Piše: O Njegoševom i Karadžićevom „jeziku“ kao o dva različita i suprotna jezička i duhovna pravca pisao je i Meša Selimović u svojoj lingvističkoj studiji „Za i protiv Vuka“. U vremenu jugoslovenske i komunističke jezičke politike austoslavistička to jest takozvana Karadžićeva revolucionarna reforma jezika i pravopisa je uzdignuta do kulta, programskog partijskog kursa klasne borbe i pobjede „narodnog“ govora nad jezikom i pismom pravoslavnog plemstva i sveštenstva, oslobođenog narodnog jezika od „nametnutog“ i „vještačkog“ rečnika građanskog staleža, aristokratije i crkve. Meša Selimović, akademik, dobitnik Njegoševe nagrade, romanopisac, književni kritičar, lingvista, filozof, partizanski prvoborac, teško je u komunističkom vremenu objavio svoju lingvističku studiju ,,Za i protiv Vuka“ . Selimović se suprostavio zvaničnoj jugoslovenskoj jezičkoj i komunističkoj književnoj politici jer je ukazao i podsjetio na stručne stavove srpskih najznačajnih književnika, filologa i bogoslova suprostavljene austroslavističkoj jugoslovenskoj reformi srpskog jezika i pravopisa. Sadržaj i strategija Selimovićeve studije su bili razlog za moguću zabranu izdavanja knjige, koja je dovodila u pitanje revolucionarna antireligiozna i antiaristokratska to jest antikulturna klasna načela književne komunističke politike. Značaj i zalog Selimovićeve studije, i da nema svojih izuzetnih kvaliteta, jeste u samom otvaranju pitanja posledica reforme srpskog jezika koja je u jugoslovenskoj jezičkoj i državnoj politici poštovana kao vjerska dogma.
»Mogli bismo navesti prilično pisaca koji, sve do današnjeg dana, i do ove, 1966. godine protivureče Vuku, proglašavajući ga krivim za mnoge naše nevolje i muke sa jezikom. A kad je tako, znači da postoji nešto u tom jeziku što nam ne da mira, što nas ostavlja nezadovoljnim stotinu godina posle Vuka, iako se od tog vremena mnogo štošta izmijenilo i u jeziku i u literaturi. Prostonarodni jezik, jezik sela, „daleko od gradova“, nije dovoljan današnjoj književnosti. Ali on nije bio dovoljan ni savremenicima Karacića. Ne samo Njegošu koji je, u težnji da mišlju obuhvati nebo i zemlju, tražio sva jezička sredstva što mu ih je pružao sav jezik do njega, već ni Branku. Nije bio dovoljan čak ni samome Vuku«. Tako piše Selimović u svojoj studiji otvarajući tabutemu jugoslovenske jezičke politike, pitanje posledica i ispravnosti reforme srpskog jezika i pravopisa, programski prikrivane u jugoslovenskoj državi, a danas vavilonski vidljive u svejugoslovenskoj razgradnji i razgrabivanju srpskog jezika na prostoru bivše Jugoslavije.
Selimović je postavio pitanje polazišta austroslavističke reforme srpskog jezika, izbora „srednjeg sloga“ kao standarda, kako je urađeno u svim reformama jezika civilizovanog svijeta, kao što je za srpski jezika predlagao autoritete slavistike Jozef Dobrovski – zašto tako nije urađeno u reformi srpskog jezika. Dakle, kodifikovanjem srednjeg sloga, kalemljenjem središnjeg dijalekta sa postojećim književni jezikom. Meša Selimović hronološki navodi primjere jezičkih stilova srpskih književnika koji su stvarali prije i u vrijeme austrosavističke reforme, a posebno je kao savremenika reforme prikazao pitanje „Njegoševog jezika` i stila kao najboljeg spoja književnog i narodnog jezika. Zapravo, Selimović postavlja pitanje zašto nije izabran „Njegošev jezik“ kao formirani i standardizovani `srednji slog`, nego je Njegoševo djelo predstavljno kao programski dio reforme revolucionarnog raskida sa kontinuitetom književnog jezika i pisma, a Njegoš zagovornikom usvajanja prostog narodnog „ovčarsko-govedarskog govora“ kako je Karadžićev rečnik nazivao plemić i mitropoliti Stefan Stratimirović, koji je imao status srpskog patrijarha.
Propaganda jugoslovenske i kasnije komunističke kulturne politike predstavljala je Vladiku Petra II Petrovića Njegoša i Vuka S. Karadžića kao prijatelje po pravopisu i „narodnom“ jeziku, saputnike u zajedničkoj književnoj i jezičkoj misiji. Književna djela Petra II Njegoša su navođena uz pjesme Branka Radičevića i protivpravoslavnu ideologiju pozitivističkog prosvetiteljstva Dositeja Obradovića, kao promocija `narodnog jezika` i pravopisa, a Njegoš predstavljen kao epski pjesnik koji je promovisao `narodni jezik`, a raskidao sa srpskoslovenskim jezikom i predanjem pravoslavne pismenosti. Petar II Njegoš nije predstavljan kao pravoslavni vladika i vladar pravom dinastičke kuće Petrović Njegoš, koji se učio pismenosti od najučenijeg vladike tog doba, svog strica Svetog Petra Cetinjskog, nego kao čovjek „iz naroda“ koji se u „čobanskom djetinjstvu“ učio pisanju i čitanju. Programski je prikrivano da je vladika Njegoš crkvenoslovenskim pravopisom štampao književna djela i da je privatna pisma pisao crkvenoslovenskim pismom. Njegoševa djela su transliterisana na savremeni srpski jezik i pravopis, zbog čega su Njegošev jezik i rečnik savremenim Srbima postali skoro nerazumljivi, i zbog čega se Njegoševa djela štampaju na savremeni srpski pravopis sa dodatnim rečnikom nepoznatih riječi obimnijim od književnog djela.
Nažalost, savremena srpska književnost nije išla za njegoševim jezikom kao što ne ide ni novocrnogorska lingvistiika `montenegristika`, kao što nije išao Karadžić i njegove pristalice programski praveći raskid sa kontinuitetom pravoslavne pismenosti i književnosti. I kada površno pročitamo Njegošev i Karadžićev tekst, predočava Selimović, jasno je da su to dva suštinski suprotna jezička pravca i stila. ,,Osnovna društvena pozicija Vukova bila je seljačko-demokratska„ piše Selimović predočavajući da su Karadžićeva polazišta politička, a ne naučna, klasna, a ne kulturna, borba za stil i status seljačke društvene klase kojoj je Karadžić pripadao, a svrgavanje jezika građanskog i aristokratskog stila i staleža kao klasnog neprijatelja. Dakle, doktrina demokratskog nivelisanja društvene jezičke kulture do svog seljačkog staleža, ali ne kao srpskog pravoslavnog istorijskog identiteta, već kao političke seljačko-demokratske klasne kategorije. »Zar je onda čudo što se dugo, veoma dugo, u jeziku naše književnosti zadržao vukovski seljačko-patrijarhalni duh“, zaključuje Meša Selimović. »Uvodeći narodni jezik u književnost kao instrument građanskoj klasi da se kulturno izrazi, on je postavio i osnov za njenu književnost“, kaže Milan Bogdanović za Vuka, ali je od te činjenice zanimljivije da je toj književnosti Vuk ostavio duh svoga Rječnika, svoju buntovnu seljačku orjentaciju iz vremena ustanka, konkretnost mišljenja, vezanost (samo) za vidljivi svijet, odsustvo želje i smisla za elevaciju, za snove i za tajanstvo. Dao joj je antejsku snagu, ali je nije puštao da suviše visoko leti. Možda zato u XIX veku postoji niz dobrih pisaca, ali samo jedan Njegoša.«
Pored svih srpskih lingvista i književnika koji su do tada pisali o Njegoševom odnosu prema `Karadžićevoj` reformi, Meša Selimović je predočio očiglednu razliku i suštinsku suprotnost Njegoševog i `Karadžićevog` rečnika, predstavio je jedinstvenost Njegoševog jezika kao hiljadugodišnjeg kontinuiteta književnog srpskog jezika, predanja složene pismenosti i stilistike, u odnosu na reformatorski `Srpski rječnik protolkovan njemačkim i latinskim riječima` objavljen 1818. godine u Austriji. Selimović je naveo primjere poređenja Njegoševog i siromašnog `Karadžićevog` rečnika rađenog u austroslavističkom programu kolonijalne kategorizacije srpskog naroda, analitički je ukazao na pogrešno političko programsko svrstavanje Njegoša u okvire lokalnog `narodnog` dijalekta i klasnog komunističkog književnog kursa. Takođe, Selimović je morao i kao akadamik da taktizira sa komunističkim kultnim kursom klasne diktature i književne cenzure. Selimović je studiju pisao njegoševskim aristokratskim jezičkim stilom i asketskim autoritetom, u čemu je srodna Andrićevom eseju „Njegoš kao tragični junak kosovske misli“. Studija je satkana povjesnim redoslijedom književnog stvaralaštva i jezika srpskih pravoslavnih monaha pisaca i propovjednika, a u poslednjem osmom poglavlju Selimović je prikazao jezik vladike Petra II Petrovića Njegoša iz kojeg ćemo navesti jezgro teksta o Njegoševom jeziku i jezikoslovlju.
Meša Selimović o Njegoševom i Karadžićevom jeziku
„A Njegoš? Još ni do danas nije zadovo- ljavajuće ispitana posebnost Njegoševa jezika, i ovaj veliki pjesnik se u tom pogledu ne izdvaja između ostalih. Često se čak vezuje za duh i suštinu naše književno- sti, a ne uočava se drugi, drugačiji put kojim ide njegova poetska misao.“ „Aleksandar Belić (1847. godina u našoj kulturi, Naša književnost, 1947) kaže da je 1847. godine Njegoš dao „najveće delo naše književnosti na narodnom jeziku“. Njegošev jezik je isto što i Vukov i Brankov jezik: „Naš književni jezik dobio je tako vrlo darovito osvetljenje u dramskom spevu Vladičinu, u duboko nacionalnim pesmama a tako isto lakim, često nestašnim lirskim pesmama Brankovim i u živopisnoj prozi Vukovoj. Sa tri strane pokazano je kako se mogu na narodnom jeziku dati velika književna dela, i to u samom početku naše književnosti na narodnom jeziku“. Belić ističe da je Njegoš „pravi predstavnik jezika katunske nahije“, i kao da se jedino u tome razlikuje od Vuka. On čak kaže izričito: „Njegoš uobličava svakidašnji jezik“.
To čudnovato nerazlikovanje, izjednačavanje Njegoševog i Vukovog jezika proizlazi, čini mi se, iz romantičarskog odnosa, koji ni danas nije sasvim iščezao, prema tim našim nacionalnim počecima. To Belić izražava prilično nesrećno: „I naš lepi jezik izvio se iz grudi naših književnika… I to je bio isti jezik, koji su naši narodi vekovima obrađivali u svojim tradicionalnim delima.“ I svi su isti: „Mesto jednog Vuka dobili smo posle 1847. godine četiri Vuka od kojih je svako svojim primerom pokazivao da se samo onako kako je Vuk tražio mogu dati velika dela“ (Njegoš, Branko, Daničić i Vuk). Ponavljajući Daničićeve reči iz 1847. („Onaj danas u Slavena ljepše piše koji prostije piše. Za tu je narodnu književnost, za to prosto pisanje od potrebe prost narodni jezik“), Belić kaže: „To je ona prostota u književnosti za kojom su toliko žudeli toliki…“I Daničić i Belić verovatno misle na jednostavnost, mada kažu prostota, ali i jedan i drugi decidirano tvrde da je u Vukovu Rječnik oličena stvarna suština i duh srpskog naroda. Očevidna je, kako mi se čini, nacionalno-davorijska teza o jedinstvu i identičnosti jezika svih naših pisaca XIX veka, a apologija konkretnog, svakidašnjeg, opipljivog, stvarnog jezika kod Njegoša, i kod svakog pravog književnika, implicira odbijanje svakog drugog i drugačijeg jezika, svakog drugog i drugačijeg pristupa književnom delu.
Najpovršniji uvid u Njegošev jezik, međutim, pokazaće da je to u osnovi narodni jezik, ali bitno drukčiji od Vukovog. To je druga težnja, drugi misaoni proces, drukčija leksika, drugi i drukčiji stil. Karakteristično je da prva Njegoševa riječ u Gorskom vijencu, posveta, ne postoji u Vukovu Rječniku. Ni druge, posle nje: prah (u prenesenom značenju), vijek, gorditi se, ni mnoge druge [žrtva, užas, svakolik, bič tiranah, strava zemna, varvarske lance, stalne (čelične) grudi, tragičeski konac, itd.]. Ali, nije vidljiva bitna razlika samo u Posveti. Deseterac Gorskog vijenca je sasvim drukčiji nego narodni, najčešće bez cenzure, bez kidanja i pada, krepak, cjelovit (Praunuka Turkova s Koranom; Da opuste zemlju svakoliku; Francuskoga da ne bi brijega). Njegošev stih se ne zamara, nema klonuća, dinamičan je, misao prekoračuje opasno mjesto, vuče je napred želja da se izvikne, odmah eksplozivno, svoja i osobena, daleko od svakog opšteg mesta, opšte reči, opšteg ritma.
Ni jezik, najčešće i na najuspelijim mestima, nije vukovski:
Zviezda e crne sudbe nadъ nьomъ…
Vražъ pleme pozoba narode…
Malenъ svietь za adova žvala.
Ili ovaj filozofski lament dubokog smisla, svemirskog opsega:
A я šta ću? Ali sa kime ću?
Malo rukah, malena i snaga,
Edna slamka među vihorove.
Sirak tužnый bez nigđe nikoga,
moe pleme snom mrtviem spava-
Suza moя nema roditelя-
Nada mnom je nebo zatvoreno,
Ne prima mi plača ni molitve-
U ad mi se svietъ pretvorio,
A svi lюdi pakleni duhovi.
Crnый dane, a crna sudbino. Itd.
Vladika i Iguman Stefan su „u carstvo duhovah“. Taj napon misli, taj napor da riječi prošire svoje raspone, da: obuhvate nebo i zemlju i čovjeka razapetog među njima, to je poetska snaga Njegoševa, ali i jedno poetsko htjenje, pjesnički put. Kod Njegoša ćemo se susresti sa obogaćenim, izmijenjenim, stilizovanim, na viši misaoni nivo dignutim narodnim jezikom, osposobljenim za meditaciju, za sadržajan simbol, za univerzalni smisao. Od svega je možda najvrednije da je osnova Njegoševa jezika i misli u stvarnom životu.
A eto, desilo se da su i Milutinović i Njegoš priznati za velike pjesnike (čak i oprezni Vatroslav Jagić, u Književniku, 1866,naziva Milutinovića genijalnim), Njegoša je prihvatio i narod, ali njihov put, njihov pravac, njihov jezik, nisu prihvaćeni u našoj književnosti. Zašto? Vjerovatno zato što je vukovski jezik uhvatio maha kad se Njegoš javio sa svojim Gorskim vijencem. U stvari, politička pobjeda i sve veća afirmacija naroda, donijela je punu afirmaciju Vukovog, narodskog shvatanja o jeziku, stvorila od njega aksiom, i Vukov Riječnik je stvarna osnova literature i kulture XIX vijeka.“
