Nakon uspešnog zauzimanja Carigrada 1453. godine osmanski sultan Mehmed II obratio se diplomatama sledećim rečima: „Prenesite svojim vladarima da sam juče napravio slavlje u prestonici Romeja. Uskoro ću doći u Beograd da doručkujem, u Budimpeštu da ručam, a u Beč da večeram! Vašim vladarima mogu pokazati jedini put spasenja: postanite muslimani, platite mi danak i samo tako izbegnite propast koja vam se sprema!“.

Ipak, pod beogradskim zidinama ga je sačekao gorki poraz. Mađarski kralj Matijaš Hunjadi (Korvin), kako bi privukao Srbe u vojsku, dozvolio im je da slobodno ispovedaju Pravoslavlje. Od Jadranske obale do Jajca 1462. godine on osniva prvu teritorijalnu jedinicu buduće Vojne granice – Senjsku kapetaniju. Upravo tada se pojavljuje poseban naziv „Krajina“ da označi pogranična područja uz mađarsko-tursku granicu koja su se prostirala duž reke Une.

Izvor: Odeljenje za spoljne poslove Moskovske patrijaršije

Mađarska je slomljena 1526. godine u Mohačkoj bici protiv Turaka, a veći deo teritorije se našao u sastavu Osmanskog carstva. Đenovljanin Mernavino 1573. godine piše da hrišćani nisu imali pravo da učestvuju u državnoj upravi, nose oružje, da nisu mogli slobodno da se vesele i plešu, da su morali pokorno da podnose svakakve uvrede od strane Turaka, a da su za „pokazivanje nepoštovanja muslimanske religije nasilno preobraćani u islam ili kažnjavani“. Drugi deo zemlje Zapadne Mađarske i Hrvatske našao se pod Habzburškom vlašću. Upravo na teritoriji gde su živeli Srbi i Hrvati 1578. godine stvorena je Vojna granica (ili Vojna krajina) radi borbe protiv Osmanlija.

Tokom 1683–1699. godine na Balkanu opet izbija surov rat i krvoproliće koji Sveta Liga vodi protiv Turske. Car Leopold I 1687. godine Carigradskom Patrijarhu šalje gramatu sa pozivom na zajedničku borbu hrišćana protiv muslimanskog polumeseca. Pozivu se odazvalo mnogo Srba, od kojih je deo njih dobrovoljno stupio u austrijsku vojsku, dok su drugi učestvovali u ustancima protiv Turaka. Seoba srpskog stanovništva na teritoriju Austrijskog carstva odigrala se 1690. godine. Evo kako to opisuje jeromonah Kiril (Hopovec): „Cela Srpska zemlja je pobegla u Budim – srpski patrijarh i svi arhijereji, monasi i mirjani, čitav hrišćanski narod. Ispred toliko mnogo ljudi išao je patrijarh Arsenije Čarnojević, kao Mojsije ispred Izrailja kroz Crveno more“.

U znak zahvalnosti Leopold I pruža Srbima niz važnih privilegija, među kojima je i garancija slobode pravoslavne veroispovesti. Štaviše, Karlovački mitropoliti nisu bili samo duhovni, nego i svetski predstavnici srpskog naroda u carstvu.

Izvor: Odeljenje za spoljne poslove Moskovske patrijaršije

Prema Karlovačkom dogovoru potpisanom 26. januara 1699. godine kojim je rat završen, Porta je izgubila svoju teritoriju u Slavoniji, Sremu, Bačkoj i delimično Dalmaciji. Osniva se Pridvorna komisija radi uprave nad pripojenim zemljama, koja je naposletku počela da preuzima vlast u svoje ruke. Dakle, odmah posle smrti Arsenija III Čarnojevića 1706. godine Beč je zapretio Srbima da biraju novog patrijarha, a za predvodnika pravoslavne crkve u Austriji počinje da se imenuje mitropolit i arhiepiskop. Pored toga, Srbi kreću da trpe i različite verske pritiske, aktivno se sprovodila politika unijaćenja. U austrijskom zatvoru 1744. godine mučen je prepodobni Visarion Saraj, pravoslavni misionar, koji se borio protiv širenja unijaćenja na teritoriji Banata i Transilvanije, a koji se čak ni tokom mučenja nije odrekao istinske vere.

Naročito su jaki bili pritisci na teritoriji savremene Hrvatske, gde su zatvarali pravoslavne manastire i crkve, a u srpske parohije postavljali unijatske sveštenike. Kao rezultat svega, tamo niče niz ustanaka radi zaštite Pravoslavlja. Ruski diplomata M. P. Bestužev-Rjumin, opisujući progone pravoslavnih u austrijskim zemljama 1750. godine, beleži da onima koji su odbili uniju prete ne samo zaplenom celokupne imovine nego da će ih sa ženama i decom sve zajedno pogubiti. Najupečatljiviji primer predstavlja manastir Marča iz kojeg su oružanom silom izgnali bratstvo, pretili pravoslavnim sveštenicima, ali su se lokalni Srbi borili za pravoslavnu obitelj. Na kraju je vlast ipak zatvorila manastir, a zgrade su porušene za građevinski materijal.

Sredinom XVIII veka znatan broj Srba seli se u Rusiju, u tzv. Novu Srbiju (Jekaterinoslavsku guberniju) zbog verskih progona i drugih ucena. U takvim okolnostima Beč je bio prinuđen na neke ustupke. Tako je 1781. godine Josif II doneo Patent o verskoj toleranciji kojim se izjednačavaju sve religije na teritoriji carstva, ali se ne uklanja niz ograničenja iz vremena Marije Terezije u pogledu duhovne delatnosti. Krajem XVIII veka u hrvatskim zemljama pojavljuje se prva srpska škola. U to vreme je izgrađena i većina pravoslavnih crkava i bogoslovskih škola na teritoriji Hrvatske. Počeo je da izlazi časopis „Dobri pastir“.

Izvor: Odeljenje za spoljne poslove Moskovske patrijaršije

U Sremskim Karlovcima 1848. godine održana je Majska skupština na kojoj je proglašeno stvaranje „Srpske Vojvodine“ (Srem, Baranja, Bačka i Banat), ali koja nije dugo potrajala. Godine 1867. carstvo je bilo preobrazovano u Austrougarsku. Uporedo sa tim, 1868. godine Hrvatska dobija autonomiju u sastavu kraljevstva Ugarske, dobivši deo Vojne granice. Istovremeno, Hrvati su priznali pravo Srbima da koriste ćirilicu i sačuvali su crkvenu autonomiju. U to vreme Mađari su činili različite nevolje pravoslavcima, te je tako u gradiću Nova Gradiška upravitelj lokalne škole zabranjivao pravoslavnom veroučitelju da potpisuje svedočanstva na ćirilici, a u Gospiću su zahtevali da se veronauka predaje đacima na mađarskom jeziku.

Nakon Istočne krize i oslobađanja pravoslavnih naroda Balkana od osmanskog iga, zahvaljujući snazi ruskog oružja, otpala je potreba za održavanjem Vojne granice, pa je 15. jula 1881. godine ona bila definitivno ukinuta.

Prema popisu stanovništva iz 1910. godine, na teritoriji Hrvatske bilo je oko 650 hiljada pravoslavnih Srba, a na teritoriji Dalmacije živelo je oko 105 hiljada. Nakon atentata Srbina Gavrila Principa na prestolonaslednika Franca Ferdinanda 1914. godine u Sarajevu po čitavom carstvu pokrenut je talas demonstracija i antisrpskih progona praćenih skrnavljenjem crkava i groblja. Tokom Prvog svetskog rata Austrougarska je nastavila da vodi represivnu politiku protiv Srba – osnivani su koncentracioni logori. Nakon poraza Beča i pobede srpske vojske, 1. decembra 1918. godine proglašeno je stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. U Sremskim Karlovcima, duhovnom centru pravoslavnih Srba u vreme Austrougarske, 2. septembra 1920. godine svečano je proglašeno ujedinjenje Srpske Pravoslavne Crkve i obnova Patrijaršije.

Izvor: Odeljenje za spoljne poslove Moskovske patrijaršije

Odnosi između Srba i Hrvata su ostali krajnje napeti i tokom Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, a zatim u Jugoslaviji (od 1929. godine), jer je nova država bila unitarna, što nije odgovaralo hrvatskom stanovništvu. Takođe, aktivnu ulogu u međunacionalnom neprijateljstvu igrao je Vatikan, koji je sprovodio tzv. „Katoličku akciju“, čiji je cilj bio uvlačenje omladine u različite verske organizacije („Orlovi“, „Krstonoše“), kao i nastavak politike pokatoličavanja Srba i Bosanaca.

Tokom Drugog svetskog rata Jugoslavija je spadala u brojne države na koje je izvršena vojna agresija od strane sila Osovine. Masovni protesti srpskog stanovništva koji su izbili 27. marta 1941. godine zbog saveza sa Hitlerom koji je potpisala srpska vlada poslužili su kao povod za agresiju. Evo kako je episkop Atanasije (Jeftić) okarakterisao te događaje: „Kosovsko opredeljenje ogledalo se i u selidbama pri turskoj vlasti, u odbrani Pravoslavlja pod Turcima, u odbrani Pravoslavlja pod turskom i austrijskom vlašću, u Karađorđevom, naizgled, beznadežnom podvigu vaskrsavanja Srbije, u Albanskoj golgoti Srba, pa čak, u izvesnom smislu, 27. marta kada su Srbi izabrali: bolje grob, nego rob“.

Stvaranje Nezavisne Države Hrvatske (NDH) proglašeno je 1941. godine u Zagrebu. Vlast je de facto bila u rukama ustaša i njihovog vođe A. Pavelića. Već 10. aprila 1941. ustaše hapse zagrebačkog episkopa Dositeja (Vasića), koji je nakon toga doživeo teško mučenje. U noći između 5. i 6. maja banjalučki episkop Platon (Jovanović) je zverski ubijen. Ovi masakri su bili vesnici potpunog terora prema pravoslavnim Srbima na teritoriji Hrvatske. Jevrejima, Ciganima i Srbima bila su uskraćena prava. Na odeći su morali nositi odgovarajući vez (za Srbe – „P“, tj. pravoslavni). Sve pravoslavne škole i vrtići su zatvoreni 3. juna. Aktivno se sprovodila politika pokatoličavanja. Za one koji su bili nepodobni novom režimu otvarani su deportacioni i koncentracioni logori, koji su služili kao mašinerije masovnih ubistava. Najozloglašeniji je bio Jasenovac. Uništavali su i skrnavili crkve, rušili manastire. Ustaške vlasti su 1942. godine osnovale nekanonsku Hrvatsku pravoslavnu crkvu sa ciljem da unesu raskol među pravoslavne. No, teror je samo podsticao stanovništvo na borbu protiv ustaša i okupatora, koja se različitim intenzitetom vodila od 1941. do 1945. godine, kada je 15. maja bila oslobođena cela teritorija zemlje. Prema republikanskom ustavu iz 1947. godine, Hrvatska je proglašena za državu „hrvatskog i srpskog naroda“. Nove vlasti su pokušavale da sprovode politiku „prećutkivanja“. Prema podacima popisa iz 1948. godine, u republici je bilo 543,795 hiljada srpskog stanovništva. U Hrvatskoj se postepeno odvijala obnova crkvenog života, ali je nova komunistička vlast na sve načine to sprečavala, zbog čega je Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi nanet veliki gubitak i posle rata.

Izvor: Odeljenje za spoljne poslove Moskovske patrijaršije

Posle smrti J. B. Tita 1980. godine nacionalno raspoloženje preplavljuje Jugoslaviju. Zemlja je bespovratno tonula u propast. Posle prvih višepartijskih parlamentarnih izbora održanih u Hrvatskoj u aprilu 1990. godine, nove vlasti su počele da sprovode politiku napuštanja SFRJ. Nezavisnost Hrvatske proglašena je 25. juna 1991. godine. Kao odgovor na odluku Zagreba lokalni Srbi su 19. decembra 1991. godine proglasili stvaranje Republike Srpske Krajine i izjavili da žele da ostanu u sastavu Jugoslavije. Srpsko stanovništvo brojalo je 580 hiljada ljudi (12,2% od ukupnog broja stanovnika), a živelo na 32% teritorije Hrvatske. Uskoro je u zemlji buknuo krvavi međuetnički konflikt koji je, kao i tokom Drugog svetskog rata, poprimio verski karakter. Nekoliko stotina pravoslavnih hramova bilo je uništeno ili izuzetno oštećeno. Već u decembru 1991. godine Hrvati su srušili saborni hram Svetog Nikolaja u Karlovcu, a 1993. godine ga praktično uništili (obnovljen je 2007. godine). Zgrada Mitropolije zagrebačko-ljubljanske u kojoj su se nalazili biblioteka i muzej bila je uništena 11. aprila 1992. godine. Istovremeno je progonjeno srpsko sveštenstvo.

Tokom hrvatskih vojnih operacija „Bljesak“ (maj 1995. godine) i „Oluja“ (avgust 1995. godine) Republika Srpska Krajina je prestala da postoji. Stotine Srba je ubijeno, desetine hiljada je bežalo iz Hrvatske. Prema međunarodnim podacima, Hrvatsku je napustilo 380 hiljada Srba (od 1991. do 2011. godine). Proterivanje Srba praćeno je rušenjem crkava, skrnavljenjem grobova i proterivanjem sveštenstva. Posle operacije „Oluja“ na teritoriji Dalmatinske eparhije nije ostao ni jedan sveštenik.

Položaj srpskog stanovništva u Hrvatskoj je postepeno počeo da se poboljšava tek početkom XXI veka. Veliku ulogu u tom procesu igra Srpska Pravoslavna Crkva. Vlada Hrvatske i SPC 2002. godine potpisuju sporazum prema kome su pravoslavni sveštenici dobili pravo da predaju religiozne discipline u školi. Postepeno se vraća sveštenstvo, obnavljaju se porušene crkve. Prema poslednjim podacima sa popisa, na teritoriji Hrvatske je ostalo 186.633 Srba. Kada je Hrvatska stupila u Evropsku uniju 1. jula 2013. godine, dobila je niz obaveza koje se odnose na zaštitu prava nacionalnih manjina. Uprkos svemu, i dalje se nastavljaju napadi na sveštenike i objekte Srpske Pravoslavne Crkve.

Izvor: Odeljenje za spoljne poslove Moskovske patrijaršije

Arhijerejski Sabor Srpske Pravoslavne Crkve 2014. godine izabrao je vikarnog episkopa Eparhije bačke Porfirija za mitropolita zagrebačko-ljubljanskog. Patrijarh srpski Irinej obavio je ustoličenje mitropolita u prisustvu mnogih arhijereja SPC-a 13. juna 2014. godine u saboru Preobraženja Gospodnjeg u Zagrebu. Mitropolit Porfirije se proslavio na toj funkciji zahvaljujući svojoj društvenoj i mirovnoj delatnosti usmerenoj na jačanje Pravoslavlja u oblasti. Za vreme njegovog stolovanja završena je obnova manastira Lepavina, najstarijeg duhovnog centra pravoslavnih Srba u Hrvatskoj.

Dana 18. februara 2021. godine Arhijerejski Sabor Srpske Pravoslavne Crkve izabrao je mitropolita Porfirija za Patrijarha srpskog.

*Autor je doktor istorijskih nauka, docent, zamenik upravnika Katedre za istoriju Južnih i Zapadnih Slovena na Istorijskom fakultetu Moskovskog državnog univerziteta „M. V. Lomonosov“

Sa ruskog posrbila: Mila Matić