Sećanje na srpskog Voltera Skota

Milovan Vidaković postao je znamenit kao pisac viteško-ljubavnih romana, ali i po protivljenju nemačkoj kolonizaciji srpskog jezika

Piše: Ognjen Vojvodić Mjeseca maja, ne zna se tačno kojega dana, 1780. godine rođen je na Kosmaju prvi popularni srpski romanopisac, filolog, Milovan Vidaković (1780 – 1841). Srpski književnici i čitaoci nazvali su Milovana Vidakovića „srpskim Valterom Skotom“, po popularnom škotskom romanopiscu modernih viteških romana, jer je postao znamenit kao pisac romana žanra viteško-ljubavne i avanturističke pripovijesti.

„Tek što je kakvo Srpče ili Srpkinja dorasla da može knjige čitati, već je Vidakovića u ruke uzela. Svaka klasa rado ga je čitala“, zapisao je srpski književnik Jakov Ignjatović.

Romani Milana Vidakovića predstavljaju početak žanra epske fantastike u modernoj srpskoj književnosti.

O životu Milovana Vidakovića najviše se saznalo iz njegove Autobiografije, objavljene 1871. godine, trideset godina posle smrti pisca, koju su kritičari ocjenjivali kao najvrednije književno djelo Milovana Vidakovića. Vidaković potiče iz imućne domaćinske porodice Kosmajskog kraja, koja je kao mnoge srpske pravoslavne porodice morala od osmanske okupacije da izbjegne u Austrijsku carevinu.

Pred opasnošću rata između Osmanskog carstva i Hazburške monarhije, koji je počeo 1788. godine, brojne srpske porodice Kosmajske oblasti prešle su u Habzburšku monarhiju. Tako je budući romanopisac i filolog mogao da se školuje u Austrijskoj carevini u prestižnim školama. Godine 1799. počeo je pohađanje gimnazije u Segedinu, gdje je završio trogodišnji kurs gramatike. Jednu godinu je boravio u Temišvaru, a zatim opet u Novom Sadu. Godine 1805. objavio je svoju prvu knjigu, Istoriju o prekrasnom Josifu.

Nakon gimnazije u Novom Sadu, 1805/06. pohađao je tečaj filozofije u Segedinu. Na studije filozofije i prava otišao je u Kežmark (danas u Slovačkoj) 1807. godine. Vidaković je 1809. zabeležen u Kežmarku u spisku pretplatnika Istorije Sindipe filosofa kao jestestvenih (prirodnih) nauka slušatelj. Radio je kao predavač u Srpskoj pravoslavnoj gimnaziji u Novom Sadu od 1817. do 1824. godine, a potom je do svoje končine živio od davanja privatnih časova i prihoda od svojih romana. Kao privatni učitelj bio je nastavnik djeci uglednih srpskih porodica a koja su postala značajne ličnosti srpskog naroda, kao Đorđu Stratimiroviću, srpskom vojskovođi i plemiću, sinovcu mitropolita Stefana Stratimirovića, kao i poznatom srpskom piscu i političaru, Jakovu Ignjatoviću, rodonačelniku srpskog modernog romana.

Vidaković je objavio sedam romana: Usamljeni junoša, Velimir i Bosiljka, Ljubomir u Jelisijumu, Kasija carica, Siloan i Milena, Ljubezna scena u veselom dvoru Ive Zagorice i Selim i Merima. Prvi roman „Usamljeni junoša” objavljen je u Pešti 1810. godine. Dvije godine kasnije objavljen je i drugi Vidakovićev roman, „Velimir i Bosiljka”. Potom piše roman „Ljubomir u Jelisijumu”, koji je bio svojevrsna književna trilogija, koju je štampao i objavljivao od 1812. do 1823. godine.

Međutim, Vidakovićeva trilogija je postala više od popularnog romana – medijum  povjesne polemike u srpskoj književnosti i filologiji o smislu i svrsi književnog jezika, rasprave o primjeni kolonijalne kulturne politike razgrađivanja srpskog književnog jezika i odbrani kontinuiteta izgrađenog srpskog književnog jezika. Romani Milovana Vidakovića su bili negativno kritikovani od srpskih ideološki nastrojenih intelektualaca i filologa zbog „starinskog“ stila, ali razlog negativnih kritika je bila kolonijalna kulturna politika njemačke slavistike (austroslavistike) kolonizacije srpskog jezika, sprovođene u kontinuitetu katoličke kolonijalne kulturne politike na Balkanu.

Kolonizacija srpskog jezika

Austroslavistička kolonizacija srpskog jezika je u srpskom narodu predstavljana u formi srpskog folklora – kao reforma srpskog jezika i pisma koju sprovodi samouki daroviti filolog, Vuk Karadžić, sa svojim srpskm saborcima koji „narodni“ jezik oslobađa od „nametnutog“ književnog jezika građanske klase, aristokratije i crkve. V. Karadžić je bio izbjeglica od otomanske okupacije u Austrijsku carevinu gdje je vrbovan za saradnika austroslavističke kancelarije u jugoslovenskom jezičkom programu, kao odgovarajuća društvena kategorija budući uslovljen svojim materijalnim stanjem, nestručnošću i određen svojim ideološkim stavom.

V. Karadžić je u kolonijalnom kulturnom programu austrijske slavistike, nazvane „reforma srpskog jeziaka i pravopisa“, sakupljao ruralni rečnik, „narodne“ proste riječi, prostačke izraze, turcizme i tuđice svih stranih jezika koje su negdje korišćene u srpskom jeziku, kao jezičku građu za kodifikovanje „narodnog“ srpskog književnog jezika kao antipoda postojećem izgrađenom srpskom književnom jeziku. Takvu jezičku strategiju njemačke kolonizacije srpskog jezika je obznanio kao srpski saradnik austoslavističke kancelarije, Vuk Karadžić, u predgovoru svoje „Pismenice“, naodeći da srpski književni jezik treba da bude određen govorom seoske proste većine „Srba koji žive po selima daleko od gradova“.

U programskim napadima u srpskoj štampi na srpske ugledne kulturne djelatnike, od strane srpskih saradnika austroslavističke kancelarije, napadan je i Milovan Vidaković. Poznata je u istoriji srpske književnosti i filologije književno-filološka polemika Milovana Vidakovića i Vuka Karadžića, započeta Karadžićevom negativnom kritikom Vidakovićevog romana. Danas bi Karadžićeva kritika bila neozbiljna i nestručna, prikaz nepoznavanja smisla romana kao književne forme, prostačko ismijavanje imaginacije pisca, zanemarivanje konteksta i slobode umjetničkog izraza.  Austrijski srpski saradnici su negirali kvalitet romana Milovana Vidakovića i radi progona iz srpske književnosti tema i likova građanskog društva i aristokratije, o kojima je Milovan Vidaković pisao.

Naime – radi razgradnje jezičke i opšte kulture srpskog društva svođenjem  srpske književne kulture i tematike na „realizam“ ruralnog života, na seosku sredinu i seoski stalež, na jezik ruralnog rečnika za ruralne poslove.Cilj njemačke kolonizacije srpskog jezika je bio i degradiranje i razgradnja srpske građanske klase i aristokratije, kao društvene i kulturne konkurencije germanskoj aristokratiji i kulturi, za šta su korišćena politička sredstva klasne borbe „seljaštva“ protiv aristokratije i građanske klase, a preko progona jezika srpske građanske klase i aristokratije, kao sredstvo klasne borbe protiv građanske klase i aristokratije, a posebno protiv pravoslavnog sveštenstva.U programskom degradiranju srpske književnosti austroslavisti su agitovali i protiv hrišćanskih tema u srpskoj prozi.

Objekat antihrišćanske agitacije u srpskoj književnosti su bili i spjevovi Milovana Vidakovića o biblijskim događajima i ličnostima, koji su bili popularni u hrišćanskom srpskom građanskom društvu. Austroslavistička kancelarija je afirmisala srpske ateističke agitatore, koji su bili marginalna grupa srpskog društva, radi javnog izražavanja neprijaeljstva prema pravoslavnoj crkvi, vulgarnog omalovažavanja vjerskih tema u srpskoj prozi i uopšte protiv pravoslavne kulture srpskog naroda. Germanska slavistika je u kolnizaciji srpske kulture, i kao katolička kolonijalna kulturna politika Austrijske carevine, koristila srpske pristalice prosvetiteljskog pozitivizma protiv pravoslavne kulture srpskog naroda.

Srpski saradnici austroslavističke kancelarije u „reformi srpskog jezika i pravopisa“, bili su radikalniji od evropskih pozitivista u primjeni agende ateističkog prosvetiteljstva na srpsku kulturu, a koji su u savremenoj srpskoj kulturnoj politici su predstavljeni kao borci za srpski jezik i pravops, kao Dositej Obradović, Savo Mrkalj, Vuk Karadžić, Đura Daničić.Milovan Vidaković se zalagao za oslobađanje srpskog jezika od turcizama i germanizama, jer je srpskom jeziku pod petovjekovnom osmanskom okupacijom nametnuto mnogo turskih riječi, a srpskom narodu pod austrougarskom okupacijom nametani su germanizmi i romanizmi, zbog čega je bilo potrebno oslobađati jezik od nametnutih stranih riječi i vraćati u život potisnute srpske slovenske riječi.

Međutim u austroslavističkoj „reformi srpskog jezika i pravopisa“ iz srpskog jezika su uklanjane srpske riječi i slovenska naučna terminologija, čime je srpski jezik odvajan od slovenske osnove jezika i srpskog književnog jezika, a u srpski jezik su programski uvođeni turcizmi i tuđice inih jezika, a kao naučna terminologija uvedena je terminologija latinske sholastike. Germanska jezička politika odvajanja srpskog jezika od slovenske osnove i slovenskih jezika a uvođenje turcizama i inih riječi stranih jezika bio je interes i islamskog imperijalizma osmanske okupacije Balkana, pripajanja srpskog jezika, kao jezičkog konglomerata, turkofonoj porodici jezika radi razlaganja srpskog jezika u turkofonim jezicima, to jest to je bio interes germanskog i islamskog imperijalizma na Balkanu i prema slovenskom svijetu.

Razlog Karadžićevih kritika Vidakovićevih romana je bilo i Vidakovićevo protivljenje njemačkom jezičkom programu uprošćavanja srpskog ćiriličkog pisma, a zalaganje za cjelovito ćiriličko pismo kao kontinuitet srpske književnosti i pismenosti. Austroslavističko prosto glasovno (fonetsko) srpsko ćiriličko pismo je kreirano kao prelazno pismo na latinični ekvivalent, to jest kreirano prema hrvatskoj fonetskoj latinici formiranoj prema misionarskim modelima pisama latinske slavistike u rimokatoličkoj misiji na prostoru Dalmacije. Zapravo, kao sredstvo pripajanja srpskog jezika slovenskim jezicima latinske pismenosti. Austroslavistička propaganda je preko srpskih saradnika, Vuka Karadžića i Đura Daničića, napadala Milovana Vidakovića zbog korišćenja književnog srpskog jezika i zbog toga što kao popularan pisac nije prihvatao austroslavistički surogat srpske ćirilice.

Vidaković i Dobrovski 

Povodom polemike sa V. Karadžićem, predstavnikom austroslavističke reforme srpskog jezika, Milovan Vidaković je uputio pismo autoritetu i osnivaču evropske Slavistike, filologu Jozefu Dobrovskom (1753 – 1829), češkom slavisti i piscu češke gramatike, sa pitanjem: „da li je dobro srpski književni jezik na prosti jezik svoditi“, kao u austroslavističkom kodifikovanju dijalekata i kolokvijalnog govora kao srpskog književnog jezika.

Jozef Dobrovski  (levo) je za normu kodifikovanja srpskog književnog jezika predložio srednji stil, stylus medius, kako je napisao, srednji slog kao normu književnog jezika za uzvišenije predmete („Es muss doch aush eine edlere Sprache für erhabenere Gegenstände geben“); srednji stil koji predstavlja srednji put („ein Mittelweg“) koji bi se, s jedne strane, približavao razgovornom jeziku („der Umgangssrrache“), a sa druge, drevnom liturgijskom jeziku.“ Dobrovski je dobro odgovorio Vidakoviću na pitanje i pored ostalog u pismu napisao:

„Meni se ne dopada da se Srbi spuste do prostog jezika. Mora biti i otmenijeg jezika za uzvišenije predmete. Valjalo bi, idući srednjim putem, stvoriti stilus medius („srednji slog“), koji bi se približavao i starom crkvenom i djelimično i razgovornom jeziku.“ (citirano prema prevodu A.Belića).

Dakle, Milovan Vidaković je bio podržan od autoriteta slavistike o pitanju kriterijuma kodifikovanja srpskog književnog jezika. Milovan Vidaković je pismo Dobrovskog objavio u predgovoru  trećeg dijela svog romana „Ljubomir u Jelisijumu” 1817. godine. Podržan od Dobrovskog, Vidaković je napisao slovensku gramatiku kao osnovu srpskoj gramatici, koju je završio početkom 1817. godine, a potom je napisao i srpsku gramatiku Gramatika serpska (Pešta, 1838).

U predgovoru svoje Gramatike Milovan Vidaković je pisao o neophodnosti Gramatike za svaki jezik, ali, i o problematici gramatizacije “narodnog jezika“ kao književnog jezika. Naime, o kodifikovanju samog dijalekta i kolokvijalnog govora kao književnog jezika, kao načinu razgradnje jednog jezika na dijalekte kao posebne nacionalne jezike i raskida sa rečnikom vjekovima građenog književnog jezika, što je bila praksa germanske slavistike u kolonizaciji slovenskih jezika i naroda. Ukazao je na potrebu kodifikovanja izgrađenog kultivisanog književnog jezika kao kontinuiteta i kohezivnog faktora jednog jezika, da se jedan jezik dijeljenjem na dijalekte ne bi raščlanio na više plemenskih “jezika“ koji će biti proglašeni posebnim “jezicima“ političkih nacija.

Takođe, Vidaković je u predgovoru naglasio da je Gramatiku pisao kao model Gramatike, koju treba usavršavati u kontinuitetu književnog jezika. Gramatika Milovana Vidakovića je značajna i zbog slovenske jezikoslovne terminologije koja je tada korišćena u slovenskom svijetu kao standard (naprimjer, nazivi padeža: Imenitelnый, Roditelnый, Vinitelnый, Tvoritelnый, Skazatelnый… umjesto: Nominativ, Genitiv, Vokativ itd.), ali koja je danas mnogim slovenskima narodima, kao i srpskom, nepoznata zbog nametnutog rečnika latinske naučne terminogologije i latinske sholastike preko usvojene germanske slavističke jezičke politike.

Jozef Dobrovski je smatrao da srpski narod zaslužuje kultivisan književni jezik. Dobrovski je bio protiv raskidanja sa srpskim književnim jezikom i kategorizacije srpskog jezika u „seljački stil“, kako je bilo austroslavističko kodifikovanje srpskog književnog jezika pod rukovodstvom austrijskog slaviste, cenzora slovenske štampe u Austrijskoj carevini, Bartolomeja Kopitara, u izvedbi srpskih saradnika poput Vuka Karadžića. Moćna misija monarhije katoličke kulturne politike i germanske slavistike nije slušala autoritete jezičke nauke, češkog prijatelja srpskog naroda, Dobrovskog, nego misionare razgradnje slovenskih jezika i progona pravoslavne pismenosti slovenskih naroda.