Povodom jubileja 600 godina srpske dubrovačke književnosti srpskoga jezika, iz štampe je izašla knjiga poezije Žarka B. Veljkovića „Versi dubrovački u slavu“ (Srpska knjiga M, Ruma, 2021). Ovim člankom prenosimo predgovor ove višeznačno važne knjige poezije, koji je napisala prof. dr Irena Arsić, vodeći srpski raguzeolog:
Prisutna od samog osnivanja starog grada, ćirilična tradicija u Dubrovniku ima svoj utvrđeni tok, sa svojim zlatnim vekom, kao i vreme progona i zabranjivanja, do današnjih dana. O tome je istorijska i filološka nauka davno rekla svoju reč, tako davno da bi, sasvim izvesno, mogla i da je ponovi, i u ozbiljnim, savremenim naučnim studijama, kao i u novim izdanjima ćirilskih dubrovačkih rukopisa, ali i u popularnijim insistiranjima na ćiriličnoj tradiciji starog Dubrovnika. U tom smislu bi i savremena srpska stručna, ali i ostala zainteresovana javnost bila u situaciji da se podseti da su, sem bogate bogoslužbene literature koja je služila u religijskim obredima katoličkih sveštenika popularno nazvanih „popovi ćirilice”, ćirilicom u Dubrovniku pisani i neliturgijski tekstovi od kojih je najznačajniji zbornik Libro od mnozijeh razloga, odnosno Dubrovački zbornik od g. 1520, zatim zbornik Dubrovačke legende, kao i dubrovačke redakcije srednjovekovnih romana Aleksandride i Romana o Troji. Pored toga, ћирилица se u devetnaestom veku ravnopravno uz latinicu učila u dubrovačkim školama, a na ovom pismu su štampane brojne knjige, kao i novine i časopisi. Značaj ćirilice je u to doba možda najočitiji u njenom intimnom prihvatanju od strane tadašnjih znamenitih Dubrovčana, koji su svoja lična pisma, upućena jedan drugom, pisali ćirilicom.
Međutim, najslikovitiji primer upotrebe ćirilice u Dubrovniku učinjen je igrom slučaja zapisanim stihovima u vidu tri nedovršena, dvostruko rimovana dvanaesterca na stranicama Carinskog statuta, čiji je autor Dubrovčanin Džonko Kalićević. 6 U predahu od posla, u prelepoj renesansnoj građevini Sponzi, koja je u to doba, 1421. godine, služila kao carinarnica, ovaj dubrovački službenik zapisao je lepom ćirilicom početak pesme koja je nagoveštavala određeni preokret u duši, nastao posle velikog iskušenja usled vremenske nepogode na moru.
Međutim, večno uzavreo Grad i njegovi stanovnici, isto kao i brojni posetioci koji su ga redovno svojim raznolikim poslovima pohodili, nisu pesniku dali da se okonča ova uzbudljiva lirska priča. Iako nedovršena, ona je zadobila jednu sasvim drugačiju ulogu od one nameravane u kulturi tog starog grada – stihovi carinskog službenika Džonka Kalićevića prvi su stihovi dubrovačke književnosti koji su ostali zabeleženi, a datiraju iz vremena renesanse.
Ćirilično pismo kojim su ovi stihovi bili zapisani direktno svedoči o upotrebi ćirilice u Dubrovniku od najranijih vremena i u situacijama kada na to nisu obavezivale nikakve službene, religiozne ili druge norme.
Međutim, vekovi su prolazili i nadolazili. Dubrovčani današnjeg doba vole jubileje – svake godine po nekoliko njih nametnu se za proslave. I to oni veći, a svaki je od njih višestoletan, samo je razlika u značaju ličnosti ili događaja za istoriju Republike, protegnu se i na čitavu godinu – od predavanja o Držićevim delima, do degustacije Pometovih delicija, i od ceremonijâ u Crkvi Sv. Vlaha, do školskih radova na temu ovoga sveca – zaštitnika Dubrovnika…
O pripadnosti Dubrovnika rasprave su se počele voditi tokom devetnastoga veka. Bio je to, kao što je poznato, vek nacionalnog prepoznavanja, a za Dubrovčane i doba kada su formalno izgubili svoju slobodu, te su se, najpre kroz svoje najistaknutije intelektualce, i izjašnjavali u nacionalnome smislu. Dobro je poznato da se najveći deo dubrovačkih pisaca, istoričara, filologa i uopšte intelektualaca smatrao Srbima katoličke veroispovesti. U tom smislu, oni su se i okrenuli ka mladoj kneževini, pa zatim kraljevini Srbiji koja, obuzeta svojim osnovnim pitanjima formiranja i osamostaljenja, kao da nije imala dovoljno snage ni vremena za njih. Uporedo sa tim, u Zagrebu se nastojalo sve više, a u skladu sa strujanjima iliraca, da se od polovine devetnaestog veka stara dubrovačka tradicija posmatra kao stara hrvatska, što se, nakon decenijâ koncentrisanog rada, u tom trenutku i uspelo. A nova srpsko-hrvatsko -slovenačka, pa jugoslovenska kraljevina kao i sama da je stavila tačku na pitanje srpstva Dubrovnika, posebno nakon smrti naistaknutijih pripadnika intelektualnoga kruga dubrovačkih Srba katolika.
Jedno je, međutim, sigurno. Pripadanje stare dubrovačke kulture se mora dokazati jednako i ukazivanjem na ukorenjenje delâ starijih i kasnijih – te i savremenih – umetnika u dubrovačkoj tradiciji! Dubrovački devetnaesti vek pružio je, tako, obe ruke ka srpskoj kulturi, smatrajući kako je njoj obezbedio kontinuitet prihvativši „Vilu, zaštitnicu Poezije” što je posle Kosovskoga boja doletela u Dubrovnik, da bi potom, posle sjajnih dela dubrovačke renesanse i baroka, Ona poletela u Karađorđevu Srbiju ostavljajući tad već ugaslu Republiku. Tu i takvu ideju su u više navrata u svojim iskazima prezentovali i Medo Pucić i Matija Ban i Antun Fabris. 8 Ali, stanje je bilo unekoliko drugačije – hrvatska književnost, značajno siromašna u delima starije literature, nije imala važnijih izvora od svesno izabrane dubrovačke književnosti, dok je srpskoj novijoj književnosti, kako je to već bilo primećeno kod naših književnih istoričara, Jovana Deretića pre svih, bogatstvo srednjovekovne, a posebno narodne književnosti omogućilo i dalo jedan širi motivsko-tematski, ali i jezičko-leksički uticaj i izvor. Deretić je, stoga, smatrao da je stara dubrovačka književna tradicija tek jedan zapretani rukavac, odnosno, da ima „granični položaj” u srpskoj književnosti.
S toga razloga, svako delo koje u svojim osnovama ima (i) elemente dubrovačke književne tradicije svojim postojanjem ponovo – uz dela velikanâ kakvi su Njegoš i Branko Radičević, između ostalih – svedoči i živi nepokidive veze stare dubrovačke sa srpskom književnosti, odnosno njeno puno pripadanje istoriji srpske kulture!
U tome smislu, nakon šestovekovne osame, stihovi Džonka Kalićevića nisu sȁmo i tek dobili svoje kreativne završetke u poeziji savremenoga pesnika Žarka B. Veljkovića, alijas Flaminius-a Belisarius-a. Njegovi Versi dubrovački u slavu, po početnim rečima svojih dubrovačkih završetaka uazbučeni prema smislenome odgovoru na Pesnikovu vekovnu nedoumicu samima sobom i predstavljaju najadekvatniji odgovor na glasove svih Dubrovčana novijih vremena, onih Dubrovčana iz srpskoga Dubrovnika devetnaestog veka koji su svojim literarnim, naučnim i uopšte intelektualnim radom svedočili i osvedočili srpsku kulturno-nacionalnu pripadnost dubrovačke književnosti.
*Dr Irena Arsić, redovni profesor Filozofskog fakulteta u Nišu, profesor srpske i komparativne književnosti, književni istoričar – raguzeolog
