Zločine je počinila hrvatska država a ne ustaše

Napisala: Slavica Lazić

Srpska pravoslavna crkva odala je priznanje i zahvalnost nedavno preminulom  Jovanu Mirković (1.novembra 1943 –25. aprila 2020), istoričaru i posvećenom hroničaru genocida koji je izvršen nad srpskim narodom u Pavelićevoj NDH dodelom ordena Svetog Despota Stefana Lazarevića. Za život posvećen mukotrpnom istoriografskom traganju za dokumentovanim dokazima o genocidu koji je Nezavisna Država Hrvatska činila tokom Drugog svetskog rata nad srpskim narodom, njegovim svetinjama i sveštenstvom, gospodin Mirković je stekao uvažavanje akademske zajednice, ali i večnu zahvalnost svog naroda kome je ostavio kapitalne publikacije o zločinu koji ostaje kao upozorenje protiv zaborava.

Jovan Mirković rođen je ratne 1943. godine u Subockom Gradu (Brezovac Subocki), u Slavoniji. Diplomirao je istoriju na Sarajevskom Filozofskom fakultetu, gde je nastavio i postdiplomske studije. U dva navrata bio je direktor Spomen-područja Jasenovac, a o razlozima udaljavanja sa ovog položaja ume šaljivo da kaže „Prvi put su me smenili drugovi, a drugi put su me uhitila gospoda“. U vremenu od 1978. do 1980. godine, kada je bio direktor, pokušao je da Spomen-područje postane i centralna istraživačka institucija za zločine genocida, što tadašnjim političkim moćnicima nije odgovaralo.

Drugi mandat (1990. do 1991.) protiče u sukobima sa hrvatskom vladom oko finansiranja i programskih zadataka, a završava se tako što su ga uhapsile pripadnici Zbora narodne garde (tzv. Zenge, paravojna jedinica) sa namerom da ga likvidiraju, ali ga je spasao artiljerijski udar na policijsku stanicu u kojoj je bio zatočen. Pobegao je i stigao do Sarajeva, gde ga je opet dočekao rat. Od 1999. do 2013. godine zaposlen je kao kustos–istraživač u Muzeju žrtava genocida u Beogradu. Iz obimnog istraživačkog rada, posebno se ističe studija Objavljeni izvori i literatura o jasenovačkim logorima, 2000. godine, koja će se posle pet godina pojaviti i u elektronskom izdanju. Ova bibliografija sadrži analizu preko 2500 naslova posebnih izdanja i članaka o Jasenovačkom logoru, za koji je Jehuda Bauer rekao „ako ništa drugo, Jasenovac je bio strašniji od nacističkih logora“.

Jovan Mirković (Foto: Danko Strahinić)

Dvojezična srpsko–engleska fotomonografija Stradanje Srpske pravoslavne crkve u NDH (izdavač „Svet knjige“ 2017. godine) je nastavak dragocene fotomonografije Zločini nad Srbima u NDH, istog izdavača, 2014. godina. Ovaj vredni pregalac objavio je više od pedeset priloga u zbornicima i časopisima i uredio trideset zbornika, kataloga i izdanja sa istom tematikom.

U razgovoru za naše novine gospodin Mirković objašnjava da je NDH stvorena na ideologiji ustaškog pokreta. Da bi se ostvario naum uništenja srpskog nacionalnog korpusa, koji je činio trećinu stanovništva, s prvim ratnim godinama državni aparat NDH počinje sa uništavanjem glavne vertikale opstanka srpskog naroda – Srpske pravoslavne crkve, koja je paradigma opstanka srpske nacionalne svesti. Od posebne važnosti su dokumenta i fotografije koji svedoče o brutalnom zatiranju materijalnih i duhovnih tragova srpskog postojanja i trajanja na ovom prostoru, kako bi se stvorio „čisti etnički prostor za čistu hrvatsku naciju“. To je postignuto nasilnom smrću u strašnim mukama masovnih razmera srpskog stanovništva.

Navodeći podatke Svetog arhijerejskog sinoda SPC iz 1947. godine, autor donosi biografije i podatke o ubistvu 171 srpskog sveštenika u NDH, među kojima su i arhijereji: mitropolit dabrobosanski Petar (Zimonjić), episkop banjalučki Platon (Jovanović), episkop gornjokarlovački Sava (Trlajić), i mitropolit zagrebački Dositej (Vasić) koji je umro od posledica ustaškog mučenja. U objavljenoj obimnoj građi, u posebnom poglavlju nalaze se fotografije i faksimili dokumenata koji ilustruju učešće u zločinu i saradnju dela Rimokatoličke crkve u NDH i ustaškog režima. Autor ističe da Episkopat Rimokatoličke crkve, na čelu sa nadbiskupom Stepincem:

„Nije nikada javno osudio niti se ogradio od zločina koje su nad srpskim narodom činili katolički vernici i sveštenici, niti se ikada otvoreno i jasno distancirao od zločinačkog delovanja hrvatske države i njenih struktura u periodu od 1941. do 1945. godine.“ Prozelitskom politikom, Rimokatolička crkva u NDH pokatoličila je oko 250.000 pravoslavnih Srba.

• Sveti Arhijerejski Sinod SPC dodelio Vam je 30. januara 2020. godine visoko odlikovanje SPC, Orden Svetog Despota Stefana Lazarevića za delatnu ljubav prema Svetoj Majci Crkvi, naročito pokazanu istrajnim svedočenjem o stradanju Srpskog naroda u jednom tragičnom vremenu koje ste opisali u svojim knjigama i na taj način otrgli od zaborava, sa jasnom porukom da se tako nešto više nikada i nikome ne ponovi. Šta za Vas znači ovo veliko priznanje?

-Zahvalan sam Sinodu Srpske pravoslavne crkve na dodeljenom ordenu. Zahvalan sam Njegovom preosveštenstvu Episkopu slavonskom gospodinu Jovanu na predlogu da mi se dodeli ovo veliko priznanje. Ovaj orden, koji se dodeljuje za postignuća u humanističkim naukama i kulturi valorizuje moj doprinos istoriografiji stradalnog srpskog naroda i njegove Crkve tokom Drugog svetskog rata u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj.

• Naučna i stručna javnost posebno ističe Vašu knjigu „Objavljeni izvori i literatura o Jasenovačkim logorima“. Da li je srpska istoriografija dovoljno osvetlila tragediju srpskog naroda u Pavelićevoj NDH, da li ima još nerasvetljenih pitanja koje treba istražiti i koja?

-Najveći deo radnog veka sproveo sam izučavajući pitanja stradanja, posebno srpskog naroda u NDH a naročito u Jasenovcu. Naravno, ova pitanja ne mogu se odvojiti od pitanja ukupnih stradanja u Drugom svetskom ratu. Međutim, zločini koje je načinila hrvatska država – Nezavisna Država Hrvatska nad svojim državljanima: Srbima, Romima, Jevrejima, ali i Hrvatima i muslimanima antifašistima zahtevaju posebnu pažnju. Ako neka država nastoji da fizički uništi preko jedne trećine svoga stanovništva zbog verskih, nacionalnih, rasnih razloga, a dodajmo tome i ideološke razloge, tada je ta država i ideologija na kojoj se bazira zločinačka. Uobičajeno je reći da se tu radi o ustaškim zločinima. Ja pak upotrebljavam termin zločini hrvatske države, jer zločine ne čine samo ustaše (ustaški pokret kao partijska organizacija), kao ideološki predvodnik i njihova vojna komponenta, nego i sve druge strukture hrvatske države: domobrani kao regularna vojska, oružnici (žandarmerija), dakle sve vojne i policijske postrojbe, kao i pripadnici ustaške organizacije kao civilna lica i lica iz struktura vlasti, organi vlasti (države, policije) itd.

Namera da se unište pripadnici drugih nacionalnih i verskih grupa, daje ovoj državi karakter genocidne tvorevine, jer upravo namera da se istrebe pojedine nacionalne, verske i rasne grupe odgovara definicije genocida iz Konvencije o genocidu.

Mislim da je razumevanje ovoga prisutno kod većine istoričara (srpskih ali kod dobrog dela i hrvatskih), sem kod apologeta ustaške ideologije i promicatelja revizionizma u istoriografiji.

Naravno da u istoriografiji postoji potreba daljeg izučavanja niza pitanja. Ostala su mnoga pitanja na koja još treba dati odgovore, a tema zločina u NDH mora se istraživati multidisciplinarno.

Izgled teksta u štampanoj verziji „Pravoslavlja“ (Izvor: FB Slavice Lazić)

• Pojedinci, poput Igora Vukića, cinično tvrde da je to bio radni logor, a ne logor uništenja Srba, Jevreja i Roma?

-Tvrdnje o radnom logoru a ne o logoru uništenja prisutne su u hrvatskoj istoriografiji kod onih „publicista“ kojima je ustaška ideologija veoma bliska. Kod istoričara u Hrvatskoj koji se bave istorijom na profesionalan, stručno-naučni način a ne na ideološki obojenim premisama, ovako viđenje jasenovačkih logora smatra se naučno neutemeljenim. Tačno je da je Jasenovac nosio zvanični naziv „sabirni i radni logor“, međutim istorijski izvori govore da je rad takođe bio u funkciji uništenja zatočenika. Dakle radi se o logoru uništenja (Vernichtungslager).

• Nemačka je kao okupaciona sila bila odgovorna za genocid počinjen u Drugom svetskom ratu i za to bila kažnjena podelom teritorije i denacifikacijom, a zločincima je suđeno u Nirnbergu. Za zločine koje je počinila u NDH, Hrvatska je prošla gotovo nekažnjeno. U Hrvatskoj nikada nije vršena denacifikacija, politički, vojni i klerikalni vrh nikada nije snosio posledice zbog zločina koji je počinio, žrtve nisu priznate, ni obeštećene, a koju deceniju kasnije dobila je i svoju državu, sada je ušla u EU? Zbog čega?

-Prema međunarodnim konvencijama okupaciona sila ne bi smela ništa da menja na okupiranom području (društveno-ekonomsko, političko i teritorijalno uređenje). Nacifašistički okupatori su izvršili promene na okupiranim područjima, posebno uspostavljajući nove državne tvorevine, tako da odgovornost tih novouspostavljenih država nije samo do njihovog establišmenta i oružanih i nenaoružanih formacija, nego i do okupatora.

Nirnberški i drugi sudski procesi osudili su ne samo istaknute funkcionere agresorskih sila, nego su zločinačkim proglasili i pripadnost pojedinim političkim i vojnim formacijama. To se pak nije desilo u posleratnoj Jugoslaviji. Pojedincima je suđeno za počinjene zločine (na primer, Mile Budak, Erih Lisak, Andrija Artuković, Dinko Šakić) ali niti je Nezavisna Država Hrvatska proglašena za zločinačku tvorevinu, niti je pripadnost pojedinim političkim i vojnim pokretima i formacijama proglašena za zločin.

• U izveštaju Reparacione komisije iznet je podatak o ukupno 1.700.000 žrtava rata na prostoru Jugoslavije. Da li danas možemo znati približan broj ratnih žrtava umorenih u Pavelićevoj NDH?

-Podatak o stvarnim ratnim gubicima u Jugoslaviji od 1,706.000 nalazi se u materijalu Ljudske i materijalne žrtve u ratnom naporu 1941-1945. – Reparaciona komisija pri vladi FNRJ, Beograd 1946. i on nije bio pod embargom, nego je to bio zvanični broj kojim se baratalo. Prema nekim navodima (prof. Vladeta Vučković) radi se o tada izračunatom demografskom gubitku a ne o stvarnom ratnom gubitku. Kasnijim izračunavanjem kako Saveznog zavoda za statistiku (1964) tako i često citiranih demografskih izračunavanja Kočovića i Žerjavića, broj stvarnih ratnih gubitaka u Jugoslaviji proračunava se na oko 1,100.000. Najveći broj žrtava je na području Nezavisne Države Hrvatske.

Dosadašnji poimenični popisi nisu dali definitvni odgovor na pitanje ukupnog broja žrtava u Jugoslaviji, na prostoru koji je zauzimala NDH i najčešće postavljano pitanje broj žrtava u Jasenovcu. Na osnovu dosadašnjeg stanja poimeničnog popisa može se konstatovati da je broj žrtava onaj koga kolokvijalno nazivamo „na kućnom pragu“ veći od broja žrtava u institucijama države, što pokazuje da je NDH bila doista zločinačka, jer su zločini činjeni širom njene teritorije, a ne samo u institucijama države. Dakle zločin je činila daleko veća brojka izvršilaca nego što je broj izvršilaca u institucijama države.

Izgled teksta u štampanoj verziji „Pravoslavlja“ (Izvor: FB Slavice Lazić)

• Da li se može govoriti o genocidnosti klero-ustaških vlasti u NDH?

-Genocid kao zločin protiv čovečnosti i njegova kažnjivost ustanovljen je konvencijama nakon Drugog svetskog rata. Međutim, nesporan je genocidni karakter NDH i ideologije na kojoj je osnovana. Osuda ovakve ideologije i prakse da se unište pojedine nacionalne, veske, rasne i etničke grupe mogle su da budu procesirane primenom zakonodavstva primenjenog na nirnberškom i drugim procesima.

• Šta moramo da učinimo danas da ne bi, zaboravljajući žrtve, postali saučesnici u zločinu?

-Naravno, neophodno je baviti se izučavanjem kako počinjenog zločina, tako i idejne osnove na kojoj se temelji počinjeni zločin. Sem ovoga nužno je očuvati svest o stradanju našeg naroda kroz ono što je danas moderno nazvati „kultura sećanja“ sa najširom lepezom značenja, od komemorisanja događaja, spomeničnog obeležavanja do pisane reči i drugih savremenih vidova memorijalizacije, uz istovremenu borbu protiv istorijskog revizionizma.

Naslovna fotografija: Jovan Mirković/foto: Danklo Strahinjić

Izvor: Pravoslavlje, broj 1275, 1. maj 2020.