Vek srpske istorije u Beloj crkvi Karanskoj
Piše: Nemanja Dević, istoričar
Kao da je ceo jedan vek, čak i cela istorija jednog naroda, sabijena u malu seosku crkvenu portu. Zadužbina srpskog velmože Petra Brajana iz 14. veka nalazi se odmah pored puta u selu Karan kod Užica, kao nemi svedok uspona i padova zemlje koja je u vreme gradnje sijala kao i sve njene svetinje, pobijajući tezu o mračnom srednjem veku u Srba. Ali ova crkva nije znamenita samo po svojoj unutrašnjosti i raskošnom freskopisu koji prikazuje vreme Nemanjića, već i po belezima 20. veka spolja, na samom ulazu u hram.
Sa leve i desne strane vrata, poput dva nevidljiva stuba koji podupiru zdanje, ispisana su imena palih ratnika iz ovog i drugih sela nekadašnje opštine, u vremenu od 1912. do 1918. godine. Pisana su sitno, kao pisanim ćiriličnim slovima, u svakom redu je po jedno ime. Mnogo ih je, previše. Neka su i izbledela, jedva čitljiva. Pokušavam da ih prebrojim bar u Trnavi, prvom selu uklesanom na ploči. Više sam se puta zabrojao i kretao iznova, dok nisam došao do zbira od 94 palih. Iz te male seoske opštine ih je, dakle, nekoliko stotina.
Najviše je Kostića, njih 13, a sveštenik, divni domaćin, govori mi da je od ove familije u selu preostalo svega 5-6 kuća. Privlače mi pažnju prezimena kojih nema u mom kraju. Murići, Milovići, Guskići, Cvijovići… Znao sam u Studenjaku jednu devojku iz užičkog kraja koja se tako prezivala. Jesu li to njeni i zna li za njih? Jedan je, vidim, bio i kapetan…
Na samom vrhu spomen ploče uklesani su likovi kralja Petra Karađorđevića i Miloša Obilića – dva kosovska junaka i svedoka zaveta koji živi 800 godina. I ispisan tekst: „
Opština Karanska svojim junacima, za spomen i slavu, za ponos i ugled.“ U donjem delu su arhetipski likovi junačina, onakvi kakvi su 1914. krenuli na Cer, i 1918. stigli na Solun. Ispod ploča zasađeno je šareno cveće, vidi se da o ukrasu brine brižna ruka popadije.
Čitava kompozicija je dirljiva i netipična, pa tera na istraživanje ko bi mogao biti njen autor. Od sveštenika ću saznati da je to bio niko drugi do Mihailo Milovanović, heroj u Prvom i navodni izdajnik u Drugom svetskom ratu. Nekadašnji dobrovoljac u boju na Kosovu 1912. i slikar srpske Vrhovne komande 1914-1918. (prve asocijacije na likove vojvoda zapravo su njegovi portreti), autor brojnih spomenika palim drugovima (između ostalog i saborcima iz Drinske divizije na Krfu), Milovanović je 1941. optužen od partizana da je nemački agent i onda streljan u teroru koji je zaveo Slobodan Penezić Krcun u Užičkoj republici.
Izašao sam iz ove porte pun divljenja prema hramu koji kao da je izrastao nasred Kosova, a ne na 20-ak kilometara od Užica, i koji sam na svoju sramotu tek ovih dana prvi put posetio. O tome kako su nekadašnji junaci obnoć 1945. bili proglašavani za izdajice. O tome kakvo sve blago imamo oko sebe i jesmo li njegovi dostojni čuvari. O tome kako smo izginuli kao mravi u Velikom ratu, a kako nas sada, u društvu beznađa, u istoj meri pobiše bez metka.
O tome kako je Srbija velika tajna. Kako su njene lepote vidljive samo retkima, koji istinski iskorače iz lažne medijske slike i otisnu se put njenih sela i gora. Misao je sustizala misao u samom sutonu dana. A onda, preko puta hrama, naleteh na staru česmu. Podiže je, vele, za dušu roditeljima, “a na opšte dobro i upotrebu narodu“, Spasoje Penezić, kafedžija iz Užica, koji beše rođen baš u ovom selu. Pa to je Krcunov otac, setih se! Zidao je svoju malu zadužbinu baš naspram drevne zadužbine, uklapajući se u memorijalnu celinu koju će njegov sin sa drugovima tako bezbzirno rušiti samo dvadesetak godina kasnije.
Da, previše je ovo istorije za jedno selo i jedan dan. Treba gledati cveće, travnjak i drveće. I diviti se jeseni čiji miris lagano nadolazi u Belu crkvu Karansku…
