Gde je nestalo 100.000 Srba iz Nove Srbije?

Da su nekada u centralnoj Ukrajini živeli Srbi danas svedoče samo nazivi naselja Beograd, Pančevo, Subotica, Vršac, Kovin, Senta, Kanjiža, Bečej , Smederevo…

 Piše: Dušan Marić

Srbi sa velikom pažnjom svakodnevno prate rat u Ukrajini, ali malo njih zna da u toj ogromnoj ruskoj zemlji, koju su boljševici oteli od ruskog naroda i proglasili za zasebnu državu, u njenom centralnom delu, kao i u istočnom delu, u rejonu Luganjska, postoje čitave oblasti, sa desetinama gradova i sela, koje su osnovali Srbi i decenijama bili njihovo jedino stanovništvo.

Po njima je carska Moskva jednoj od tih oblasti dala ime Nova Srbija, a drugoj Slavenosrbija, sa naseljima Beograd, Pančevo, Zemun, Vukovar, Senta, Kanjiža, Kovin, Bečej, Slankamen, Vršac, Smederevo, Subotica…koja i danas postoje.

Nova Srbija (današnja Kirovgradska oblast) je počinjala od Dnjepra na istoku, pa skoro do Rumunije na zapadu. Slavenosrbija se nalazila u današnjoj Luganjskoj i Donjeckoj oblasti.

Prvi Srbi u današnju Ukrajinu stigli su  1690 godine, nakon velike seobe sa Kosova i Metohije, pod vođstvom Arsenija Čarnojevića. Većina od oko 40.000 srpskih porodica koja je zbog turskog zuluma ostavila zavičaj naselila se u Vojvodinu, ali je manji broj preko Rumunije stigao do kozačkih stepa između Dnjepra i Dona, gde su po odobrenju ruskog cara  Petra Velikog formirali prva srpska vojnička naselja.

Njihov zadatak je bio da štite jugoistiočnu granicu carske Rusije. Istoriografija beleži nekoliko desetina čuvenih porodica srpskog porekla, koje su igrale značajnu ulogu u izgradnji ruske imperije, posebno u 18. veku.

Najčuvenija i najuspešnija je porodica Vladislavić, iz Istočne Hercegovine, čiji je preteča grof Sava Vladislavić „dogurao“ do savetnika, ministra i čoveka od najvećeg poverenja Petra Velikog. Smatra se osnivačem ruske obaveštajne službe. Kao izaslanik velikog imperatora, s kojim se prvi put sreo 1702. godine u Azovu, potpisao je mirovni sporazum sa turskim sultanom na Prutu i vojni savez sa knezom Moldavije. Sa papom je pregovao o konkordatu između Moskve i Vatikana a najveći uspeh mu je taj što je praktično razgraničio Kinu i Rusiju. Granica duga nekoliko hiljada kilometara, koju je on ispregovarao i utvrdio, očuvala se do današnjih dana.

Za zasluge Petar Veliki mu je poklanjao titule, dvorce i gradove a, između ostalog, i velike posede u Ukrajini, kod grada Nežin. On i njegovi sinovci imali su posede i u Kijevu.

O jednom od njih, Gavrilu Vladislaviću zapisano je i ovo: „Beše čovek razuma i prakse. Sva ga se Mala Rusija (oblast u Ukrajini) bojala“.

Osim Vladislavića rusku istoriju su, uglavnom kao pukovnici i generali, ispisivali i Miloradovići, Ševići, Tekelije, Horvati, Božići, Preradovići, Raškovići, Narandžići…Znameniti general Simeon Zorić, rođen 1743. godine u Čurugu, bio je omiljeni ljubavnik carice Katarine Velike. U njenoj postelji je nasledio čuvenog kneza Potemkina.

U svojoj knjizi „Grof Sava Vladislavić“ Jovan Dučić piše da se „u 18.veku u Južnoj Rusiji nalazilo 100.000 Srba, gde je bila stvorena naručita srpska oblast Nova Srbija“,  svojevrsna vojna granica ruske carevine prema susedima.

Kancelar Petra Velikog Galovkin 1712. godine piše Mihailu Kantakuzenu o spremnosti srpskog naroda da se pod komandom ruskog cara bori za oslobođenje od Turaka i u tom pismu pominje pukovnika Vulina, „koji ima do 20.000 spremne vojske“.

-Mogu vam reći da je taj pukovnik Vulin poslao carskom veličanstvu jednog svog naročitog poručnika sa izjavom da su gotovi odmah doći sa 10.000 vojnika u službu caru.

Najmasovniji dolazak Srba u ruske stepe dogodio se 1751. godine. Njemu je prethodio tursko-austrijski rat 1737-1739. godine, druga velika seoba Srba iz okupirane domovine, pod vođstvom Arsenija Jovanovića, koja se odvijala u dve faze.

U prvoj Srbi su se zaustavili u Vojvodini, gde je bečki dvor od njih formirao dve vojne krajine, Potisku i Pomorišku. Srbi su preuzeli obavezu da brane južnu granicu austrijskog carstva, a zauzvrat su imali slobodu i bili oslobođeni plaćanja poreza.

Međutim, zbog dinastičkih borbi, a da bi sebi obezbedila podršku ugarskog plemstva, 1750. godine Marija Terezija ukida srpske vojne krajine i to područje prepušta Mađarima. Koji Srbima nameću status svojih kmetova.

Pritisnuti terorom Srbi donose odluku da se sele u Rusiju. Glavni organizator seobe bio je pukovnik granične srpske milicije Jovan Horvat, koji je u Beču stupio u kontakt sa ruskim poslanikom grofom Mihailom Petrovićem.

Zanimljivo je da je seoba Srba iz Vojvodine u Rusiju izvršena uz znanje i podršku bečkog dvora, jer je zbog zajedničkih ratova protiv Turaka Marija Terezija nastojala da ima što bolje odnose sa Petrogradom.

Preko Petrovića Horvat čini prepisku sa dvorom ruske carice Jelisavete, koja 7. jula 1751. godine piše svom poslaniku da javi Horvatu „da će ne samo on s drugim oficirima, nego koliko god njih bi od srpskog naroda u našu imperiju preći htelo, kao jednoverni s nama u službi, u podanstvo naše primljeni biti”.

Seoba počinje u septembru, a prema sačuvanim pisanim tragovima prva grupa od 218 Srba, predvođena Horvatom, stigla je u Kijev 10. oktobra 1751. godine.

Tri meseca kasnije ruski Vojni kolegijum doneo je odluku da se od novopridošlih srpskih izbeglica formira naselje Nova Srbija.

U septembru 1752. godine  zabeležen je dolazak grupe  od 800 Srba pod komandom austrijskog potpukovnika Miloša Ševića, koji u maju sledeće godine (između ušća reka Bahmut i Luganj) formiraju vojno naselje Slavenosrbija, uz koje niče petnaestak srpskih sela.

Slavenosrbija je bila pod neposrednom upravom ruskog carskog Senata. Naseljenici su služili u Bahmutskoj husarskoj regimenti.

U svojoj studiji  „Srpska naselja u Rusiji“, koja je štampana 1923. godine, akademik Mita Kostić navodi da je u Novoj Srbiji živelo najmanje 2.200, a u Slavenosrbiji oko 3.000 srpskih porodica, a da se najviše njih doselilo iz Potiske krajine (Martonoša, Kanjiže, Sente, Bečeja, Turije, Srbobrana, Bačkog Gradišta, Titela, Mošorina i drugih mesta), kao i iz Pomoriške krajine (Pečka, Arad…).

U narednim godinama njima se pridružio veliki broj Srba iz Crne Gore, Hercegovine, Bosne i Dalmacije.

Srpske porodice su u to vreme živele u velikim zadrugama, brojale su desetak i više članova, po čemu se može pretpostaviti da je u novi zavičaj iz Srbije stiglo između 30 i 50 hiljada duša.

Kako se njihov broj povećavao, tako se naziv Nova Srbija i Slavenosrbija proširio na čitave oblasti donske stepe u kojoj su nicala srpska sela.

Nažalost, samo deceniju kasnije Srbi doseljenici doživljavaju ponovo tužnu sudbinu iz Vojvodine.

Širenjem Rusije prema Crnom moru, srpska pogranična naselja su izgubila značaj, a nova carica Katarina Velika je 1962. godine donela odluku o ukidanju samostalnih srpskih oblasti i njihovom pripajanju novoformiranim ruskim gubernijama.

Od Nove Srbije nastaje Novorusijska gubernija, a Slavenosrbija postaje njena Jekatarinska provincija.

Davanjem povlastica, Katarina na to područje ubrzano doseljava desetine hiljada Rusa. Odvojeni od matice, brojčano nadjačani, izloženi diktatu moćne carevine Srbi su bili izloženi ubrzanoj asimilaciji. Tome je svakako doprinela sličnost srpskog i ruskog jezika i isti crkveni obredi.

U pokušaju da pronađe svoje rođake koji su pre 60 godina odselili u Rusiju, u Novomirgorodu, Sava Popović Tekelija, prvi Srbin koji je stekao titulu doktora nauka, se 1811. godine zaputio u bratsku slovensku zemlju.

Međutim, uprkos svim naporima, u Novomirgorodu ne samo što nije našao ni jednog rođaka, već ni jednog Srbina. Svi oni u međuvremenu postali su Rusi.

O ubrzanoj asimilaciji ruskih Srba svedoče i sledeći podaci. U popisu stanovništva u donskoj oblasti iz 1862. godine pominje se samo 1.000 Srba, dok se u statistici iz 1900. godine Srbi više ne pominju. Danas o njihovom postojanju u zemlji Tarasa Buljbe svedoče imena srpskih naselja koja su doneli iz postojbine.

Ubrzo nakon formiranja Slavenosrbije Jovan Šević je od ruskih vlasti dobio čin generala. Slavenosrbija je ukinuta nakon njegove smrti, ali su brojni Ševićevi potomci ostvarili istaknute karijere u ruskoj carskoj vojsci, pa je to jedna od retkih srpskih porodica čija se loza može pratiti do današnjih dana.

Na početku rata u Luganjskoj i Donjeckoj oblasti srpski i ruski dobrovoljci formirali su jedinicu koju su nazvali Husarski puk Jovan Šević, koja je dala značajan doprinos pobedama nad vojnim formacijama ukrajinske hunte ali i oživljavanju sećanja na donske Srbe i njihovu tužnu sudbinu.

Dramatična seoba Srba u Rusiju i svedočanstva koja je o njoj objavio akademik Mita Kostić poslužila su Milošu Crnjanskom kao osnov za pisanje romana „Seobe“, u kojem je jedan od glavnih likova upravo pukovnik Šević.