Piše: Ognjen Vojvodić
Mjeseca maja, ne zna se tačno kojega majskog dana, 1780. godine rođen je na Kosmaju Milovan Vidaković (1780 – 1841), prvi popularni srpski romanopisac i daroviti filolog. Srpski književnici i čitaoci nazivali su Milovana Vidakovića „srpskim Valterom Skotom“ po popularnom škotskom piscu, zbog slične tematike, epskih i viteških romana. „Tek što je kakvo Srpče ili Srpkinja dorasla da može knjige čitati, već je Vidakovića u ruke uzela. Svaka klasa rado ga je čitala.“ zapisao je srpski književnik Jakov Ignjatović.
O životu Milovana Vidakovića najviše se saznalo iz njegove Autobiografije, objavljene 1871. godine, trideset godina posle smrti pisca, koju su kritičari ocjenjivali kao književno najvrednije djelo Milovana Vidakovića. Vidaković potiče iz imućne domaćinske porodice Kosmajskog kraja, koja je kao mnoge srpske pravoslavne porodice morala od osmanske okupacije da izbjegne u Austrijsku carevinu. Pred opasnošću rata između Osmanskog carstva i Hazburške monarhije, koji je počeo 1788. godine, brojne srpske porodice Kosmajske oblasti prešle su u Habzburšku monarhiju a sa njima i porodica Milovana Vidakovića. Tako je budući romanopisac i filolog mogao da se školuje u Austrijskoj carevini u prestižnim školama.
Godine 1799. Vidaković je postao učenik gimnazije u Segedinu, gdje je završio trogodišnji kurs gramatike. Jednu godinu je boravio u Temišvaru, a zatim opet u Novom Sadu. Godine 1805. objavio je svoju prvu knjigu, Istoriju o prekrasnom Josifu. Nakon gimnazije u Novom Sadu, Vidaković je 1805/06. pohađao tečaj filozofije u Segedinu. Na studije filozofije i prava otišao je u Kežmark (danas u Slovačkoj) 1807. godine. Vidaković je 1809. zabeležen u Kežmarku u spisku pretplatnika Istorije Sindipe filosofa kao jestestvenih (prirodnih) nauka slušatelj. Radio je kao predavač u Srpskoj pravoslavnoj gimnaziji u Novom Sadu od 1817. do 1824. godine, a potom je do svoje končine živio od davanja privatnih časova i prihoda od svojih romana. Kao privatni učitelj bio je nastavnik djeci uglednih trgovačkih i plemićkih porodica. Vidakovićev ugled nastavnika ogleda se u tome da je bio učitelj značajnim ljudima srpskog naroda, kao Đorđu Stratimroviću, srpskom vojskovođi i plemiću, sinovcu mitropolita Stefana Stratimirovića, kao i poznatom srpskom piscu i političaru, Jakovu Ignjatoviću, rodonačelniku srpskog modernog romana.
Vidaković je objavio sedam romana: Usamljeni junoša, Velimir i Bosiljka, Ljubomir u Jelisijumu, Kasija carica, Siloan i Milena, Ljubezna scena u veselom dvoru Ive Zagorice i Selim i Merima. Prvi roman „Usamljeni junoša” objavljen je u Pešti 1810. godine. Dvije godine kasnije objavljen je i drugi Vidakovićev roman, „Velimir i Bosiljka”. Potom piše roman „Ljubomir u Jelisijumu”, koji je bio svojevrsna književna trilogija, koju je štampao i objavljivao od 1812. do 1823. godine. Međutim, Vidakovićeva trilogija je postala više od popularnog romana – medijum poznate povjesne polemike u srpskoj književnosti i filologiji o pitanju smisla i svrhe književnog jezika. Vidakovićevi romani su zbog „zastarelog“ stila bili često negativno i oštro kritikovani od ideološki nastrojenih intelektualcima, ali pravi razlozi agresivne kritike Vidakovićevih romana bili su političke prirode.
Milovan Vidaković je bio književnik i filolog. Pored romana pisao je polemike i filološke radove o aktuelnim filološkim pitanjima 19. vijeka u Evropi, a posebno u srpskom jeziku na kojem je germanska slavistika (austroslavistika) sprovodila radikalnu religijsku katoličku i opštu kulturnu kolonizaciju. Zato je Milovan Vidaković bio protivnik njemačkog jugoslovenskog jezičkog programa kolonizacije srpskog jezika i pisma kojom je srpski jezik uprošćavan i primitivizovan, kodifikovan kao kolokvijalan govor, a odvajan od srpskog kontinuiteta i kultivisanog književnog jezika. Pored austroslavističke katoličke kolonizacije srpskog književnog jezika, književne teme i književni jezik pisaca poput Milovana Vidakovića su osporavani od agitatora prosvetiteljskog pozitivizma i radikalnog racionalizma, kakvih je više bilo na Balkanu nego u Evropi. Objekat takve ideološke kritike bili su i Vidakovićevi pobožni spjevovi o biblijskim ličnostima, popularni u hrišćanskom građanskom društvu, koje je trebalo vulgarno ismijati i izbaciti iz budućeg ideološki projektovanog srpskog sekularističkog društva.
Vidaković se zalagao za oslobađanje srpskog jezika od turcizama i germanizama, jer je srpskom jeziku pod petovjekovnom osmanskom okupacijom nametnuto mnogo turskih riječi, a srpskom narodu pod austrougarskom okupacijom nametani su germanizmi i romanizmi, zbog čega je bilo potrebno oslobađati jezik od nametnutih stranih riječi i vraćati u život potisnute srpske slovenske riječi. U austroslavističkom jezičkom programu iz srpskog jezika su uklanjane srpske slovenske riječi i slovenska naučna terminologija, čime je srpski jezik odvajan od slovenske osnove jezika i srpskog književnog jezika, a u srpski jezik su programski unošeni turcizmi i ine tuđice, kao i naučna terminologija latinske sholastike. Austroslavistička jezička politika udaljavanja srpskog jezika od slovenske osnove i slovenskog crkvenog jezika bila je u interesu kulturnog islamskog imperijalizma, osmanske okupacije Balkana, pripajanja srpskog jezika turkofonoj porodici jezika. Austroslavistička kolonizacija srpskog jezika je u srpskom narodu predstavljena u formi srpskog filološkog folklora – kao reforma srpskog jezika i pisma od samoukog darovitog filologa Vuka Karadžića. Zapravo, V. Karadžić je bio srpski izbjeglica u Austrougarskoj i srpski saradnik austroslavističke kancelarije u jugoslovenskom jezičkom programu, uslovljen svojim statusom, nestručnošću, i određen svojim ideološkim stavom, u službi austrougarske kolonijalne kulturne politike. Pored ostalog, V. Karadžić je po nalogu austroslavističke kancelarije sakupljao proste narodne riječi i prostačke izraze, turcizme i tuđice svih stranih jezika kao jezičku građu za „Srpski rječnik… “ i za kodifikovanje novog „narodnog“ srpskog književnog jezika kao antipoda srpskom književnom jeziku i svim slovenskim jezicima, radi svrstavanja srpskog jezika u grupu turkofonih jezika ili u neodređenu grupu mješovitih jezika, i svođenja na potkulturnu kolonijalnu kategoriju jezika ruralnih poslova.
Poznata je u istoriji srpske književnosti i filologije književno-filološka polemika Vuka Karadžića i Milovana Vidakovića, započeta Karadžićevom negativnom kritikom Vidakovićevog romana. Danas bi Karadžićeva kritika bila neozbiljna i nestručna, prikaz nepoznavanja smisla romana kao književne forme, prostačko ismijavanje imaginacije pisca, zanemarivanje konteksta i slobode umjetničkog izraza. Romani Milana Vidakovića su svojevrsni početak u srpskoj književnosti žanra epske fantastike, a koju bi balkanski radikalni racionalisti i ateisti i zakonski zabranili. Razlog Karadžićevih negativnih kritika Vidakovićevih romana je i Vidakovićevo protivljenje njemačkom jugoslovenskom jezičkom progamu uprošćavanja srpskog ćiriličkog pisma, a zalaganje za cjelovito ćiriličkog pismo koji su činili kontinuitet i kulturu srpske književnosti i pismenosti. Austroslavističko prosto glasovno ćirilično pismo, kreirano prema hrvatskoj fonetskoj latinici (formiranoj prema misionarskim modelima pisama latinske slavistike u programu unijatske misije) bila je sredstvo kojim je srpski jezik, u srpsko-hrvatskom jedinstvu, pripajan slovenskim jezicima latinske pismenosti. Zato je austroslavistička propaganda preko srpskih saradnika, Vuka Karadžića i Đura Daničića, napadala Milovana Vidakovića jer kao popularan pisac nije prihvatao austroslavistički surogat srpske ćirilice.Pored vjerskih i filoloških razloga raskidanja sa srpskim pravoslavnim predanjem pismenosti i književnosti, i geopolitičkih razloga raskidanja sabornosti sa slovenskim pravoslavnim narodima, austrougarska kolonijalna kulturna politika je bila negativno kritički nastrojena prema romanima Milovana Vidakovića radi degradacije i razgradnje srpskog građanskog i aristokratskog staleža, radi izbacivanja tema i likova građanskog i višeg staleža o kojima je Vidaković pisao. Naime, da bi srpska književna kultura i tematika romana bila svedena na realizam ruralnog života, na seosku sredinu i seoski stalež. Dakle, radi razgradnje izgrađenog stila i rečnika srpske građanske klase i aristokratije čime je austrougarska kolonijalna kulturna politika razgrađivala struktiru srpskog društva, tj. svođenjem standarda srpskog jezika na ruralni rečnik i seoski stil, „na jezik daleko od gradova“, kako je V. Karadžić napisao u predgovoru svoje Pismenice.
Povodom polemike sa V. Karadžićem, kao predstavnikom austroslavističkog programa, Milovan Vidaković je uputio pismo autoritetu i osnivaču evropske slavistike, filologu Jozefu Dobrovskom, sa pitanjem: „da li je dobro srpski književni jezik na prosti jezik svoditi“, kao što je rađeno u austroslavističkoj reformi koju je u Srbiji zastupao V. Karadžić. Dobio je od Dobrovskog dobar odgovor, u kojem je pored ostalog Dobrovski napisao: „Meni se ne dopada da se Srbi spuste do prostog jezika. Mora biti i otmenijeg jezika za uzvišenije predmete. Valjalo bi, idući srednjim putem, stvoriti stilus medius („srednji slog“), koji bi se približavao i starom crkvenom i djelimice i razgovornom jeziku“ (citirano prema prevodu A.Belića). Milovan Vidaković je bio podržan od osnivača slavistike u kodifikovanju srednjeg stila kao norme srpskog književnog jezika, jer je Dobrovski smatrao da Srbi zaslužuju kultivisan književni jezik. Milovan Vidaković je odgovor Dobrovskog objavio u predgovoru jednog dijela svog romana „Ljubomir u Jelisijumu” 1817. godine. Podržan stavom Dobrovskog, Vidaković je napisao slovensku gramatiku kao osnovu srpskoj gramatici, koju je završio početkom 1817. godine, a potom je napisao i srpsku gramatiku Gramatika serpska (Pešta, 1838).
Dobrovski nije odobravao raskid sa srpskim književnim jezikom kakav je sprovodila austroslavistička kancelarija pod rukovodstvom austrougarskog cenzora slovenske štampe, Bartolomeja Kopitara. Nije se slagao sa kolonijalnim kategorizovanjem srpskog jezika u „seljački stil“ i politikom razgradnje srpskog jezika. Dobrovski je za kodifikovanje srpskog književnog jezika predložio srednji stil („srednji slog“, kako piše, stylus medius) za uzvišenije predmete („Es muss doch aush eine edlere Sprache für erhabenere Gegenstände geben“); srednji stil koji predstavlja srednji put („ein Mittelweg“) koji bi se, s jedne strane, približavao razgovornom jeziku („der Umgangssrrache“), a, s druge, drevnom liturgijskom jeziku. Međutim, moćna misija austrougarske monarhije i austrougarski argumenti političke moći nisu slušali stručnjaka jezičke nauke i češkog prijatelja srpskog naroda, Jozefa Dobrovskog, nego rigidne rimokatoličke misionare, poput Bartolomeja Kopitara, i razjarene revolucionare, poput Vuka Karadžića.
U zavičaju Milovana Vidakovića se 26 godina održava kulturno-umjetnička manifestacija, Dani Milovana Vidakovića, sa blagoslovom vladike šumadijskog, na praznik Svetih apostola Petra i Pavla, u porti crkve Svetih apostola Petra i Pavla u Nemenikućama. Manifestacija, u organizaciji CO nemenikućske, GO Sopot, Biblioteke Grada Beograda i Odeljenja Biblioteke Milovan Vidaković Sopot, okuplja književnike, glumce, muzičare, slikare, i predstavlja pravi duhovni odmor na blagoslovenom mjestu blagorodne šumadijske zemlje, ali je najvažnije što predstavlja primjer uspostavljanja kontinuiteta srpske književnosti i kulture, najznačajnih književnih djela i ličnosti srpske kulture koji su više od vijeka iz ideoloških i političkih razloga bili prognani iz srpske istorije i lektire. Dani Milovana Vidakovića bi trebalo da budu i simbol početka obnove izgrađivanja i razvoja srpskog književnog jezika, koji je austroslavističkom „reformom“ sveden na stihiju spontanog i kolokvijalnog govora, na nagonski narativ, na stenografiju i funkciju fonografa za snimanje realija ruralnog i urbanog govora – bez potrebe za stvaralačkim izgrađivanjem kulture književnog jezika i stila.
