Kako su Englezi podmitili pučiste i gurnuli nas u ruke dželata?

Piše: Predrag Savić, advokat i pisac

Puč od 27. marta 1941. godine ne može se razumeti ako se posmatra isključivo kao izraz narodnog otpora ili kao posledica jedne političke odluke. On je bio rezultat ukrštanja dva procesa: unutrašnjeg sukoba interesnih grupa unutar jugoslovenske države i spoljnog delovanja velikih sila, pre svega Velike Britanije. Upravo u tom ukrštanju leži njegova stvarna priroda.

Ovih dana objavljene su desetine tekstova u kojima se tvrdi da nije bilo stranog mešanja u izvođenju puča, i u kojima se čak imenuju desetine aktera kao isključivo patriotski organizatori prevrata. Posebno je indikativan tekst objavljen na portalu „Stanje stvari“ pod naslovom:

„Istorija Srba: Niko nije platio srpske oficire, SPC i srpski narod za 27. mart 1941.“

Takav stav, međutim, stoji u očiglednoj suprotnosti sa arhivskom građom i istoriografskim istraživanjima. Nijedan ozbiljan izvor ne tvrdi da su „plaćeni srpski narod“ ili „SPC“ kao institucija. Ali to nije ni suština pitanja. Suština je u tome da li je postojalo sistematsko delovanje britanskih službi, uključujući finansiranje propagande, kontakte sa vojnim krugovima i podsticanje političkih procesa. A upravo to potvrđuju britanski, američki i delom nemački izvori.

Jedna od često ponavljanih teza u tim tekstovima jeste i da su navodi o britanskom finansiranju puča „naknadne izmišljotine“, koje se pripisuju ljotićevskoj propagandi, pa čak i da su ih navodno „izmislili pojedinci poput izvesnog Kosića još 1951. godine“. Takav argument ne stoji pred činjenicama.

Navodi o ulozi britanske službe SOE i finansijskom uticaju ne potiču iz ideoloških pamfleta, već iz britanskih ratnih dokumenata, dnevnika ministara i diplomatskih izveštaja, koji su objavljeni decenijama kasnije u okviru naučnih publikacija i arhivskih izdanja. Drugim rečima, nije reč o naknadnoj konstrukciji, već o dokumentovanoj istorijskoj činjenici, koja je postala dostupna tek nakon otvaranja arhiva.

Upravo zato je od posebne važnosti materijal objavljen u istorijskom dodatku dnevnog lista „Večernje novosti“, čija naslovna glava glasi:

istorijski dodatak

osamdeset i pet godina od martovskog prevrata 1941. godine

tradicija otpora nepravdi i zlu

U istom dodatku objavljeni su i sledeći doslovni citati:

„Šef operacija SOE u Jugoslaviji Hju Dalton, dan posle puča javlja Vinstonu Čerčilu: ‘Mislim da smo dobili dobru protivvrednost za uloženi novac!’“

„Motiv Britanaca da režiraju 27. mart najbolje ilustruje vojni istoričar Lidl Hart: ‘Čerčil je postao veliki samo zato što je umeo da za život jednog Engleza žrtvuje čitave narode’“

Ovi navodi, objavljeni u istorijskom dodatku, predstavljaju snažan dokumentarni materijal koji se poklapa sa britanskom arhivskom građom i potvrđuje njene zaključke.

Upravo tu liniju tumačenja, ali iznutra, kao neposredni učesnik i svedok, dopunjuje Danilo Gregorić u delu „Samoubistvo Jugoslavije — poslednji čin jugoslovenske tragedije“. Za razliku od kasnijih interpretacija, on jasno naglašava da politika Jugoslavije u martu 1941. godine nije bila ideološka već egzistencijalna, usmerena na jedan osnovni cilj — da se „izbegne rat u datom trenutku i dobije vreme“.

Gregorić izričito ukazuje da se država našla u situaciji da bira „između neposrednog uništenja i privremenog prilagođavanja“, što predstavlja jednu od najpreciznijih formulacija realnog položaja Jugoslavije u tom trenutku. Taj izbor, po njemu, nije bio izraz slabosti, već pokušaj da se izbegne katastrofa u uslovima kada je Evropa već bila, kako piše, „slomljena pod snagom nemačkog oružja“.

Posebno je značajna njegova ocena da je puč od 27. marta predstavljao prekid te politike i ulazak u sukob bez pripreme, što on opisuje kao „nagli i nepromišljeni preokret koji je državu izložio neposrednoj katastrofi“. U tom smislu, Gregorićev zaključak nije ideološki, već analitički: država je napustila strategiju odlaganja rata i ušla u sukob u najnepovoljnijem mogućem trenutku.

Unutrašnja dimenzija tog sukoba najjasnije se vidi u analizama koje ukazuju da je državni vrh bio duboko podeljen oko kontrole nad ekonomskim i vojnim resursima. Kako ističe Bane Gajić, puč je u značajnoj meri bio posledica mahnitog unutrašnjeg obračuna interesnih grupa oko lukrativnih „kombinacija“, pre svega vojnih nabavki, eksploatacije rudnih bogatstava i izvoznih poslova. Više od 85 odsto izvoza Kraljevine Jugoslavije od 1939. godine bilo je usmereno ka Trećem rajhu, što pokazuje dubinu ekonomske povezanosti i interesa koji su stajali iza političkih odluka.

Međutim, ta unutrašnja dinamika sama po sebi ne objašnjava brzinu, oblik i posledice puča. Ona postaje razumljiva tek kada se poveže sa spoljnim faktorom, odnosno sa delovanjem britanske službe SOE.

Istoričar David A. T. Stafford (Dejvid A. T. Staford) na osnovu britanskih dokumenata navodi da je Winston Churchill (Vinston Čerčil) puč ocenio kao:

“one tangible result of our desperate efforts”

„jedan opipljiv rezultat naših očajničkih napora“

Dok Hugh Dalton (Hju Dalton) beleži:

“I am very glad about the Yugoslav revolution. It shows that our work is bearing fruit.”

„Veoma sam zadovoljan jugoslovenskom revolucijom. To pokazuje da naš rad daje rezultate.“

Ovi navodi se direktno nadovezuju na već citirani dokument iz istorijskog dodatka o „dobroj protivvrednosti za uloženi novac“, što pokazuje da je postojala jasna veza između finansiranja i političkog ishoda.

Da je finansijska komponenta bila ključna, pokazuju i izvori:

“the British side started to invest several times greater amount of money in the creation of public opinion in Yugoslavia”

„britanska strana je započela da ulaže višestruko veća sredstva u formiranje javnog mnjenja u Jugoslaviji“

Američki izvori dodaju:

“maintained close contact with Yugoslav military circles opposed to the Pact”

„održavali bliske kontakte sa jugoslovenskim vojnim krugovima koji su bili protiv pakta“

A u dokumentima SOE stoji:

“considerable potential was seen in contacts with elements prepared to resist Axis alignment”

„značajan potencijal je viđen u kontaktima sa elementima spremnim da se suprotstave pristupanju Osovini“

Sve ovo pokazuje da puč nije bio izolovani događaj, već rezultat kombinacije unutrašnjih interesa i spoljne intervencije — upravo onaj „poslednji čin“ o kome govori Gregorić.

Konačno, nemačka reakcija:

“Yugoslavia must be destroyed as a military unit and as a national entity”

„Jugoslavija mora biti uništena kao vojna jedinica i kao državna celina“

pokazuje razmere posledica.

Puč od 27. marta nije bio samo politički čin — bio je uvod u katastrofu: u bombardovanje Beograda 6. aprila 1941. godine sa hiljadama civilnih žrtava, u munjevit vojni slom i raspad države, u stvaranje Nezavisne Države Hrvatske već 10. aprila i početak sistemskog genocida nad srpskim narodom, u logore smrti poput Jasenovca i masovne pokolje širom teritorije, u nemačke odmazde i streljanja u Kragujevcu i Kraljevu, u otvaranje prostora za građanski rat koji je dodatno uvećao broj žrtava, u milionske gubitke srpskog naroda i dugoročne demografske i istorijske posledice koje se osećaju do danas.

Naslovna fotografija: Srpski generali pučisti – Milan Simović, izvršilac i Bora Mirković, organizator