Titove krvave ruke u Grčkom građanskom ratu
Piše: Predrag Savić
Piše: Predrag SavićNeslavna, prljava i mučna bila je uloga Josipa Broza Tita, jugoslovenskih komunista i države Jugoslavije u Grčkom građanskom ratu, jednom od najkrvavijih evropskih sukoba posle završetka Drugog svetskog rata.
Ono što je godinama predstavljano kao ideološka i internacionalistička solidarnost sa grčkim komunistima u stvarnosti je podrazumevalo duboko mešanje jedne države u unutrašnji oružani sukob susedne zemlje. To mešanje ogledalo se u prihvatu i obuci boraca, tajnim prelascima granice, zbrinjavanju i lečenju ranjenika, kurirskim kanalima, propagandiu, materijalnoj i logističkoj pomoći i pretvaranju delova jugoslovenske teritorije u pozadinu Demokratske armije Grčke.
Taj isti Tito, kada je posle sukoba sa Staljinom procenio da su njegov politički opstanak i interesi Jugoslavije važniji od sudbine dojučerašnjih saveznika, 1949. godine zatvorio granicu i grčke komuniste ostavio bez jednog od najvažnijih oslonaca upravo u trenutku kada su se pripremale završne bitke na Viču i Gramosu.
Grčki građanski rat u užem istoriografskom smislu trajao je nešto više od tri godine, od 1946. do avgusta 1949. godine, mada njegove korene i prvu veliku oružanu fazu treba tražiti još u decembru 1944, kada su se u Atini u takozvanoj Dekemvrijani sukobili EAM–ELAS i britanske i grčke vladine snage, zbog čega deo istoričara čitavu grčku građansku dramu posmatra u širem razdoblju od 1944. do 1949. godine.
Ričard Klog u knjizi „A Concise History of Greece“, Cambridge University Press, četrdesete godine opisuje kao najmračniju deceniju moderne grčke istorije, u kojoj su glad, masovne odmazde i materijalna razaranja nemačke, italijanske i bugarske okupacije gotovo bez predaha prerasli u unutrašnji obračun koji je kulminirao otvorenim građanskim ratom, a njegova analiza dugotrajnog nasleđa tog sukoba nalazi se u poglavlju „The Legacy of the Civil War 1950–74“, dostupnom preko Cambridge University Press na elektronskoj adresi cambridge.org/core/books/
Cena tog rata bila je strahovita, ali jedan konačan i opšteprihvaćen broj žrtava ne postoji, jer različiti izvori različito računaju poginule borce, civile, pogubljene, nestale i ljude koji su posredno stradali usled rata. Nikos Hristodulakis u studiji „The Conflict Trap in the Greek Civil War 1946–1949: An Economic Approach“, koristeći podatke grčke vojske, američkih vojnih arhiva i Komunističke partije Grčke, izračunao je 43.452 poginula u borbama i 86.904 teško ranjena, dok navodi i 55.881 osobu koja je posle poraza komunista napustila zemlju, kao i 48.489 ljudi koje su vojni sudovi od 1946. do 1951. osudili na smrt ili kazne duže od deset godina.
Hristodulakis procenjuje i da je Grčka tokom građanskog rata izgubila oko deset odsto svog aktivnog ljudskog potencijala, dok je ekonomski gubitak tokom decenije 1946–1955. dostigao vrednost približno jednog godišnjeg bruto domaćeg proizvoda zemlje; njegova studija objavljena je u seriji GreeSE Papers Londonske škole ekonomije i dostupna je na adresi www2.lse.ac.uk/Hellenic-
Ni to, međutim, ne pokazuje razmere katastrofe koju je pretrpelo civilno stanovništvo, jer istraživanja prisilnog raseljavanja govore o stotinama hiljada ljudi koji su napustili svoje domove, naročito u planinskim i pograničnim oblastima severne Grčke. Panajotis Karagkunis u studiji „Forced Displacement and the Weaponisation of Humanitarian Aid during the Greek Civil War, 1947–50“, objavljenoj u časopisu Contemporary European History Cambridge University Press, navodi više od 700.000 raseljenih civila, dok istoričarka Angeliki Laiu procenjuje ukupan broj izbeglica i raseljenih na približno 850.000.
Prema istom istraživanju, posle završetka rata oko osam do deset odsto stanovništva Grčke, odnosno približno 18 odsto seoskog stanovništva, bilo je neposredno pogođeno prisilnim raseljavanjem, a kada se tome dodaju zatvoreni i internirani, razmere društvene katastrofe postaju još veće. Rad je dostupan na elektronskoj adresi cambridge.org/core/journals/
Rat je pustošio upravo najsiromašnije oblasti zemlje, uništavao poljoprivredu, stoku, fabrike, puteve i čitava sela, a Hristodulakis navodi podatak o 241 uništenoj fabrici i gubitku gotovo milion i po grla stoke, dok Barbara Jelavič u knjizi „History of the Balkans“, Cambridge University Press, govori o približno 700.000 izbeglica stvorenih samim građanskim ratom. Mnogi od tih ljudi nikada se nisu vratili u svoja siromašna i razrušena planinska sela, nego su završili u gradovima ili emigraciji, čime je rat trajno promenio demografsku sliku čitavih delova Grčke.
Kada se znaju razmere takve katastrofe, uloga Titove Jugoslavije dobija još težu dimenziju, jer nije reč o zemlji koja je sa strane posmatrala tragediju suseda, nego o državi koja je svesno stala iza jedne strane u tom sukobu, a razmere te pomoći danas ne moraju da se rekonstruišu iz antikomunističke publicistike ili političkih optužbi Titovih protivnika, pošto o njoj govore jugoslovenska arhivska građa, izveštaji Ujedinjenih nacija, američka diplomatska dokumenta i istraživanja istoričara koji su se ovom temom bavili decenijama.
Za razumevanje jugoslovenske uloge nezaobilazna je monografija profesora Milana Ristovića „Na pragu Hladnog rata — Jugoslavija i građanski rat u Grčkoj (1945–1949)”, Filozofski fakultet Univerziteta u Beogradu, Beograd, 2016, 461 strana, kao i njegova studija „Yugoslav-Greek Relations from the End of the Second World War to 1990: Chronology, Phases, Problems and Achievements“, objavljena u časopisu Balcanica, LI, 2020, u kojoj Ristović Jugoslaviju do leta 1948. opisuje kao najpouzdaniji politički, logistički i vojni oslonac Demokratske armije Grčke. Studija je dostupna u bazi DOI Serbia na adresi doiserbia.nb.rs/img/doi/0350-
Koreni tog mešanja bili su stariji od samog građanskog rata, jer su jugoslovenski komunisti još tokom Drugog svetskog rata nastojali da uspostave neposredne veze sa komunističkim pokretima Grčke, Albanije i Bugarske, a jedan od najvažnijih ljudi u tom poslu bio je Svetozar Vukmanović Tempo, koga je Tito 1943. uputio u Makedoniju i dalje prema Grčkoj radi povezivanja balkanskih pokreta otpora i razvijanja šire vojne i političke saradnje. Ristović u pomenutoj studiji iz Balcanice pokazuje koliko su jugoslovensko-grčki odnosi tokom okupacije već bili isprepleteni različitim pokretima, jer su u Grčkoj delovali komunistički EAM–ELAS i EDES generala Napoleona Zervasa, koji je imao britansku podršku, dok su postojali i pokušaji povezivanja Zervasovog pokreta sa Jugoslovenskom vojskom u otadžbini Draže Mihailovića.
Naš poznati ustoričar Nikola Milovančev preneo je autoru ovog teksta porodično svedočenje prema kojem je Kosta Nađ početkom pedesetih godina Milovančevom ocu lično rekao da je bio u štabu Napoleona Zervasa. Ovaj podatak treba navesti upravo u obliku u kojem je dobijen, kao posredno preneto lično Nađovo svedočenje, koje treba podrobno istražiti
Posle 1945. godine, međutim, više nije bilo reči samo o kontaktima pokreta otpora, jer je sada postojala komunistička Jugoslavija sa armijom, službom državne bezbednosti, bolnicama, železnicom, magacinima i dugom granicom prema Grčkoj, a jedan od najneobičnijih i najvažnijih tragova te politike nastao je usred Bačke, u nekadašnjem nemačkom selu Buljkesu, današnjem Magliću.
Posle sporazuma u Varkizi i razoružavanja ELAS-a u Buljkes su počele da stižu grčke komunističke izbeglice i bivši borci, a početkom juna 1945. prebačeno je oko 2.700 ljudi, da bi se zajednica vremenom pretvorila u neobičnu „grčku republiku“ usred Jugoslavije, sa sopstvenom upravom, ekonomijom, štamparijom, političkom organizacijom i sistemom obuke. Ristović je tom fenomenu posvetio posebnu studiju „The Bulkes Experiment: A ‘Greek Republic’ in Yugoslavia 1945–1949“, odnosno grčko izdanje „Το πείραμα Μπούλκες: ‘Η Ελληνική Δημοκρατία’ στη Γιουγκοσλαβία, 1945–1949“, čiji kataloški zapis i sadržaj postoje u Greek History Repository na elektronskoj adresi greekhistoryrepository.gr/
U junu 1946. u Buljkesu je, prema podacima koje je Ristović prikupio, živelo 4.023 ljudi, dok se broj stanovnika kasnije kretao oko tri do tri i po hiljade, a pred kraj postojanja zajednice pominje se i približno 4.500 ljudi. Njih oko dve hiljade sposobnih za rad bilo je uključeno u poljoprivredu, zajednici je dodeljeno više hiljada jutara zemlje, a u prvom periodu hranom su je snabdevala i skladišta Treće armije Jugoslovenske armije u Novom Sadu. Međutim, za priču o Grčkom građanskom ratu mnogo je značajnije ono što se dešavalo u vojnoj školi u Buljkesu.
Andrijana Teodorović u magistarskom radu „Refugees of the Greek Civil War: Ethnicity and Politics“, Central European University, Budimpešta, 2007, na 60. strani, oslanjajući se na Milana Ristovića i njegov „Eksperiment Buljkes“, str. 179–186, navodi da je sredinom 1946. u tamošnjoj vojnoj školi bilo oko 112 polaznika, a da je do početka 1947. kroz tromesečne kurseve prošlo približno 600 ljudi, posle čega su upućivani u Grčku. Prva grupa obučenih ljudi napustila je Buljkes 1. jula 1946, a već 4. jula stigla na Gramos, što pokazuje da je između vojne škole usred Vojvodine i grčkog ratišta postojao organizovan put prebacivanja ljudi. Taj Adrijanin rad dostupan je u elektronskoj zbirci CEU na adresi etd.ceu.edu/2007/teodorovic_
Iza tog sistema nije stajala samo partijska solidarnost, nego i jugoslovenski državni i bezbednosni aparat. Adrijana Teodorović, pozivajući se na knjigu istoričara Bojana B. Dimitrijevića „JNA od Staljina do NATO pakta“, Beograd, 2005, str. 128–129, piše da je Aleksandar Ranković koordinisao ove poslove, da ih je sprovodila Uprava državne bezbednosti — UDB-a, dok je general Jovo Kapičić bio zadužen za slanje oružja i oficira u Grčku. To je važna razlika, jer više ne govorimo samo o političkoj podršci Komunističke partije Jugoslavije jednoj sestrinskoj partiji, nego o angažovanju institucija jugoslovenske države.
Još neposredniji trag ostavio je potpukovnik UDB-e Voja Biljanović, koji je u novembru 1946. godine podneo izveštaj Aleksandru Rankoviću, a čiji sadržaj Teodorović prenosi na istoj strani svoga rada. Biljanović je izvestio da je služba preuzela „potpunu kontrolu nad slanjem ljudi na drugu stranu, kao i nad svim kurirskim službama“, pri čemu su uspostavljena tri pravca na području Đevđelije, Dojrana i Bitolja, dakle upravo u jugoslovenskoj Makedoniji, odakle se ulazilo u područja severne Grčke koja će postati glavno ratište građanskog rata.
Biljanovićev izveštaj sadrži još jedan podatak koji pokazuje koliko je operacija bila organizovana: u Buljkes je, prema njegovim navodima, svakodnevno stizalo 20 do 25 ljudi pripremljenih za prebacivanje, koji se uglavnom nisu zadržavali, nego su iste noći upućivani dalje prema Grčkoj. Iz istog izvora saznajemo i da je organizovano vraćanje 240 demobilisanih makedonskih boraca poreklom iz Egejske Makedonije u Grčku, što pokazuje da nije reč samo o tolerisanju ilegalnih prelazaka granice, nego o sistemu u kojem je jugoslovenska državna bezbednost kontrolisala ljude, kurire i pravce njihovog kretanja.
Kada se ti podaci slože jedan pored drugog, pojavljuje se prilično jasan lanac: Ranković — UDB-a — Kapičić — Buljkes — Đevđelija, Dojran i Bitolj — grčko ratište. Na jednom kraju tog sistema postojali su smeštaj, obuka i jugoslovenska državna infrastruktura, a na drugom Vič, Gramos, Florina i druga područja severne Grčke u kojima se vodio rat.
Međunarodni dokumenti potvrđuju istu sliku sa druge strane granice. Specijalni komitet Ujedinjenih nacija za Balkan — UNSCOB u dokumentu A/644 posebna poglavlja posvećuje prelascima grčkih gerilaca iz Grčke u Jugoslaviju i njihovom povratku, pucanju sa jugoslovenske teritorije, logističkoj pomoći i lečenju ranjenih grčkih gerilaca u Jugoslaviji i njihovom vraćanju u jedinice, a originalni izveštaj nalazi se u Digitalnoj biblioteci Ujedinjenih nacija na adresi digitallibrary.un.org/record/
Jedan posebno upečatljiv slučaj zabeležen je u američkoj diplomatskoj dokumentaciji 1947. godine, kada je grčka armija u oblasti Beles–Kuka potisnula oko 600 gerilaca prema jugoslovenskoj granici, a posmatrači su zabeležili mitraljesku vatru iz pravca jugoslovenskih graničnih položaja, minobacačku vatru sa jugoslovenske strane i dopremanje zaliha iz Jugoslavije. Dokument je objavljen u zbirci Foreign Relations of the United States, 1947, Volume V i dostupan je na adresi history.state.gov/
Američka procena od 9. januara 1948. godine bila je još neposrednija, jer je u Vašington javljeno da jugoslovenska vlada grčkom komunističkom pokretu pruža ekonomsku pomoć preko različitih komiteta, diplomatsku podršku održavanjem veza sa predstavnicima Markosove Privremene demokratske vlade, propagandne mogućnosti i vojnu pomoć kroz ono što dokument naziva „logistical and other support“, zbog čega je američka diplomatija procenjivala da se Beograd približava faktičkom priznanju komunističke vlade generala Markosa Vafijadisa. Originalni dokument nalazi se u Foreign Relations of the United States, 1948, Volume IV, na adresi history.state.gov/
Uloga Jugoslavije ne može se, međutim, razumeti bez makedonskog pitanja, jednog od najosetljivijih problema čitavog rata, jer je u severnoj Grčkoj živelo brojno slovensko stanovništvo koje izvori, zavisno od političke i nacionalne perspektive, nazivaju Slovenima, Makedoncima, Slavomakedoncima, slavofonim Grcima ili Bugarima, a značajan deo tog stanovništva pristupio je komunističkom pokretu i Demokratskoj armiji Grčke. Njegovo političko i vojno organizovanje išlo je i preko NOF-a — Narodnooslobodilačkog fronta, dok je Titova Jugoslavija istovremeno u svojoj federaciji stvorila Narodnu Republiku Makedoniju i sa Georgijem Dimitrovom u Bugarskoj otvorila pitanje Pirinske Makedonije i budućeg federalnog povezivanja dve komunističke države.
Pobeda komunista u Grčkoj zato za Tita nije značila samo dolazak ideološki srodne vlasti u Atini, nego je mogla da otvori i pitanje Egejske Makedonije i budućeg rasporeda snaga na Balkanu, zbog čega je Beograd u podršci grčkim komunistima bio spreman da ide dalje nego što je Staljin smatrao politički razumnim. Sovjetski vođa nije želeo da zbog Grčke rizikuje neposredan sukob sa Velikom Britanijom i Sjedinjenim Državama, dok je Tito, ohrabren pobedom sopstvenog partizanskog pokreta, verovao da Jugoslavija može postati središte mnogo šireg komunističkog i federalnog preuređenja Balkana.
U tom kontekstu posebnu težinu ima sastanak jugoslovenskog i grčkog komunističkog rukovodstva 21. februara 1948. godine, na kojem su sa grčke strane bili Nikos Zaharijadis i Janis Joanidis, a dokumenta o razgovoru nalaze se u nekadašnjem Arhivu Josipa Broza Tita, sa oznakom AJBT, I-2-a/35. Razgovor je vođen u trenutku kada je Staljin već pokazivao nezadovoljstvo Titovim samostalnim balkanskim potezima, ali je jugoslovensko rukovodstvo i dalje bilo spremno da nastavi podršku grčkim komunistima, što pokazuje da Beograd svoju grčku politiku nije u svakom trenutku jednostavno sprovodio po nalogu Moskve.
Kada je 28. juna 1948. godine objavljena Rezolucija Informbiroa i kada je sukob Tita i Staljina postao otvoren, rukovodstvo Komunističke partije Grčke našlo se između Moskve, čiji je autoritet u komunističkom svetu bio gotovo apsolutan, i Beograda, čija im je država pružala ono što Sovjetski Savez zbog geografske udaljenosti nije mogao neposredno da obezbedi — granicu, bolnice, obuku, materijalnu pomoć, kurirske pravce i mogućnost da se ljudi povuku iz Grčke, oporave i ponovo vrate na ratište.
Nikos Zaharijadis i rukovodstvo Komunističke partije Grčke izabrali su Staljina, ali jugoslovenska pomoć nije prestala istog dana, pa je tokom narednih meseci dolazilo do postepenog raspada savezništva, međusobnih optužbi i konačno otvorenog neprijateljstva. Još 12. jula 1949. godine američki diplomatski izveštaj beležio je da je materijalna pomoć iz Jugoslavije opala, ali da nijedan posmatrač UNSCOB-a još nije mogao da izvesti da je potpuno prestala, dok je komunistički radio već napadao „Titovu kliku“. Dokument je dostupan u Foreign Relations of the United States, 1949, Volume VI, na adresi history.state.gov/
Pre toga je britanski predstavnik Ficroj Maklejn u razgovoru sa Titom, zabeleženom u diplomatskom izveštaju od 30. juna 1949. godine, dobio uveravanje da Jugoslavija više neće dozvoljavati gerilcima koji pređu njenu granicu da se vrate u Grčku radi nastavka borbe i da im neće pružati dotadašnju pomoć, dok je Tito u istom razgovoru govorio o potrebi zapadnih kredita Jugoslaviji. Dokument je objavljen u Foreign Relations of the United States, 1949, Volume VI i dostupan je na adresi history.state.gov/
A onda je 10. jula 1949. godine, u govoru u Puli, Tito javno objavio zatvaranje jugoslovensko-grčke granice. Američki ambasador u Beogradu Kevendiš Kenon u telegramu od 13. jula izdvojio je upravo grčki deo Titovog govora kao njegov najznačajniji deo, beležeći i Titovu optužbu da ga grčki komunisti kleveću kako bi, ako budu poraženi, za svoj poraz mogli da okrive Jugoslaviju. Originalni Kenonov telegram nalazi se u Foreign Relations of the United States, 1949, Volume VI, na elektronskoj adresi history.state.gov/
Samo nekoliko nedelja kasnije, u avgustu 1949, grčka vladina armija, snažno pomognuta američkim oružjem, novcem i vojnim savetnicima posle proglašenja Trumanove doktrine, pokrenula je završne operacije na Viču i Gramosu, a Demokratska armija sada više nije imala jugoslovensku teritoriju kao sigurnu pozadinu za povlačenje, lečenje i pregrupisavanje, zbog čega su se posle poraza njene glavne snage povukle prema Albaniji i krajem avgusta 1949. Grčki građanski rat bio je praktično okončan.
Koliko je jugoslovenska teritorija do tada bila važna grčkim komunistima pokazuje i gotovo ironičan američki dokument iz septembra 1949, nastao kada je Vašington već razmatrao šta bi se dogodilo u slučaju sovjetskog napada na Titovu Jugoslaviju. U tom dokumentu se predlaže da, ukoliko Sovjeti zauzmu veći deo zemlje i Tito bude primoran da vodi gerilski rat, Zapad koristi grčku teritoriju za podršku jugoslovenskim gerilcima na isti način na koji su jugoslovenska, albanska i bugarska teritorija prethodno korišćene za pomaganje grčkih gerilaca. Dokument je objavljen u Foreign Relations of the United States, 1949, Volume V, na adresi history.state.gov/
Tako je Tito u istom ratu odigrao dve prljave i podle uloge: najpre je godinama pomagao grčkim komunistima da vode oružanu borbu protiv međunarodno priznate vlade susedne države, a onda im je, kada su posle njegovog sukoba sa Staljinom postali politički protivnici i kada mu je za opstanak Jugoslavije bilo neophodno približavanje Zapadu, zatvorio granicu bez koje je njihov vojni položaj postao gotovo neodrživ. Jugoslavija, koja je još početkom 1948. u zapadnim dokumentima označavana kao jedan od najvažnijih spoljnih oslonaca grčkih gerilaca, već krajem 1949. postajala je zemlja čiji je opstanak protiv Staljina ulazio u strateške interese Sjedinjenih Država i Velike Britanije.
Iza velikih političkih kombinacija ostali su, međutim, ljudi čija se sudbina ne vidi na diplomatskim kartama — poginuli borci obe strane, civili, stanovnici spaljenih i napuštenih sela, politički zatvorenici, desetine hiljada izbeglica i hiljade dece koja su tokom rata napustila svoje domove. Milan Ristović je upravo njima posvetio posebnu monografiju „Dugi povratak kući — deca izbeglice iz Grčke u Jugoslaviji 1948–1960“, Beograd, 1998, dok Katerina Mirčevska u studiji „The Children Evacuated from Greece in 1948: To the Eastern-European Countries and Yugoslavia“, objavljenoj u časopisu Politeja, 2014, navodi oko 28.000 makedonske i grčke dece evakuisane iz ratnih područja u Jugoslaviju i druge zemlje istočne Evrope. Rad je dostupan preko DOI adrese doi.org/10.12797/Politeja.11.
Pitanje te dece ostalo je jedno od najbolnijih i politički najspornijih nasleđa rata, jer su komunistički izvori govorili o evakuaciji i spasavanju dece iz ratne zone, dok je grčka vlada govorila o „pedomazomi“, odnosno otimanju dece, a istovremeno je i sama grčka država veliki broj dece smeštala u ustanove pod pokroviteljstvom kraljice Frederike. Upravo zbog toga istoriju te dece nije moguće svesti na propagandnu formulu bilo koje od dve strane, jer su iza političkih naziva ostale porodice razdvojene na godine, a ponekad i zauvek.
Istoj istoriji pripada i priča o hiljadama žena koje su grčke vlasti zatvarale i internirale na Hiosu, Makronisosu i Paleo Trikeriju, među kojima nisu bile samo supruge, majke i sestre komunističkih boraca nego i učesnice pokreta otpora, političke aktivistkinje, kuriri i žene neposredno povezane sa komunističkim pokretom. To, naravno, ne znači da je Jugoslavija upravljala logorom na Trikeriju ili da je bila neposredno odgovorna za njegovo postojanje, za šta nema dokaza, ali se sudbina tih žena ne može razumeti izvan istog rata u kojem su se Buljkes u Bačkoj, jugoslovenske bolnice i tajni putevi preko Makedonije nalazili na jednoj, a grčki zatvori i ostrva progonstva na drugoj strani fronta.
Posledice rata nisu nestale poslednjim pucnjima na Gramosu i Viču, jer je posle poraza komunista veliki broj njihovih boraca, političkih aktivista i članova porodica napustio zemlju i decenijama živeo u Jugoslaviji, Čehoslovačkoj, Poljskoj, Mađarskoj, Rumuniji, Sovjetskom Savezu i drugim socijalističkim zemljama, dok su u samoj Grčkoj komunisti ostali van zakona, politički zatvorenici i prognanici godinama su bili izloženi represiji, a podela na pobednike i poražene nastavila je da oblikuje politički život zemlje sve do pada vojne hunte 1974. godine i legalizacije Komunističke partije Grčke.
Posebno dubok ožiljak ostao je u grčkoj Makedoniji, gde su porodice bile podeljene ratom, granicom, ideologijom i sporom oko nacionalnog identiteta, pa su mnogi slovenski, odnosno makedonski stanovnici severne Grčke posle poraza DSE ostali u Jugoslaviji i drugim komunističkim državama, dok su pitanja njihovog državljanstva, imovine, nacionalnog identiteta i prava na povratak ostala otvorena generacijama.
Zbog toga se uloga Titove Jugoslavije u Grčkom građanskom ratu ne može svesti na nekoliko pošiljki oružja niti na romantičnu priču o internacionalističkoj solidarnosti balkanskih komunista, jer dostupna dokumenta pokazuju mnogo širi mehanizam u kojem su postojali prihvat ljudi, Buljkes, vojna obuka, UDB-a, Ranković i Kapičić, kurirski i granični pravci preko Đevđelije, Dojrana i Bitolja, lečenje ranjenika i njihovo vraćanje u jedinice, politička i propagandna pomoć, kao i jugoslovenske ambicije koje su se preplitale sa makedonskim pitanjem i Titovom predstavom o novom rasporedu snaga na Balkanu.
Granice Grčke posle tog rata nisu promenjene, ali su hiljade ljudi ostale sa pogrešne strane nečije politike, mnogi se nikada nisu vratili u svoja sela, deca su odrastala daleko od domova iz kojih su odvedena, žene su godine provodile na ostrvima progonstva, a porodice su rasute od Egejske Makedonije i Vojvodine do Čehoslovačke, Poljske i Sovjetskog Saveza. U tom raskoraku između velikih Titovih balkanskih planova i sudbina običnih ljudi možda se najbolje dokazuje zbog čega je uloga Tita, jugoslovenskih komunista i države Jugoslavije u Grčkom građankom ratu ostala perfidna, prljava i mučna stranica naše posleratne istorije. Ta prljava Brozova „rabota“ i politika najpre je pomogla da se rat rasplamsa i produb. Kada su se interesi Beograda promenili, Jugoslavija je pomogla da jedna od zaraćenih strana ostane bez svoje najvažnije pozadine.
Zato mislim da dugujemo Grcima višestruko izvinjenje uz molbu za oprost.
