Meša o Njegoševom i vukovskom srpskom jeziku

Piše: Ognjen Vojvodić

„Mogli bismo navesti prilično pisaca koji, sve do današnjeg dana, i do ove, 1966. godine protivureče Vuku, proglašavajući ga krivim za mnoge naše nevolje i muke sa jezikom. A kad je tako, znači da postoji nešto u tom jeziku što nam ne da mira, što nas ostavlja nezadovoljnim stotinu godina posle Vuka, iako se od tog vremena mnogo štošta izmijenilo i u jeziku i u literaturi. Prostonarodni jezik, jezik sela, „daleko od gradova“, nije dovoljan današnjoj književnosti. Ali on nije bio dovoljan ni  Karadžićevim savremenicima. Ne samo Njegošu koji je, u težnji da mišlju obuhvati nebo i zemlju, tražio sva jezička sredstva što mu ih je pružao sav jezik do njega, već ni Branku. Nije bio dovoljan čak ni samome Vuku“.

Tako je pisao Meša Selimović (jedan od najblistavijih umova domaće književnosti, koji je preminuo na današnji dan pre četiri decenije) u svojoj studiji Za i protiv Vuka o tabu-temi jugoslovenske jezičke politike, o polazištima i posledicama reforme srpskog jezika, programski prikrivanih u jugoslovenskoj državi, a danas vavilonski vidljivim u jugoslovenskom razgrađivanju, raspračavanju i razgrabljivanju srpskog jezika.

Meša Selimović je pisao o njegoševskom i „vukovskom srpskom jeziku“ kao o dva različita jezička i književna pravca srpskog jezika koji su predmet spora u ratu za srpski jezik i pravopis od početka 19. stoljeća. „Vukovskim jezikom“ se u nas naziva dijalekatski narodni govor kodifikovan kao književni jezik „reformom“ srpskog jezika u jugoslovenskom jezičkom programu njemačke slavistike (austroslavistike) tj. u programu kolonizacije srpskog jezika u Austrougarskoj, a u kojem je kao srpski saradnik austroslavističke kancelarije učestvovao i Vuk Karadžić, radi rada na terenu i potpisivanja stručnih radova „reformatorske“ jezičke politike. Austroslavistička kancelarija je angažovala srpske saradnike odgovarajućeg profila radi predstavljanja njemačke katoličke kolonijalne kulturne politike kao srpski nacionalni „filološki“ folklor. Austroslavistička reforma srpskog jezika, kao program katoličke kolonijalne politike, podrazumijevala je raskid sa kontinuitetom i strukturom književnog jezika i ćirilčkog pisma, radi omogućavanja razgradnje strukture i cjelovitosti srpskog jezika. Njegoševim  srpskim jezikom se u srpskoj književnosti smatra književni jezik kojim je pisao Petar II Petrović Njegoš, vladika i vladar Crne Gore i Brda, kao kontinuitetom književnog jezika i predanja pravoslavne pismenosti, a koji je odbačen austroslavističkom „reformom“ srpskog jezika.

Jugoslovenska i komunistička kulturna politika je primjenjivala njemačku (austroslavističku) takozvanu Karadžićevu jezičku politiku, koju je uzdigla do kulturnog kulta, kao kursa klasne borbe i pobjede „narodnog jezika“ nad jezikom i pismom pravoslavnog plemstva i sveštenstva, nad „nametnutim“ i „vještačkim“ jezikom građanskog staleža i crkve. Zato je Meša Selimović, i kao akademik, dobitnik Njegoševe nagrade, poznati i priznati romanopisac, književni kritičar, lingvista, partizanski prvoborac, u socijalističkoj Jugoslaviji teško objavio svoju lingvističku studiju Za i protiv Vuka. Selimović se suprotstavio klasnoj kulturnoj komunističkoj karadžićevskoj jezičkoj politici, predočavanjem političke prirode „Karadžićeve“ reforme srpskog jezika i prikazom povjesnog pregleda književnih štiva srpskih književnika i filologa kao svjedočanstva kontinuiteta i kvaliteta srpskog književnog jezika.

Meša Selimović je postavio pitanje izbora standarda srpskog književnog jezika – zašto standard srpskog književnog jezika nije određen kodifikovanjem srednjeg sloga, to jest kulturnim kalemljenjem središnjeg srpskog dijalekta sa književnim jezikom, kao što je urađeno u svim standardizacijama jezika civilizovanog svijeta, kako je za srpski književni jezik predlagao autoritet slavistike, Jozef Dobrovski. Selimović je studiozno analizirao povijesne primjere jezičkih stilova srpskih književnika koji su stvarali prije i u vrijeme austroslavističke reforme, a kao savremenika reforme posebno je prikazao Njegošev književni jezik kao najbolji spoj književnog i narodnog jezika. Postavio je pitanje zašto nije izabran Njegošev književni jezik kao formirani srednji slog. Takođe, postavio je pitanje zašto je Njegoševo književno djelo u jugoslovenskom jezičkom programu prikazano kao program podrške revolucionarnom raskidu sa kontinuitetom književnog jezika i sa oreginalnom ortografijom ćiriličkog pisma koje je vladika koristio u književnim djelima i privatnoj prepisci.

Odnos Vuka Karadžića i Vladike Petra II Njegoša treba posmatrati kao oličenje odnosa antihrišćanske revolucionarne reforme srpskog jezika i pravoslavnog predanja ćirilične pismenosti i književnog jezika. Međutim, jugoslovenska i komunistička kulturna politika je vladiku Petra II Njegoša i Vuka Karadžića predstavljala kao prijatelje po pravopisu i „narodnom“ jeziku, saborce u jezičkoj reformi. Odnos Karadžića i Njegoša po pitanju reforme srpskog jezika i pisma je programski pogrešno predstavljan, u školskim udžbenicima i stručnoj literaturi književna djela Petra II Njegoša su svrstavana uz pjesme Branka Radičevića i prosvetiteljski pozitivizam Dositeja Obradovića, o kome je vladika pisao kao o demonskom oruđu protiv Svetinje i „blagočestija“. Istovremeno, odnos Vuka Karadžića i Dositeja Obradovića, saboraca protiv pravoslavnog predanja, programski je prikazivan kao rivalitet dva kulturna pravaca između kojih je poželjno da se srpski narod opredjeljuje. Zapravo, neposredni i najbolji Karadžićev duhovni drug i saborac bio je njegov mentor i rimokatolički misionar, austrougarski cenzor slovenske štampe, agitator protiv pravoslavne crkve, Slovenac Bartolomej Kopitar. Zato je Karadžić od pravoslavne crkve nazivan „hromi antihrist“, „agent rimske propagande“, „plaćenik koji pomaže da se Srbi pounijate“, i ,,slijepo oruđe Bartolomeja Kopitara.“

Vladika Njegoš je u jugoslovenskoj književnoj politici prikazivan kao pjesnik koji je promovisao prosti `narodni jezik`, a udaljavao se od književnog i crkvenog jezika, i predanja pravoslavne pismenosti. U kontekstu komunističke kulturne politike, i Njegoševa biografija je kreirana prema karadžićevskoj i komunističkoj klasnoj politici borbe protiv plemstva, zato Njegoš nije predstavljan kao pravoslavni vladika i vladar dinastičkog doma Petrović Njegoš koji se učio pismenosti od strica mitropolita Svetog Petra Cetinjskog i najučenijih ljudi svog doba, nego kao čovjek „iz naroda“ koji je pisanje i čitanje učio u svom „čobanskom djetinjstvu“. U književnim djelima vladika jeste upotrebljavao narodni jezik, kao i drugi srpski pisci protivnici njemačke Karadžićeve reforme, ali ne kao prosti narodni govor i mjeru književnog jezika. Njegoš kao vladika i kao svetovni vladar nije jedinstvo naroda vidio prvenstveno i samo u jezičkom jedinstvu, već u pravoslavnom Predanju i Kosovskom zavjetu kao djelu svjedočenja i odbrane pravoslavne vjere. Vladika je i prevjerene sunarodnike pozivao na povratak pravoslavlju, a ne prvenstveno jezičkom jedinstvu, nego povratku jeziku i pismenosti pravoslavnog predanja.

Meša Selimović je ukazao na pogrešno političko svrstavanje Njegoševog književnog djela u okvire lokalnog dijalekta i klasnog komunističkog književnog kursa. Predočio je očiglednu i suštinsku suprotnost Njegoševog i Karadžićevog rečnika, Njegošev rečnik kontinuiteta književnog jezika u odnosu na Karadžićev `Srpski rječnik protolkovan njemačkim i latinskim riječima`, objavljen 1818. godine u Austrougarskoj u programu austroslavističke kolonijalne kulturne kategorizacije srpskog jezika, štampan u jermenskom unijatskom manastiru.

Upravo suprotno komunističkoj kulturnoj propagandi, Vladika je bio posvećen književnom jeziku i predanju ćirilične pismenosti. Zato su Njegoševa književna djela „prevođena“ tj. transliterisana na savremeni srpski pravopis, ali i pored toga Njegošev književni jezik i rečnik su savremenim Srbima skoro nerazumljivi, zbog čega se Njegoševa djela štampaju sa tumačenjem i rečnikom nepoznatih riječi, obimnijim od samog književnog djela. Kao i u pogledu književnog i crkvenog jezika, programski je prikrivano da je vladika Njegoš štampao književna djela i pisao privatnu prepisku originalnim ćiriličnim pismom. Vladiku Petra II Njegoša Ivo Andrić je nazvao ,,tragičnim junakom kosovske misli“, ali Njegoša možemo nazvati i tragičnim junakom pravoslavne pismenosti i književnog jezika, u odnosu na euforiju revolucionarne reforme srpskog jezika i pisma.

Njegošev književni jezik, kao najbolje rešenje u kodifikovanju srpskog književnog jezika, nije prihvaćen od „srpskih“ jugoslovenskih jezičkih reformatora. Savremena srpska književnost nije pošla za Njegoševim jezikom, kao što nije pošao Karadžić i njegove pristalice, kao što ne ide ni novocrnogorska – montenegristika, nego nastavlja karadžićevski kontinuitet kodifikovanja krajnjeg kolokvijalnog i prostačkog govora kao književnog jezika.

„I kada površno pročitamo Njegošev i Karadžićev tekst jasno je da su to dva suštinski suprotna jezička pravca i stila. Osnovna društvena pozicija Vukova bila je seljačko-demokratska“, piše Selimović ukazujući da je Karadžićevo polazište političko, a ne naučno, klasno, a ne kulturno, borba za stil i status seljačke klase kojoj je Karadžić pripadao, a svrgavanje jezika građanskog i aristokratskog staleža, kao klasnog neprijatelja. „Zar je onda čudo što se dugo, veoma dugo, u jeziku naše književnosti zadržao vukovski seljačko-patrijarhalni duh“, zaključuje Selimović.

„Uvodeći narodni jezik u književnost kao instrument građanskoj klasi da se kulturno izrazi, on je postavio i osnov za njenu književnost“, kaže Milan Bogdanović za Vuka, ali je od te činjenice zanimljivije da je toj književnosti Vuk ostavio duh svoga Rječnika, svoju buntovnu seljačku orijentaciju iz vremena ustanka, konkretnost mišljenja, vezanost (samo) za vidljivi svijet, odsustvo želje i smisla za elevaciju, za snove i za tajanstvo. Dao joj je antejsku snagu, ali je nije puštao da suviše visoko leti. Možda zato u XIX veku postoji niz dobrih pisaca, ali samo jedan Njegoš.“  

Selimović je studiju pisao njegoševskim aristokratskim jezičkim stilom, u čemu je srodna Andrićevom eseju „Njegoš kao tragični junak kosovske misli“. U pogledu krajnjih zaključaka, logično je pretpostaviti da je Selimović i taktizirao u odnosu na komunističku kulturnu politiku i cenzuru, da bi takvu studiju uopšte mogao štampati i objaviti. Studija je satkana stilom i slijedom književnog stvaralaštva pravoslavnih monaha pisaca i propovjednika, filologa i književnika, a književni jezik vladike Petra II Petrovića Njegoša prikazan je u poslednjem poglavlju, iz kojeg smo naveli jezgro teksta.

„A Njegoš? Još ni do danas nije zadovoljavajuće ispitana posebnost Njegoševa jezika, i ovaj veliki pjesnik se u tom pogledu ne izdvaja između ostalih. Često se čak vezuje za duh i suštinu naše književnosti, a ne uočava se drugi, drugačiji put kojim ide njegova poetska misao.“  „Aleksandar Belić (1847. godina u našoj kulturi, Naša književnost, 1947) kaže da je 1847. godine Njegoš dao ,najveće delo naše književnosti na narodnom jeziku“. Njegošev jezik je isto što i Vukov i Brankov jezik: ,Naš književni jezik dobio je tako vrlo darovito osvetljenje u dramskom spevu Vladičinu, u duboko nacionalnim pesmama a tako isto lakim, često nestašnim lirskim pesmama Brankovim i u živopisnoj prozi Vukovoj. Sa tri strane pokazano je kako se mogu na narodnom jeziku dati velika književna dela, i to u samom početku naše književnosti na narodnom jeziku`. Belić ističe da je Njegoš „pravi predstavnik jezika katunske nahije“, i kao da se jedino u tome razlikuje od Vuka. On čak kaže izričito: „Njegoš uobličava svakidašnji jezik“.

To čudnovato nerazlikovanje, izjednačavanje Njegoševog i Vukovog jezika proizlazi, čini mi se, iz romantičarskog odnosa, koji ni danas nije sasvim iščezao, prema tim našim nacionalnim počecima. To Belić izražava prilično nesrećno: „I naš lepi jezik izvio se iz grudi naših književnika… I to je bio isti jezik, koji su naši narodi vekovima obrađivali u svojim tradicionalnim delima.“ I svi su isti: „Mesto jednog Vuka dobili smo posle 1847. godine četiri Vuka od kojih je svako svojim primerom pokazivao da se samo onako kako je Vuk tražio mogu dati velika dela“ (Njegoš, Branko, Daničić i Vuk). Ponavljajući Daničićeve reči iz 1847. („Onaj danas u Slavena ljepše piše koji prostije piše. Za tu je narodnu književnost, za to prosto pisanje od potrebe prost narodni jezik“), Belić kaže: „To je ona prostota u književnosti za kojom su toliko žudeli toliki…“I Daničić i Belić verovatno misle na jednostavnost, mada kažu prostota, ali i jedan i drugi decidirano tvrde da je u Vukovu Rječnik oličena stvarna suština i duh srpskog naroda. Očevidna je, kako mi se čini, nacionalno-davorijska teza o jedinstvu i identičnosti jezika svih naših pisaca XIX veka, a apologija konkretnog, svakidašnjeg, opipljivog, stvarnog jezika kod Njegoša, i kod svakog pravog književnika, implicira odbijanje svakog drugog i drugačijeg jezika, svakog drugog i drugačijeg pristupa književnom delu.

Najpovršniji uvid u Njegošev jezik, međutim, pokazaće da je to u osnovi narodni jezik, ali bitno drukčiji od Vukovog. To je druga težnja, drugi misaoni proces, drukčija leksika, drugi i drukčiji stil. Karakteristično je da prva Njegoševa riječ u Gorskom vijencu, posveta, ne postoji u Vukovu Rječniku. Ni druge, posle nje: prah (u prenesenom značenju), vijek, gorditi se, ni mnoge druge [žrtva, užas, svakolik, bič tiranah, strava zemna, varvarske lance, stalne (čelične) grudi, tragičeski konac, itd.]. Ali, nije vidljiva bitna razlika samo u Posveti. Deseterac Gorskog vijenca je sasvim drukčiji nego narodni, najčešće bez cenzure, bez kidanja i pada, krepak, cjelovit (Praunuka Turkova s Koranom; Da opuste zemlju svakoliku; Francuskoga da ne bi brijega). Njegošev stih se ne zamara, nema klonuća, dinamičan je, misao prekoračuje opasno mjesto, vuče je napred želja da se izvikne, odmah eksplozivno, svoja i osobena, daleko od svakog opšteg mesta, opšte reči, opšteg ritma.

Ni jezik, najčešće i na najuspelijim mestima, nije vukovski:

Zviezda e crne sudbe nadъ nьomъ…

Vražъ pleme pozoba narode…

Malenъ svietь za adova žvala.

Ili ovaj filozofski lament dubokog smisla, svemirskog opsega:

A я šta ću? Ali sa kime ću?
Malo rukah, malena i snaga,
Edna slamka među vihorove.
Sirak tužnый bez nigđe nikoga,
moe pleme snom mrtviem spava-
Suza moя nema roditelя-
Nada mnom je nebo zatvoreno,
Ne prima mi plača ni molitve-
U ad mi se svietъ pretvorio,
A svi lюdi pakleni duhovi.
Crnый dane, a crna sudbino. Itd.

Vladika i Iguman Stefan su „u carstvo duhovah“. Taj napon misli, taj napor da riječi prošire svoje raspone, da obuhvate nebo i zemlju i čovjeka razapetog među njima, to je poetska snaga Njegoševa, ali i jedno poetsko htjenje, pjesnički put. Kod Njegoša ćemo se susresti sa obogaćenim, izmijenjenim, stilizovanim, na viši misaoni nivo dignutim narodnim jezikom, osposobljenim za meditaciju, za sadržajan simbol, za univerzalni smisao. Od svega je možda najvrednije da je osnova Njegoševa jezika i misli u stvarnom životu.

A eto, desilo se da su i Milutinović i Njegoš priznati za velike pjesnike (čak i oprezni Vatroslav Jagić, u Književniku, 1866, naziva Milutinovića genijalnim), Njegoša je prihvatio i narod, ali njihov put, njihov pravac, njihov jezik, nisu prihvaćeni u našoj književnosti. Zašto? Vjerovatno zato što je vukovski jezik uhvatio maha kad se Njegoš javio sa svojim Gorskim vijencem. U stvari, politička pobjeda i sve veća afirmacija naroda, donijela je punu afirmaciju Vukovog, narodskog shvatanja o jeziku, stvorila od njega aksiom, i Vukov Riječnik je stvarna osnova literature i kulture XIX vijeka.“

,,Ne zaboravljamo da su jezik i misao u toj revoluciji izgubili jedan deo svojih mogućnosti, da je u izvesnom smislu potisnuta misaona strana i zapostavljeno bogatstvo duhovne mnogostranosti, da čak ni na putu velikog Njegoša nije bilo sledbenika, makar u pogledu jezika i opšteg htenja. Ali Vuk “nije za to kriv“, mada je njegova reforma osnovni razlog takvog stanja.“