Spasilac i čuvar srpskog blaga

PRIČE IZ AZBUČNIKA

Piše: Advokat Predrag Savić

Prof. dr Radoslav Grujić (Zemun, 29. jun 1878 — Hvar, 25. maj 1955) je bio srpski pravoslavni teolog i istoričar, dopisni član SANU i prvi upravnik i najveći darodavac Muzeja SPC. Ostaće upamćen kao spasilac o čuvar više vagona crkvenih i nacionalnih dragocenosti u Drugom svetskom ratu. U ruševinama manastira Svetih arhangela u Prizrenu Radoslav Grujić je pronašao 1927. godine posmrtne ostatke cara Dušana koji se sada nalaze u crkva Svetog Marka u Beogradu.

Zahvaljući delima Slobodana Mileusnića, prerano preminulog direktora Muzeja SPC, ostala je sačuvana uspomena na Radoslava Grujića. Kao srpski pravoslavni sveštenik i istoričar veći deo života posvetio je izučavanju istorije Srpske pravoslavne crkve. Školovao se u rodnom mestu Zemunu, a bogosloviju je 1899. godine završio u Sremskim Karlovcima. Odmah po završetku bogoslovije rukopoložen je za sveštenika i postavljen za parohisjkog pomoćnika pri hramu Svete trojice u Zemunu. Starešina hrama za vreme Grujićevog službovanja bio je prota Dimitrije Ruvarac.

Nakon položenih dodatnih ispita postavljen je za profesora katihetu u Velikoj gimnaziji u Bjelovaru 1904. i na ovom mestu je ostao do 1914. godine. U Bjelovaru je počeo da prikuplja građu o srpskoj istoriji u Slavoniji i širom Ugarske. U ovom periodu je završio studije prava u Beču (1908). Filozofske nauke studirao je u Zagrebu gde je diplomirao 1911. godine. Na istom fakultetu je 1919. i doktorirao. I pored profesionalnih obaveza u ovom peirodu je napisao i objavio 69 radova. Značajem se ističe Apologija srpskog naroda u Hrvatskoj i Slavoniji i njegovih glavnih obeležja (1909). Rad je bio koncipiran kao odgovor državnom tužiocu na procesu protiv pedeset trojice Srba poznatom kao veleizdajnički proces.

Na početku Prvog svetskog rata austrougarske vlasti su ga uhapsile i zatvorile kao veleizdajnika. Pušten je naredne 1915. godine. Jedno vreme se nalazio u kućnom pritvoru, a zatim je premešten u Gospić. Posle dve godine vraćen je u Bjelovar. Nakon završetka Prvog svetskog rata predavao je u Beogradu u Drugoj gimnaziji a zatim u Bogosloviji Sveti Sava.

Godine 1920. izabran je za profesora nacionalne istorije na Filozofskom fakultetu u Skoplju. Period života u Skoplju je najintenzivniji period njegovog naučnog stvaralaštva. U dva navrata bio je dekan fakulteta u Skoplju (1930-1933 i 1935-1937). Osnovao je Skopsko naučno društvo kome je predsedavao od 1921. do 1937. godine. Pokrenuo je 1925. Glasnik skopskog naučnog društva koji je ubrajan među najznačajnije publikacije u oblasti društvenih i istorijskih nauka u međuratnoj jugoslovenskoj državi. Osnivač je Muzeja Južne Srbije u Skoplju čiji je upravnik bio od 1921. do 1937. godine

Sveti siniod SPC je profesora dr Grujuća 1937. godine vratio iz Skoplja, gde je bio dekan Filozofskog fakulteta, i ovlastio ga da radi na stvaranju Muzeja SPC . Tokom Drugog svetskog rata je radio na zbrinjavanju srpskih izbeglica iz ratnih područjai na prikupljanju materijala i svedočanstava o genocidu nad Srbima.
Aprila 1942. koristeći se svojim daljim germanskim poreklom, ličnim poznanstvom i blagonaklonošću, ratnog savetnika pri Upravnom štabu za Srbiju, majora Johana Albrehta fon Rajsvica, Grujić je udpeo da obezbede prenos moštiju srpskih svetitelja kneza Lazara iz manastira Bešenovo, te oskrnavljene mošti cara Uroša iz manastira Jazak i despota Stefana Štiljanovića iz manastira Šišatovac, u okupirani Beograd.

Zahvaljući delovanju profesora Grujića SPC je aprila 1946. godine vraćeno 11 vagona crkvenih dragocenosti koje su okupatori i ustaše opljačkali iz srpskih crkva i manastira tokom Drugog svetskog rata.

Posle Drugog svetskog rata komunisti su ga izbrisali sa spiska građana, lišen je srpske nacionalnne čati i stavljen na listu ratnih zločinaca, jer su njegova predavanja tokom ratnih godina na Kolarčevom univerzitetu prenošena na Radio Beogradu, tada u službi nemačkih okupacionih vlasti. Zabranjeni su mu javni nastupi i oduzeto mu je pravo glasa. Sud časti Beogradskog univerziteta potom je udaljio ovog velikana iz nastave.
Posle ove dve ideološki inspirase presude, donete u postupcima koji ne garantuju ni minimum pravičnog suđenja i mogućnosti odbrane, dolazi i treća od strane „Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača“ koja ga je proglasila za „zločinca koji je radio na fašiziranju srpskog naroda“.

O tim danima upečatljivo svedoči akademik Vojislav Đurić koji ga pamti još iz rane mladosti: „Grujić je bio čovek izgubljene nacionalne časti kome su bili zabranjeni javni nastupi, nije imao pravo glasa. Ta nepravda ga je duboko ranila, teško je to odbolovao. Sačuvao je vedar duh zahvaljujući svojoj prirodi i bogoslovskom obrazovanju“.
Prema podacima iz tekstova Dalibora Drekića, Radoslav Grujić umro je u 77. godini tokom lečenja na Hvaru i sahranjen je 1. juna 1955. na Novom groblju u Beogradu. Njegovi i posmrtni ostaci supruge Milice prema njihovoj želji preneti su 11. novebra 1992. u fruškogorski manastir Grgeteg.
Grupa beogradskih intelektualaca, nakon serije tekstova o ovom velikanu koji su objavljeni u Večernjim novostima, podnela je… zahtev za rehabilitaciju jednog od najvećih srpskih umova. Zahtev za rehabilitaciju podneo je Vladimir Davidović, opunomoćenik Bogoslovskog fakulteta i jedan od inicijatora ispravljanja sedmodecenijske nepravde prema bogoslovu, naučniku i humanisti. Presudom koju je doneo Predrag Vasić, sudija Višeg suda u Beogradu, 07. marta 2014. rehabilitovan protojerej SPC i akademik prof. dr Radoslav Grujić, pa je tako barem malo ispravljena nepravda i sprana ljaga sa lika i dela ovog velikog čoveka, po kome je i jedna ulica na Vračaru dobila ime.