podršku je imala u Dalmaciji i Sloveniji, ali u Primorju, odnosno krajevima koji su se smatrali najugroženijim od italijanskog iredentizma.

Prvi predsednik organizacije je bio Marko Nani, a prvi sekretar Edo Bulat. U radu organizacije učestvovali su i istaknuti umetnici kao što su Niko Bartulović, Tin Ujević, Mirko Korolija, Aleksa Šantić, Đuro Vilović i Ćiro Čičin-Šain.

Članstvo pokreta je bilo mešovito od pripadnika svih jugoslovenskih naroda. Međutim, veliko učešće  u radu imali, članovi Hrvati iz Dalmacije. Organizacija je uređivala svoje novine, imala akademski klub, radničku organizaciju, srednjoškolsko krilo Mlada Jugoslavija, i paravojnu organizaciju Akcija Odjeljak.

Do 1925. Akcija Odjeljak kao sastavni deo ORJUNA je imala oko 10.000 članova. Pripadnici ove organizacije sukobljavali su se sa austrijskim i italijanskim graničnim patrolama. Od  sredinine dvadesetih godina prošlog veka ORJUNA je intenzivno sarađivala sa organizacijama srodnih ideoloških uverenja, kao što su Narodna odbrana, Jadranska straža i udruženja četnika. Posle formalne zabrane članovi ORJUNA nastavili su svoj rad  kroz pomenute organizacije i  Jugoslovenski prevulucinarni pokret nacionalista (JUREPO) .

ORJUNA se u svojoj političkoj misiji često koristila nasiljem i terorom. Zbog svoje izražene antikomunističke orijentacije, često se dešavalo da orjunaške paravojne organizacije i njeni simpatizeri budu angažovane za razbijanje štrajkova i levičarskih skupova.

Članove ORJUNA, JUREPA, Akcije Odeljak, Jadranske straže  i srpske sokolove  na teritoriji NDH, okupile se jedinice Jugoslovenske vojske u otadžbinini  pod komandom  vojvode Ilije Trifunović Birčanina, vojvode Dobroslava Jevđević, popa Momčila Đujića, majora Boška Todorovića, Petra Baćovića i drugih  počev od avgusta 1941. godine.

Ilija Trifunović-Birčanin (Topola, 20. jul 1877 — Split, 3. februar 1943) je bio srpski četnik i četnički vojvoda iz vremena Borbe za Makedoniju 1902-1912. u Prvom svetskom ratu i u Drugom svetskom ratu. U međuratnom periodu bio je predsedik udruženja starih četnika i od 1932. predsednik Narodne odbrane.

Bio je učesnik vojnog puča od 27. marta.  Od septembra 1941. godine   u Splitu organizuje četničke jedinice po Dalmaciji, Lici i Bosanskoj krajini. U proleće 1942. godine Dragoljub Mihailović je Trifunovićev štab imenovao za štab zapadno-bosanskih, ličko-dalmatinskih i hercegovačkih vojno-četničkih odreda. Do kraja 1942. Trifunović je pod svojom komandom imao i dve hiljade  Hrvata, uglavnom  članova ORJUNA. Umro je od srčanog udara 3. februara 1943. godine u Splitu.

Prema podacima Nikole Milovančeva, pomorski kapetan Niko Baule bio je prvi organizator ilegalnog Ravnogorskog pokreta u Dubrovniku, u kojem su dominirali Srbi rimokatolici. Uhapšen je u ustaškoj provali marta-aprila 1944. u Dubrovniku i završio je u logoru Jasenovac.

U Dubrovniku je  delovao „Pokrajinski nacionalni komitet za Hercegovinu, Boku i Dubrovnik”, a Srbi katolici upisivali su se u Dubrovačku brigadu Jugoslovenske vojske u Otadžbini (JVOU), pod komandom rezervnog kapetana dr.Nina Svilokosa. Načelnik štaba brigade bio je Nino Burić. U Dubrovačkoj brigadi bili su:  Ivan (Nino) Svilokos, Veljko Burić, Vojo Čejović, Đuro Zmajić, Stevan Kakaridži, braća Mitrovići, braća Ciganovići, Kulišići, Milišići, Vragolovi i drugi. Brigada je u svojim redovima imala preko osamdeset studenata. Ugledni franjevački propovjednik otac Marijan Blažić otvoreno je veličao četnike sa propovijedaonice Male braće, pred dupke punom crkvom vjernika. Deo građana prišao je partizanima (starešina Sokola na Korčuli dr). Jure Arnerić, sudija ojislav Lukačević je sa četničkim snagama opkolio Nemce u Trebinju. Planirano je da četnici napadnu Nemce na prostoru Trebinje, Dubrovnik, Boka, kako bi se omogućilo iskrcavanje Engleza.

Četnici su opkolili Nemce u Trebinju, presekavši vezu između Trebinja i Dubrovnika. Iz Dubrovnika ustaška Crna legija i Nemci  su pokušavali da probiju blokadu. Ustaše koje su nadirale od Radovan ždrijela naterane su na povlačenje.  Nemačke kolone iz Dubrovnika bile su opkoljene kod Ivanjice od dubrovačke brigade pod komandom kapetana Svilokosa i od grupe kapetana Milorada Popovića i sveštenika Perišića. Zarobljeno je oko 800 Nemaca i isto toliko domobrana . Saznavši da četnici napadaju Trebinje, komunisti su krenuli na Bileću. Zbog napada partizana na Bileću četnici su morali da se povuku. Četnicima su se pri povlačenju pridružili dubrovački četnici Ivana Svilokosa, beleži Rašo Nebojša u svooj istorijskoj studiji, obvavljenoj 2004. godine u Herceg Novom.

Grupa američkih i engleskih oficira kod JVuO na čijem čelu je bio pukovnik Bejli je uz pomoć Iva Skurića Banovića, poreklom iz stare srpske katoličke kuće iz Ćilipa,  prebačena februara 1944. iz Glavske u Konavle. Dogovoren  je susret sa podmornicom podno Konavolskih stijena nedaleko od Ćilipa. Zbog lošeg vremena nisu mogli da dođu do podmornice. Grupa se vratila  iz Konavla u Glavsku. Kasnije su evakuisani brzim čamcem. Sa njima je krenuo Petar Vragolov, pitomac pomorske akademije. Jozo Lujak, … (Mihailo Šaškijević, „Prelaz Jadrana zapisi učesnika”, Novi Sad 2016).

Potomci dr Mate Gracića, prema informacija iz srpske emigracije,  bili su članovi ORJUNA, Jugoslovenske ravnogorske omladine (JURAO) i Dubrovačke brigade JVUO.