Krajiški dobrovoljci u srpskoj vojsci

Dobrovoljci su nakon povlačenja srpske vojske preko Albanije u Grčku bili jedini izvor popune srpskih jedinica koje su zahvaljujući dobrovoljcima dobile potrebnu snagu da nakon oporavka u Grčkoj probiju Solunski front i donesu slobodu u sve naše krajeve.

***

Najbolji poznavalac ove teme je dr Milan Micić, istoričar iz Novog Sada koji je potomak dobrovoljaca sa Banije. On je o dobrovoljcima napisao veći broj djela i održao veći broj predavanja. Jedno od ovih djela je i knjiga „Srpsko dobrovoljačko pitanje u Velikom ratu 1914 – 1918“ (objavljena od strane Banatskog kulturnog centra iz Novog Miloševa i RTS –a). Dobrovoljci sa područja Habzburške monarhije su tokom I svjetskog rata dolazili u redove srpske vojske nakon predaje snagama Antante na italijanskom i ruskom frontu ili su dolazili iz Sjeverne Amerike. U ovom radu se opisuju krajiški dobrovoljci koji su u srpsku vojsku došli iz Sjeverne Amerike.

Dr Micić kaže da su srpski dobrovoljci iz SAD –a dolazili preko kanadskih sabirnih kampova, engleskih i francuskih luka… prvo odredište je bila Bizerta (Tunis) gdje su dobrovoljci prošli vojnu obuku, a zatim su raspoređeni kao dio srpske vojske na Solunskom frontu. Vlada Nikole Pašića je sve do okupacije Srbije 1915. godine zanemarivala dobrovoljačke jedinice jer je bila u sukobu sa organizacijom „Ujedinjenje ili smrt“ koja je okupila brojne dobrovoljce koji su bili u elitnim komitskim snagama srpske vojske (Rade Malobabić, Mustafa Golubić i dr.). Ipak, nakon okupacije Srbije i povlačenja srpske vojske preko Albanije dobrovoljci su bili neophodni.

Središte okupljanja srpskih dobrovoljaca iz SAD –a je bila Bizerta u Tunisu gdje je bilo i središte oporavka jednog dijela ranjenika srpske vojske. Od ranijih članova srpske vojske koji su se oporavljali u Bizerti je osnovan Deseti pješadijski kombinivani puk (od dijelova četiri puka) sa ukupno 2.311 članova. Ovaj puk je kasnije rasformiran jer je imao mnogo članova koji su služili u mitraljeskim odjeljenjima svojih ranijih jedinica dok je u drugim jedinicama srpske vojske na Solunskom frontu bilo malo obučenih mitraljezaca.

U Bizertu je iz SAD –a stiglo 5.026 dobrovoljaca koji su radi obuke raspoređeni u Dobrovoljački puk, ali su kasnije raspoređeni u druge jedinice srpske vojske. Osnovna, regrutna obuka je trajala 35 – 40 dana, a četna obuka je trajala 10 – 15 dana.

Postojala je i Podoficirska škola u kojoj je izvođena važna obuka koja je obuhvatala rukovanje francuskom artiljerijom (modeli koje srpska vojska ranije nije imala), obukom za mitraljesce i puškomitraljesce, obuku jurišnih trupa i ponašanje u slučaju napada bojnim otrovima. Dio polaznika je ostao u Bizerti i 1918. godine je vraćen u predratno sjedište ove podoficirske škole – Skoplje.

U Bizerti su postojali i bogati kulturni sadržaji (srpsko vojničko logorsko pozorište, muzika Konjičke divizije (brinuli su o muzičkoj školi i priređivlai su koncerte), slikarske izložbe, osnovan je list „Napred“ u kojem se radio i Veselin Čajkanović, itd.).

Građani Bizerte su na sve načine olakšavali boravak srpske vojske koja naročitu zahvalnost duguje guverneru Bizerte, admiralu Emilu Gepardu (po kome je jedna ulica u Beogradu dobila ime). Admiral Gepart je dočekivao i ispraćao konvoje sa srpskim vojnicima, redovno obilazio srpske ranjenike, učestvovao u srpskim kulturnim priredbama, a često je i prekoračivao službena ovlašćenja (tako se pobrinuo da srpske jedinice dobijaju puna sljedovanja hrane uprkos oskudici koja je vladala na savezničkim frontovima). Tokom rata je nastao veći broj srpskih pjesama i anegdota posvećenih ovom srpskom prijatelju, a kompozitor Rend je komponovao „Admiralov marš“.

Građani Bizerte su pokrenuli inicijativu da se upokojenim srpskim vojnicima podigne spomenik, a podršku ovoj ideji je dao i tuniski bej, rektor Univerziteta u Alžiru (profesor Ardonaj), predsjednik Crvenog krsta D‘Žantal i druge ugledne ličnosti. Tako je na Vidovdan 1916. godine održana prva zaupokojena molitva za stradale srpske vojnike. Srpsko vojničko groblje se nalazi u Ferivilu, a grobovi su obilježeni krstovima u obliku mača sa imenom, srednjim slovom i prezimenom svih upokojenih vojnika.

Solunski proces iz 1917. godine je izazvao smutnje i u Bizerti odakle je u Solun odveden major Ljubomir Vulović (i streljan zajedno sa Dragutinom Dimitrijevićem Apisom i Radom Malobabićem). Prvi transport srpske vojske iz Bizerte za Solun je krenuo 14. maja 1916. godine, drugi 21. juna, a treći 14. jula (u čast francuskog nacionalnog praznika). Iz Bizerte je u Rusiju krenula grupa oficira koja je tamo formirala štab dobrovoljačke divizije koja se borila u Dobrudži.

***

Kraljevina SHS je bila politički nestabilna država, a srpski dobrovoljci su bili osnovno vezivno tkivo koje je nova država u procesu agrarne reforme i kolonizacije naseljavala na nesigurnim granicama nove države. Tako su dobrovoljci kao u vrijeme naseljavanja Vojne krajine dobili ulogu Krajišnika.

Proces kolonizacije dobrovoljaca Velikog rata (1914 – 1918) nije bio promišljeno organizovan pa su dobrovoljci često ostavljani da se sami snalaze. Dobili su po pet hektara zemlje i prazan plac da grade kuću, a nisu imali poljoprivredne alate, stoku, sjeme, iskustvo u obradi zemlje… Problem je bila i hrana za porodice, a novo podneblje je bilo drugačije od rodnog kraja pa su u početku mnogi oboljeli i pomrli.

Ipak, životna vitalnost, žilavost dobrovoljaca – kolonista su presudili pa su do 1941. godine nastala dobrovoljačka naselja sa crkvama, opštinskim zgradama, školama, sokolskim domovima. Ovladali su savremenim tehnikama obrade zemlje pa je i privreda procvjetala. Država je trebala da im posveti mnogo veću pažnju jer su oni rizikovali svoje živote za stvaranje te države i omogućili su jačanje srpske vojske koja je zahvaljujući dolasku dobrovoljaca dobila snagu da probije Solunski front.

Dr Micić kaže da je do 1941. godine izdano 43.408 dobrovoljačkih uvjerenja (uglavnom za dobrovoljce iz I svjetskog rata, ali i za dobrovoljce ranijih ratova (Bosansko – hercegovački ustanak 1875. godine, ratovi 1876. – 1978., godine i balkanski ratovi). Mnogi dobrovoljci su stradali nakon okupacije Kraljevine Jugoslavije 1941. godine.

***

Među dobrovoljcima koji su stupili u redove srpske vojske u I svjetskom ratu je bio i Simo Živković iz Donjeg Budačkog (brat mog đeda Petra).

Simo je rođen 1896. godine (otac Pavle i majka Petra), a 1912. godine je emigrirao u SAD. Simo je brodom „Noordam“ otputovao iz Roterdama u Njujork i najprije otišao kod ujaka u državu Ohajo i tamo se uz ujakovu pomoć zaposlio u rudniku. Pored posla u rudniku, Simo se bavio i zidarskim poslom i dobro je naučio ovaj zanat (što će mu vrediti i kasnije u životu). Simo Živković je u Čikagu postao član srpskog društva „Srbobran“, a u ovom gradu je upisan u dobrovoljce. Upis dobrovoljaca je vršio potpukovnik Pribićević (rodom sa Banije) kojeg je na ovaj zadatak poslao vojvoda Petar Bojović.

Sa drugim srpskim dobrovoljcima je iz Njujorka otišao u Kanadu, a iz ove zemlje je krenuo dug put oko Južne Afrike i kroz Suecki kanal do odredišta Bizerta 1917. godine (njemačke podmornice su ugrožavale brodove sila Antante pa su dobrovoljci zbog toga morali da idu ovim zaobilaznim putem do Bizerte). Iz Bizerte je otišao na Solunski front, a srpski dobrovoljci su prvi krenuli u proboj bugarskih linija (za oko osam sati žestoke borbe je poginulo preko 2000 srpskih vojnika) i omogućili proboj Solunskog fronta.

Simo je nakon završetka rata i proglašenja nove jugoslovenske države upoznao Petru Pavlović i sa njom je osnovao porodicu. Zajedno su izgradili kuću u Krivoj Bari (na rumunskoj granici). Kasnije su se preselili u Beograd. Njihovi potomoci i danas žive u Beogradu. Fotografije priložene uz tekst su iz porodične arhive Slobodana Živkovića.

***

Naš narod je tokom istorije bio izložen brojnim iskušenjima, ali je opstao jer su ga čuvale istinske vrijednosti na kojima se stvara svaka istinska zajednica (bračna, porodična, narodna). To su iskrena ljubav, međusobno poštovanje i razumijevanje.

Podstaknuti ljubavlju mnogi naši preci su otišli u Sjevernu Ameriku da zarade novac kojim su pomagali svoje porodice koje su ostale u zavičaju. Neki su osnovali porodice u Sjevernoj Americi, ali većina je dolazila samo da bi olakšali život svojim porodicama u zavičaju. Zbog toga zaslužuju naše ljubav i poštovanje.

Osjećaj pripadnosti zajednici i ljubav prema narodu su omogućili osnivanje Srpske banke, Saveza srpskih zemljoradničkih zadruga i „Privrednika“. Ove ustanove su na osnovu ideja Nikole Begovića osnovali Vladimir i Paulina Matijević i njihovi saradnici. Ove i sve druge ekonomski uspješne i socijalno odgovorne ustanove i preduzeća koja su naši preci osnovali nakon I i II svjetskog rata su osnovane na vrlinama i one su omogućile da se znanje stavi u službu cijelog društva.

Vrlinama naših ljudi se može objasniti i učešće Krajišnika u redovima srpske vojske u balkanskim ratovoma i u I svjetskom ratu. Dr Micić kaže da se srpski dobrovoljački pokret razlikuje od drugih dobroboljačkih pokreta u I svjetskom ratu. Naš pokret je počeo da jača 1916. godine kada je volja za borbom splašnjavala u drugim zemljama, a naši dobrovoljci su baš tada počeli masovno stupati u redove srpske vojske koja je bila u najtežem položaju jer je za razliku od drugih članica Antante Srbija bila okupirana.