Srpska pamet u „Narodnoj prosveti“ (10)

„Biblioteka srpskih pisaca“ u sistemu „Narodne prosvete“ nije bila obična serija knjiga, nego projekat koji je imao svoju unutrašnju „infrastrukturu“: oglase, apele, prospekte, pretplatu, korični identitet, opisan marketing i – što je najvažnije – precizno definisan katalog autora i obim njihovih knjiga. U Gospodaru knjiga su sačuvani tragovi tog mehanizma: oglasi i apeli (čuvani u Biblioteci Matice srpske), iz kojih se vidi kako je izdavač ovu biblioteku predstavljao kao kulturni događaj od nacionalne važnosti i kao praktičnu korist za škole, omladinu, porodice i stručnjake.

U jednom oglasu (koji se  citira kao dokument iz fonda Matice srpske) naglašava se da je cilj da se „prvi put kod nas“ dobiju celokupna dela u kritičkom izdanju, i to pod uslovima koji su za čitaoca „najpovoljniji“. Istovremeno, u apelima Ministarstvu prosvete izdavač traži da država otkupljuje komplete za školske i đačke biblioteke, uz naglasak da otkup nije stvar luksuza nego prosvetne politike: da biblioteke „narodnih, đačkih, školskih i sokolskih knjižnica“ moraju dobiti komplete izdanja koje se opisuje kao najorganizovaniji poduhvat te vrste.

Poseban deo daje opis vizuelnog i materijalnog identiteta biblioteke: kao luksuzno, ali masovno izdanje. Navodi se da su knjige u seriji često imale kožni povez zagasito ljubičaste boje, bez naslova na koricama, sa portretom pisca u crno-beloj tehnici na početku, uz autograf, faksimile rukopisa, umetničkih nacrta ili prvih izdanja. Upravo to je bio „pečat“ ujednačene edicije: čitalac je dobijao ne samo tekst nego i dokumentarni materijal koji prati pisca.

Marketinški model je bio takođe jasno artikulisan: biblioteka se nudila preko pretplate, uz obrazloženje da veliki broj pretplatnika obara cenu i omogućava da „divotna Biblioteka“ stigne do šireg kruga „po najnižoj mogućoj ceni“, uz materijal „kakav se nije video na našoj knjižarskoj pijaci“. Takav jezik oglasa nije slučajan: „Narodna prosveta“ je biblioteku prodavala kao nacionalni proizvod prve klase, ali sa jasnom porukom da je namenjena širini, a ne samo eliti.

Najkonkretniji, „kataloški“ deo PDF-a je niz biografskih i bibliografskih profila autora koji su ušli u biblioteku, uz precizne podatke o broju knjiga/tomova i često o naslovima koji su ušli u seriju. To je onaj deo koji čitav projekat čini merljivim, a ne „legendom“. U tim profilima se vidi da „Narodna prosveta“ nije išla samo na jedno ime ili dve „zvezde“, nego je gradila korpus.

Evo tog korpusa, sa podacima koji su u PDF-u navedeni:

Aleksa Šantić (1868–1924) – u tri knjige objavljene su njegove najpoznatije zbirke/celine: „Moja otadžbina“, „Pretprazničko veče“ i „Ostajte ovde“.

Petar Kočić (1877–1916) – sabran u dva toma (pripovetke i satire), uz naglašenu ulogu „Jazavca pred sudom“ kao simbola otpora nepravdi.

Đura Jakšić (1832–1878) – u četiri toma sabrani su stihovi, drame (u PDF-u se kao primer ističe „Jelisaveta, kneginja crnogorska“) i pripovetke, sa namerom da se njegov opus vrati u centar nacionalnog kanona.

Ivo Ćipiko (1869–1923) – četiri toma kao najpotpunije sabrano izdanje (pripovetke i prozne celine koje su u PDF-u navedene kao antologijske).

Jovan Ilić (1824–1901) – reprezentativna jedna knjiga/tom kao izbor iz opusa, uz biografski i kritički pregled (u PDF-u se navodi da je životopis sastavio Bogdan Popović).

Jovan Sterija Popović (1806–1856) – petotomno izdanje kao osnova za kritičko čitanje dramskog i satiričnog korpusa („Pokondirena tikva“, „Laža i paralaža“, „Rodoljupci“ se ističu kao temeljni naslovi).

Milovan Glišić (1847–1908) – u dva toma sabrano delo, uz dodatak prevoda i pisama kao naučni doprinos serije.

Svetolik P. Ranković (1863–1899) – tri knjige/toma, sa romanima koji u PDF-u stoje kao stožer psihološke proze.

Stjepan Mitrov Ljubiša (1824–1878) – dva luksuzna toma; u PDF-u se ističu „Priča o popu Andriji“ i „Kandža“.

Jovan Grčić Milenko (1846–1875) – jedno uređeno izdanje koje sabira pesme i rasute rukopise/priloge iz periodike.

Bogoboj Atanacković (1826–1858) – jedan reprezentativan tom („Dva idola“ i pripovetke).

Prota Mateja Nenadović (1777–1854) – memoarsko izdanje opremljeno fusnotama i objašnjenjima istorijskih pojmova, kao primer „revolucionarnog“ uredničkog postupka u međuratnom dobu.

Ilija Vukićević (1866–1899) – dve knjige/toma kao povratak urbanom realizmu i „malim ljudima“.

Stevan Kaćanski (1828–1900) i Vladislav Vasić (1830–1894) – zajednički tom kao rekonstrukcija patriotske poetike preporodnog doba.

Nikola Tomazeo (1802–1874) i Ljudevit Vuličević (1839–1916) – tom koji simbolički spaja katolički moralistički krug i južnoslovensku duhovnost.

Laza Lazarević (1851–1891) – jedna knjiga koja sadrži svih devet pripovedaka, uz portret, biografiju i prikaz lekarskog rada.

Ljubomir Nedić (1858–1902) – dva toma eseja i studija (u PDF-u se ističe da uključuju analize o Njegošu i prevode Bajrona).

Milorad P. Šapčanin (1856–1934) – pet tomova (romani, drame i pripovetke), sa naglašenim moralno-hrišćanskim tematskim jezgrom.

Svetozar Ćorović (1875–1919) – sedam knjiga u seriji; u PDF-u se kao primer navodi uključivanje dela koja su postala kulturna referenca čitalaca.

Marko Miljanov (1833–1901) – tom „Primjeri čojstva i junaštva“ kao svedočanstvo narodne etike.

Svetislav Vulović (1847–1898) – dve knjige kritičkih studija (Sterija, Njegoš, Laza Kostić) kao uvođenje metodologije i sistematičnosti u kritiku.

Simo Matavulj (1852–1908) – tom koji obuhvata „Bakonja fra Brne“ i izbor novela iz primorskog korpusa.

Radoje Domanović (1873–1908) – dva toma sa sabranim tekstovima, uključujući i manje poznate rukopise, sa jasnim pozicioniranjem kao satiričara političke alegorije.

Ovaj kataloški presek je važan jer pokazuje da biblioteka nije bila „pojedinačna akcija“, već sistemski konstruisan nacionalni korpus: od memoara i istoriografije, preko lirike, pripovetke, drame i satire, do književne kritike kao discipline.