Slovenci o srpskoj dinastiji s ljubavlju!

Ona ponekad više govore o društvu i njegovim verovanjima nego obimne monografije, jer u nekoliko desetina stranica sažimaju ideologiju, političke nade i državne snove. Takva je i knjižica Karađorđevići, objavljena u Ljubljani 1938. godine, koja na prvi pogled deluje kao jednostavna popularna publikacija, a u suštini otvara priču o monarhističkoj tradiciji u Sloveniji, Plavoj gardi i savremenom  i najboljem na svetu muzeju posvećenom srpskoj dinastiji u Rogaškoj Slatini.

U ruci je jedna mala, ali vrlo znakovita knjižica iz predvečerja Drugog svetskog rata: Karađorđevići, objavljena u Ljubljani 1938. godine, „k dvajsetletnici Jugoslavije (1918–1938)”, dakle kao jubilarno izdanje povodom dvadesetogodišnjice zajedničke države. Na naslovnoj strani stoji potpis „J. Orožen”, a bibliografski zapisi je vode punim imenom Janko Orožen.

Orožen (1891–1989) bio je  dugovečni slovenački istoričar i profesor, čovek „školske“ erudicije koji je veliki deo karijere proveo u nastavi i lokalnoj istoriografiji, posebno vezan za Celje i doline Savinje i Save. Njegova biografija je tipična za obrazovane Slovence tog doba: učiteljska škola, studije koje prekida siromaštvo, ratna mobilizacija 1915, zarobljeništvo na ruskom frontu, potom dobrovoljački angažman 1918, završetak studija u Ljubljani i pedagoški rad između dva rata.

U međuratnom periodu piše udžbenike i priručnike (istorija, geografija, ruski, češki), a posle 1946. ponovo radi u Celju i u arhivistici. U njegovoj posleratnoj biografiji teško ćeti naći da je autor pomenute knjige.

Autor nije dvorski hroničar, nego istoričar-pedagog koji je umeo da velike državne teme „prevede” na narodni, gotovo propagadni jezik.

Upravo takva je i ova knjiga: sažeta, pregledna, narativna, namenjena širokoj publici. Sadržaj (kazalo) pokazuje da Orožen dinastiju Karađorđević predstavlja kao kontinuitet državotvornog projekta: od vožda Karađorđa, preko kneza Aleksandra, zatim „Velikog Oslobodioca” Petra I i „Ujedinitelja” Aleksandra I, do tada mladog kralja Petra II, uz dodatke o rodu Karađorđevića i „glavnoj literaturi“.

To nije kritička monografija, nego političko-istorijski portret u skladu s jubilarno-državnim tonom 1938. godine, kada se u Kraljevini Jugoslaviji insistira na simbolima jedinstva i lojalnosti kruni. Kao što se vidi i na fotografisanim stranicama, završne formule tipa „Živel kralj!” dodatno potvrđuju da je knjižica deo tadašnjeg patriotsko-monarhističkog diskursa, a ne akademske rasprave.

Posebno je zanimljivo ko stoji iza izdanja. Vodnikova družba (Ljubljana) bila je aktivan izdavač između dva rata i u ratnim godinama, sa prepoznatljivom produkcijom popularnih knjiga i periodike. Njihova Vodnikova pratika izlazila je godinama upravo pod imprintom „V Ljubljani: Vodnikova družba”, što potvrđuju kataloški zapisi u kontinuitetu od 1920-ih do 1940-ih. To je važan trag: izdavač nije „jednokratni” priređivač jubileja, već kuća sa razvijenim izdavačkim programom i širokim dosegom u slovenačkom čitalačkom prostoru.

Kao bibliografski podatak važan kolekcionarima, knjiga se u katalozima vodi kao  tvrdo broširano izdanje sa oko devedesetak stranica (autor ovog teksta kupio primerak štampan u mekom povezu), ilustrovano portretima članova dinastije. Ti crno-beli portreti, sa naglašenim kontrastima i dostojanstvenim držanjem, grafički su vrhunski i deluju poput malog ikonografskog panteona jedne državotvorne loze, što dodatno pojačava političku i simboličku poruku knjige.

Za današnjeg čitaoca u Srbiji, možda je najintrigantnije što je ovo izdanje nastalo u Ljubljani, na slovenačkom jeziku, u trenutku kada se jugoslovenska ideja već lomi pod pritiskom unutrašnjih kriza i evropskog talasa autoritarizama. Zato ova knjižica može da se čita dvostruko: kao „kratka istorija dinastije” za narod i omladinu, ali i kao dokument političke pedagogije — pokušaj da se zajednička država učvrsti kroz narativ o dinastiji kao simbolu oslobođenja, ujedinjenja i kontinuiteta. U tom smislu, Karađorđevići Janka Orožena nisu samo priča o jednoj porodici, nego i ogledalo jedne epohe koja je 1938. slavila jubileje, a već 1941. ulazila u katastrofu.

Istovremeno, i ova skromna knjižica predstavlja svojevrsni dokaz zašto se danas najbogatija muzejska zbirka o Karađorđevićima nalazi upravo u Sloveniji, u Rogaškoj Slatini, u Ljudskom muzeju kolekcionara i umetnika Nanija Poljanca. Ona svedoči da je ideja dinastije kao simbola državnog jedinstva bila duboko prisutna i u slovenačkom kulturnom prostoru, pa ne čudi što su se u tom području razvijali snažni monarhistički krugovi i što je tokom Drugog svetskog rata postojala i Plava garda, verna kralju Petru II i jugoslovenskoj vladi u izbeglištvu.

U njenim redovima našli su se brojni slovenački oficiri, intelektualci i dobrovoljci koji su monarhiju doživljavali kao simbol zakonitog poretka i državnog kontinuiteta. Od školskih i popularnih izdanja poput ove knjižice iz 1938, preko ratnih monarhističkih pokreta, pa do savremenog muzeja u Rogaškoj Slatini, može se pratiti jasan kontinuitet jedne istorijske privrženosti, zbog čega danas najveća zbirka o srpskoj kraljevskoj dinastiji stoji upravo u slovenačkom banjskom mestu, kao neobičan, ali logičan spomenik zajedničkoj jugoslovenskoj prošlosti.

To je ujedno i dokaz da mnogi u Sloveniji, pamte reči njihovog najvećeg ratnika i nacionalnog heroja generala Rudolfa Majstera: „Mi Slovenci i Hrvati moramo biti najzahvalniji kralju Aleksandru što odustao od stvaranja Velike Srbije“. I zaista kralj Aleksandar je sa današnjeg aspekta srpskih  nacionalnih interesa napravio sudbonosnu grešku kada je Slovence i Hrvate preveo  međ pobednike.