Verska nastava u državama Evropske unije

Piše: Branislav Đukarić

Ukoliko želimo da sistematizujemo postojeću raznolikost vjerske nastave u javnim školama zemalja Evropske unije i izvan nje, uglavnom možemo uočiti njena tri osnovna tipa:

-Konfesionalna vjerska nastava: Pravni nosilac je država, odnosno državno priznata crkva ili druga vjerska zajednica. Vjerske zajednice su uglavnom nadležne za izradu nastavnih planova, pripremu nastavnih materijla i sredstava, izbor i definisanje nastavnih sadražaja, kao i izbor i postavljenje nastavnog kadra. Vjeronauka se nudi kao izborno-obavezni ili izborni predmet sa mogućnošću izbora alternativnog nastavnog predmeta, rjeđe kao isključivo obavezan predmet. Stručne i nastavne kvalifikacije stiču se kroz studije teologije, religijske pedagogije i religijske didaktike;

Uopšte gledano, konfesionalna vjerska nastava posjeduje status jednog obaveznog, izbornog ili izborno-obaveznog predmeta sa mogućnošću izbora između različitih predmeta, a nekonfesionalna je pretežno obavezan nastavni predmet integrisan u opšte obrazovne predmete i obavezan je za sve učenike bez obzira na njihovu vjersku, etničku i kultorološku pripadnost.
U mnogim državama pod konfesionalnom vjerskom nastavom ne podrazumijeva se više manifestacija samo jedne većinske religije. Mnogo više se ističe mogućnost realizacije državne neutralnosti i individualne vjerske slobode. Država ne zahtijeva potpuni uticaj na nastavni sadržaj i unutrašnju organizaciju vjerske nastave, nego se ograničava na ispunjavanje školsko disciplinarnog i organizacijsko-tehničkog dijela nastave. Religijska sloboda izbora ostvaruje se kroz pravo izbora roditelja, odnosno djece nakon postizanja zakonom određenog stepena njihove zrelosti.

Unutar ova tri osnovna modela vjerske nastave postoji i čitav niz varijanti i razlika. Tako je u konfesionalnoj vjerskoj nastavi klasični oblik nastave u većoj ili manjoj mjeri naglašen. S druge strane, konfesionalni tip nastave u jednoj državi može da ima i sasvim drugo značenje (Italija i Grčka) ili se uporedo pojavljuju i dva različita tipa (Švajcarska) ili se pak dolazi i do različitog razumijevanja nastave (npr. između Katoličke i Evangelističke crkve).

Ukoliko želimo da procentualno vidimo zastupljenost pomenutih modela nastave u zemljama Evropske unije, onda u dvije trećine zemalja preovladava konfesionalni tip nastave, a ako posmatramo i države izvan Evropske zajednice ovakav procentualni odnos suštinski se neće mnogo izmijeniti. Konfesionalni tip nastave, donekle ovisan od postojećih društvenih i kulturno-istorijskih prilika kao i etničkih, jezičkih i vjerskih tradicija, preovladava u: Belgiji, Irskoj, Španiji, Portugaliji, Italiji, Malti, Poljskoj, Litvaniji, Finskoj, Njemačkoj, Austriji, Švajcarskoj (djelimično), Češkoj, Slovačkoj, Rumuniji, Mađarskoj, Bugarskoj, Grčkoj, Kipru, Hrvatskoj, kod nas u Srbiji, Bosni i Hercegovini.

Nekonfesionalni tip nastave zastupljen je u: Islandu, Švedskoj, Norveškoj, Engleskoj, Škotskoj, Holandiji, Estoniji, Švajcarskoj (djelimično). Ovaj model nastave zastupljen je u širokom spektru različitih formi nastave od naučno-religijskih pa preko opšte hrišćanskih i multireligijskih do interkonfesionalnih i međureligijskih varijanti.

Svi ovi modeli nastali su u različitim istorijskim okolnostima, specifičnim društvenim i političkim prilikama. Dakle, svaki za sebe vezuje svoj specifičan razvoj u kontekstu različitih istorijskih, političkih, religijskih, socijalnih, obrazovnih i državno-pravnih faktora društva.

Naslovna fotografija: Patrijarh vaseljenski i carigradski g. Vartolomej prilikom posjete Kancelariji za vjersku nastavu novembra 2013. u Beču

*Autor je inspektor za pravoslavnu veronauku u Austriji