Ko je i zašto uništio pokret Srba rimokatolika?

Piše: Advokat Predrag Savić

Mnogi autori bavili su uzrocima nastanka i nestanka pokreta Srba rimokatolika u Dubrovniku. Ovom  prilikom navešćemo neke od njih na osnovu tesktova iz knjige „Gospar  Mato Gracić – nastanak i nestanak Srba rimokatolika u Dubrovniku“,  u izdanju „Narodne  prosvete“. Autori  pomenute knjige u čijem pisanju je koršćeno čak 1500 različitih  izvora, su  potpisnik ovih redoava i istoričar Saša Nedeljković.

Hrvatski istoričar dr Nikola Tolja analizira uzroke pojave i propasti pokreta Srba rimokatolika. On  u svom obimnom delu „Dubrovački Srbi katolici“, zasnovanom uglavnom na istorijskim činjenicama, kod izvođenja zaključaka, ipak, koliko god pokušava da bude objektivan, priznaje da to nije pravdajući to dnevnopolitičkim potrebama i činjenicom da su sveži poslednji ratni „ožiljci“. Da nije tih političkih izleta dr Tolje, ovo delo bi bilo možda i najkompletnija studija o Srbima rimokatolicima.

-Rim i Vizantija su svoj međusobni antagonizam preneli na Srbe i Hrvate i ta suprotnost verska se pretvara u narodni antagonizam – smatra dr Milorad Vukanović. –  Narod se identifikuje sa svojom veroispovešću. U odnosu prema drugim narodima mi smo Srbi narod, ali ne služi nam na čast da Srbe katolike smatramo samo katolicima. Da bismo razumeli uslove nastanka pokreta Srba rimokatolika, moramo razumeti i znati sledeće istorijske činjenice. Stare patricijske porodice do 12. veka se gube i umesto njih pojavljuju se druge nastale iz većinom slovenskih porodica koje su se doseljavale u Dubrovnik od 11. veka, većinom iz Zahumlja, Zete i iz Kotora. Bogatije porodice ulaze u red patricija, a one siromašne su u selima oko Dubrovnika. Najstarije naselje današnjeg Dubrovnika obuhvatalo je prostor između hridi Sv. Marije, sada ulica Od domina do ulice Pobijena. To je najprije utvrdio Konstantin Porfirogenet.

Vukanović dalje navodi da su oko toga naselja izgrađene i najstarije zidine i da se to gradsko naselje u 13. veku širi prema istoku i zapadu.

-Dubrovčani su, zahvaljujući srpskim vladarima, širili svoju teritoriju: dobili su Ston i Pelješac 1333, a 1399. prostor od sela Kurila (blizu današnjeg Pobrežja) do Stona, početkom 15. veka dobili su i Mljet, a 1419. jedan dio Konavla i 1427. i drugi deo Konavla, pa se u drugoj polovini 15. veka Dubrovačka republika prostirala od Sutorine do Kleka. Dubrovnik je do 1205. u sastavu vizantijskog gospodstva, od 1205. do 1358. dubrovački knez je Mlečanin, od 1358. do 1526. nad  Dubrovnikom je protektorat Ugarske, a od 1358. do 1806. pod zaštitom je Turaka. Francuzi 1806. osvajaju Dubrovnik i 31. januara 1808. ukinuli su  dubrovačku državnost. Uz pomoć Engleza Dubrovnik je 1813. postao nezavisan, ali već 1814. uđe u Dubrovnik je ušla austrijska vojska gde je ostala sve do 29. oktobra 1918. Austrija vlada Dubrovnikom, a od tada je u sastavu Jugoslavije, od 1929. u Zetskoj banovini i od 1939. u Hrvatskoj banovini  – ovjašnjava profesor Milorad Vukanović.

Crkvena tumačenja veroispovesti, po njegovom mišljenju, stavljaju na prvo mesto i izjednačavaju na južnoslavenskim prostorima naciju i veroispovest, uz zahtev da su svi  Hrvati katolici, a svi  Srbi pravoslavni. Da nije bilo Srba katolika u Dalmaciji i Dubrovniku mi bi danas, sigurno, bili bez kulturne prošlosti Srba na ovim prostorima.

Evidentno je da su dr Mato Gracić i ostali Srbi rimoktolici izabrali najteži put, put srpstva iako su mogli da imaju sve samo da su se izjasnili kao Hrvati. Svoje živote su proveli po planinama, zatvorima, mučilištima, prezreni i progonjeni, ali časni, ponosni i odani svom rodu.

Političko-istorijsku raspravu „Katolički Srbi“ prof. dr Lazo M. Kostić objavio je 1964.godine u Torontu, u izdanju kanadskog ogranka Srpskog kulturnog kluba „Sveti Sava“. Ona predstavlja iskreno i sentimentalno iskazivanje poštovanja prema svim srpskim patriotima katoličke veroispovesti, koji su prezreli sve primamljive ponude, prevashodno austrougarskih vlasti da na osnovu svog religioznog opredeljenja i eventualnog odricanja od sopstvenih nacionalnih korena postignu najviše državne i društvene privilegije. Mnogi su bili kažnjeni, zatvarani, gonjeni, ali se od srpstva nisu hteli odvajati, niti ga negirati.

„Ja sam im se kao dete divio. U njima sam gledao apostole, patrijarhe, tribune. Svaki mi je izgledao beskrajno veliki, nedostižan. I srećan sam što mi se na kraju života pružila prilika da im se u ime srpstva malo odužim. Da ih spomenem, da ih otrgnem iz zaborava, da im izrazim posthumnu zahvalnost“  – napisao je profesor Kostić.

Tek je Dubrovnik bio oaza srpstva. Još od Ivana Gundulića koji je pevao o srpskom junaštvu, velikog naučnika Ruđera Boškovića, Anselma Bandurija, Matije Bana po kojem se danas zove Banovo Brdo, Luka Zore autor knjige „Dubrovčani su Srbi“, Antona Fabrisa utamničenog zbog srpstva, dum Ivana Stojanovića, dr Vlaha Matijevića, dr Mateja Šarića, dubrovačkog gradonačelnika Frana Gundulića, zadnjeg potomka velikog pesnika…

Svetozar Borak u svom delu „Najpoznatiji Srbi katolici“ , izdatom u Novom Sadu 1998.godine, prostudirao je dela dr Luja Bakotića, i ostale istorijske zapise istaknutih Srba riomokatolika iz Dubrovnika. Dr Lujo Bakotić i sam istaknuti Srbin katolik, rodom iz ugledne kaštelanske porodice, prvi je posle Lovre Pavlovića pisao nešto opširnije o Srbima katoličke vere. Tako dr Bakotić  ističe:

„Jedna osobita dalmatinska pojava su Srbi katoličke vere. Bilo je i ima i dan-danas pokoji Srbin katolnk i u Bosni i u Hercegovini, ali su retki. Kod nas u Dalmaciji su u dosta velikom broju. Većinom su intelektualci, ali među njima ima i radnika i seljaka. Ima ih svuda po Dalmaciji, u Kninu, u Sinju, u Imotskom, u Makarskoj, u Šibeniku, u Splitu, u Kaštelima, na ostrvima, ali ih najviše ima u Dubrovniku i okolini dubrovničkoj“.

Lujo Bakotić je u već pominjanom radu napisao da je u Dalmaciji početkom 20. veka bilo od 20-25.000 Srba katolika, a urednik pravaške „Crvene Hrvatske“ Frano Supilo u svom  listu 1894. tvrdio je kako u Dubrovniku tada ima još samo od 70-80 Srba katoličke vere. Pet ih je ili šest u Rijeci Dubrovačkoj ili Župi Dubrovačkoj, a jedan samo u Stonu i to Anton Puljezi, vođa Srpske stranke na primorju. Srbin katoličke vere Stjemo Stražičić je pisao u svom listu „Radnik“ da 1887. u Dubrovniku i Dalmaciji na svakih 100 Srba ima 78 koji ispovedaju katoličku veru. Nikola Tolja u pomenutom radu kaže da će istina biti negde na sredini između Supilove i Stražičićeve. Znatna je mogućnost međutim, da je u Stražičićevim podacima nešto zanemareno, a to je: koga je on sve smatrao etničkim Srbinom, a u katoličkoj veri? Ako su među Stražičićevim Srbima i oni dalmatinski katolici koji govore u osnovi, srpskim jezikom, koji još uvek nose neka etnička obeležja karakteristična za Srbe i za koje se zna da imaju korene u srpskom etnosu, premda to strogo kriju i žestoko odriču, možda se njegov broj može i prihvatiti kao tačan.
Srbi katolici u Dubrovniku, i celoj Dalmaciji. koji su bili nacionalno svesni i organizovani nisu bili kulturni, privredni i političkn marginalci. Naprotiv, sve što je obeležavalo jednu kulturnu epohu u jednom vremenu na tom delu Jadrana bilo je u znaku Srba katolika…

Nabrojićemo neka znana imena Srba katolika: Medo Pucić, Niko Veliki Pucić, Matija Ban, Nikša Gradi, Valtazar Bogišić, Pero Budmani, Vlaho Bukovac, Celestin Medović, Luko Zore, Ivan Đaja, Niko Lepet, Marko Car, Marko Murat, Stjepan Kastrapeli, Kristo Dominković, Lujo Vojnović, Ivo Vojnović, Josip Bersa, Vice Adamović, Lujo Adamović, Ljudevit Vuličević, Antun Fabris, Antonije Vučetić, Milan Rešetar, Vid Vuletić-Vukasović, Stijepo Kobasica, Ignjat Bakotić, Lujo Bakotić, Vlaho Matijević, Rudolf Sardelić, Lovro Pavlović, Antun Puljezi, Maroje Kaboga, Jozo Bona, Nikola Bona, Đuro Vukotić, Stijepo Knežević, Ivo Ćipiko, Petar Kasandrić, Frano Kulišić, Mato Gracić, Antun Pasarić, Mato Žarić, Stjepan Sražičić, Jakov Grupković, Antun Vršić, Jovo Metličić, Vikentije Butijer, Mirko Tripalo, Lovro Monti, Niko Bartulović, Dragutin Franasović…

Među Srbima katolicima koji su se bavili književnim, kulturnim, naučnim i javnim radom nije bilo nijednog koji nije govorio najmanje jedan od stranih jezika, a većina njih su bili prave poliglote. Tako je dum Ivan Stojanović (1829-1900) znao latinski, grčki, hebrejski, staroslovenski, italijanski i francuski jezik. Pero Budmani (1835-1914) znao je 19 jezika: grčki, latinski, talijanski, francuski, engleski, ruski, nemački, poljski, sanskrit, svahili, persijski, arapski, španski, portugalski, norveški, mađarski, turski, finski i kineski. Srbi katolici nisu, dakle, bili od onog soja ljudi koji bi za komadić proje ili najnižeg zvanja u državnoj službi pristupili nekoj nacionalnoj grupi. Oni su negovali svoje srpstvo iz širokih evropskih i svetskih vidika, svesni svoje etničke pripadnosti. Nije preterano ako se kaže da je upravo taj deo Srba najpotpunije nosio svoju srpsku nacionalnu svest i da joj je najdoslednije ostajao veran sve do trijumfa jugoslovenstva kod Srba i pseudojugoslovenstva kod Hrvata.

Nabrajajući imena znamenitih Srba katolika spomenuli smo i katoličkog sveštenika Peru Franasovića. „Politika“ od 3. marta 1994. godine objavila je članak Nikole Milovančeva o još jednom uglednom Srbinu katoličke vere Dragutinu Franasoviću.

„Ovaj stari, uglađeni vojnik i diplomata“, piše Milovančev citirajući Božidara S. Nikolajevića iz njegovog dela ’iz minulih dana’, „nije bio Hrvat, već Srbin katoličke vere. D. Franasović je bio ministar u pet vlada Kraljevine Srbnje – tri puta ministar vojni i dva puta ministar inostranih dela“.

Zamena dinastija u Srbiji 1903. god. doprinela je bržem padu u zaborav generala Franasovića i Horvatovića. Posle II svetskog rata jedan od retkih, koji ih se setio bio je prof. dr Lazo M. Kostić u svom delu „Katolički Srbi“ (Toronto, 1963). Na dum Pera Franasovića podsetio je pre nekoliko godina Nikola Tolja u svojoj  doktorskoj disertaciji o dubrovačkim Srbima katolicima koju je odbranio na Filozofskom fakultetu u Zadru. U svakom slučaju, ova dva lika iz istorije i kulture srpskog naroda ne smeju izostati iz Azbučnika srpskog biografskog rečnika koji priprema Matica srpska .

Zašto su danas Srbi rimokatolici izbrisani sa lica zemlje pokušao je da odgovori Viktor Novak u svom čuvenom delu „Magnum Crimen“.

Prof. dr Viktor Novak, kao nekadašnji naučni saradnik Vatikanskog arhiva, znalac nekoliko svetskih jezika, istoričar, svakako je jedan od najvećih južnoslovenskih, a posebno hrvatskih intelektualaca, odraslih u okviru katoličke crkve, smatrao je da su Srbi katolici nestali i zbog aktivnosti i intervencija Vatikana. Novak je do tog zaključka  došao analizirajući  pojave klerofašizma, konzervativizam u katoličkoj ideologiji, kao i  analizom delovanja reakcionarnog dela katoličke crkve. Da nije bilo  takvih  elemenata,  katolička crkva u Jugoslaviji, po njegovom mišljenju, mogla bi više da posluži pravim interesima naroda, da bude koheziona sila u povezivanju naroda na Balkanu, a ne duhovni vođa u stvaranju katoličke države Hrvatske, dezintegraciona sila jugoslovenske zajednice i tvorac genocida nad drugim narodima.  U ranije, za vreme komunističkog Brozovog režima, cenzurisanim delovima Novakovog dela“ Magnum Crimen” razotrkrivane su jezuitske i  ustaške ideje, koje su bile uporište za istrebljenje Srba rimokatolika. Srbi rimokatolici su bili trn u oku gotovo svim vlastima. U velikom ratu su ih hapsili i ubijali Austrougari.

Sa stvaranjem  prvo Kraljevine Jugoslavije,  vlast iz Beograda je forsirala jugoslovenstvo i „pritiskala“ je Srbe katolike da se  izjašnjavaju kao Jugosloveni. Pripajanje Dubrovnika novoformiranoj Hrvatskoj banovini 1939. godine bio je signal  hrvatskim ekstremistima za progone Srba i posebno Srba katolika. Na osnovu sporazuma Cvetkovića i Stojadinovića sa Mačekom, Dubrovnik je postao predmet političke trgovine. Oduzeta su mu značajna adminstrativna ovlašćenja. Pripojen je novoformaranoj hrvatskoj banovini i „odsečen“ od svog zaleđa. Veroispovest je prilikom rasprava o prvom sporuzumu Cvetković – Maček, pa potom Stojadinović – Maček u Skupštini Jugoslavije označena kao  prvi  kriterijum za nacionalnu pripadnost.

U Drugom svetskom ratu, ono  što su započeli posle formiranja Banovine Mačekovi ekstremisti, nastavljale su Pavelićeve ustaše. Srbe iz Dubrovnika su hapsili,  proganjali, mučili, klali, bacali u jame, odvodili u  logore…  I Nemci, Italijani i ustaše, svi oni su  zabranjivali rad udrženja i organizacija Srba katolika.

Pošto su Srbi katolici bili iskreno uz Jugoslovensku vojsku u otadžbini, odmah po završetku Drugog svetskog rata postali su žrtve „revolucionarne pravde“. Posao na“istrebljenju“ Srba katolika koji su započele ustaše, dovršile su nove Brozove komunističke vlasti koje su tim udruženjima i organizacijama konfiskovale svu imovinu! Komunistička ideologija je forsirala jugoslovenstvo.

Tućmanova hrvatska vlast je samo dovršila proces istrebljenja Srba rimokatolika. Unuk  dr Mata Gracića, čuveni dubrovački advoakt Miljenko Reljić, je  hapšen kao jedan od poslednjih Srba katoličke vere. Spas je pronašao u dalekoj Australiji gde on i njegova supruga imaju politički azil.

Imajući u vidu sve to, kako politiku Vatikana, ali i pojedinaca iz redova Srpske pravoslavne crkve u odnosu na Srbe katolike, jasno da je ta velika i sjajna ideja koju su iskristalisali Medo Pucić i Matija Ban, a potom negovali mnogi intelektualci i patriote iz Dubrovnika, morala biti ugušena.

.

Naslovna Fotografija: Srbi u Dubrovniku 1937. godine