Spomenik koji je podelio Crnu Goru
Podizanje spomenika Pavlu Đurišiću u Gornjem Zaostru izazvalo je burne reakcije u Crnoj Gori i šire. Jedan dio društva ovaj gest vidi kao opravdano sjećanje na srpskog vojvodu i žrtvu koja je stradala od ustaških ruku, dok drugi spomenik smatraju spornim simbolom prošlosti koju treba prevazići. Ovaj tekst nastoji da prikaže složenost situacije, istorijski kontekst i stavove svih strana.
U Gornjem Zaostru, u okolini Berana, svečano je otkriven spomenik Pavlu Đurišiću (1907–1945), srpskom vojvodi iz Drugog svjetskog rata. Ovaj čin održan je 8. avgusta 2025. godine, u prisustvu mitropolita budimljansko-nikšićkog Metodija, predstavnika Srpske pravoslavne crkve, brojnih građana i potomaka boraca četničkog pokreta. Iako je riječ o značajnom događaju za srpski nacionalni identitet i sjećanje, otkrivanje spomenika pratile su brojne kontroverze i reakcije suprotstavljenih strana.
Biografija Pavla Đurišića
Pavle Đurišić rođen je 1907. ili 1908. godine u Beranama. Po završetku Vojne akademije stiče čin kapetana. U vrijeme Drugog svjetskog rata učestvovao je u 13. julskom ustanku 1941. godine, a nakon njegovog sloma pristupa četničkom pokretu pod vođstvom generala Dragoljuba Mihailovića kao komandant za Crnu Goru. Đurišić je ubrzo uspostavio saradnju sa italijanskim okupacionim vlastima, što mu je omogućilo da naoruža svoje jedinice i bori se protiv partizanskih snaga.
Istorija ga je obilježila kao jednog od najznačajnijih i najkontroverznijih srpskih vojvoda u Drugom svjetskom ratu, čije su jedinice bile uključene u borbe protiv neprijatelja srpskog naroda, ali i u sudbonosne i teške sukobe sa muslimanskim civilnim stanovništvom u regionu. Njegov kraj bio je tragičan: zarobljen je u aprilu 1945. godine i stradao od ustaške ruke.
Njegova hrabrost, patriotizam i žrtva za srpski narod zaslužuju da budu poštovani, mada njegova istorijska uloga mora biti sagledana u svemu svom složenom kontekstu rata i okupacije.
Hronika oko podizanja spomenika
Inicijativa za podizanje spomenika u Gornjem Zaostru ima dugu istoriju. Prve najave pojavile su se još početkom 2000-ih, ali zbog političkih i pravnih prepreka projekat je više puta odložen i osporavan. Konačno, u ljeto 2025. godine, uz blagoslov SPC i podršku lokalnih srpskih aktivista, spomenik je postavljen i otkriven 8. avgusta.
Svečanost je obilježila liturgija mitropolita Metodija, koji je jasno poručio da je riječ o aktualizaciji kulturnog i nacionalnog pamćenja koje niko ne smije ponižavati ili osporavati. Ipak, vlasti Crne Gore i dio javnosti osporavaju zakonitost postavljanja spomenika, smatrajući ga simbolom prošlosti koju treba prevazići i zaboraviti.
Stav Srpske crkve i istoričara
SPC, kroz glas mitropolita Metodija, stavlja do znanja da se sjećanje na Pavla Đurišića mora čuvati kao dio srpskog istorijskog identiteta i da obilježja ovakve vrste nisu samo pitanje istorije, već i vjere i tradicije. U tom duhu, SPC upozorava na pokušaje da se kulturno pamćenje srpskog naroda ponižava i zabranjuje.
Istoričari bliski srpskoj struji naglašavaju da Đurišićev doprinos borbi za slobodu srpskog naroda u Crnoj Gori i dalje zaslužuje poštovanje, bez obzira na teške okolnosti rata i komplikovane odnose sa okupatorskim snagama.
Sporan zakonski okvir
Vlasti Crne Gore pozivaju se na Zakon o zabrani promocije fašizma, nacizma, ustaštva i drugih oblika genocidnih i totalitarnih režima („Službeni list Crne Gore“, br. 064/19), usvojen 2019. godine. Ovaj zakon zabranjuje javno postavljanje, održavanje ili promociju simbola, spomenika, obilježja i drugih formi javnog iskazivanja koje veličaju ili opravdavaju fašističke, nacističke, ustaške i druge totalitarne ili genocidne režime i njihove pojedince.
Prema tumačenju crnogorskih vlasti, spomenik Pavlu Đurišiću, zbog njegove uloge kao četničkog vojvode koji je sarađivao sa italijanskim okupatorima i čije su jedinice optuživane za učešće u ratnim zločinima, predstavlja simbol koji je u suprotnosti sa ovim zakonom .
S druge strane, srpska strana i mnogi istoričari ističu da je Đurišić bio borac za srpski narod i nacionalnu slobodu, te da ga zakon o ovom pitanju ne bi trebalo primjenjivati, jer njegovo djelovanje nije dio totalitarnih ili genocidnih režima, već deo složene i teške istorijske borbe.
Postavlja se i pitanje ako je sporno podizanje spomenika Pavlu Đurišiću, šta onda reći o brojnim drugim spomenicima i obilježjima u regionu koji takođe izazivaju kontroverze? Da li ovaj slučaj može pokrenuti talas uklanjanja spomenika i u drugim srpskim ili nesrpskim sredinama?
U vremenu kada se istorijske činjenice često izvrću, neophodno je čuvati istinu o borbama i žrtvama, ali i omogućiti dostojanstven dijalog o kompleksnosti prošlosti.
Naslovna fotografija: Sa otkrivanja slomenika Pavlu Đurišiću u Gornjem Zaostrogu (Preuzeto sa portala Eparhije budimljansko-nikšićke – eparhija.me)
Izvor: Slobodna Hercegovina
Hajka na porodicu Dobrašinović
Posle otkrivanja spomenika Pavlu Đurišiću uhapšen je Vujadin Dobrašinović iz Goreg Zaostra kod Berana, na čijem imanju je podignut spomemik, a njegova porodica tvrdi da pritisak kojem su izloženi ovih dana „prevazilazi svaku mjeru i zdrav razum“, piše portal Srpska24.
Kako kažu, iako su u dogovoru sa nadležnima „uklonili bistu i ploču spomenika Pavlu Đurišiću sa privatnog imanja“, „ministarka kulture i predsjednik Opštine Berane uz podršku policije su izdali novi nalog – da se bagerima i uz kordon policije uđe na naš posjed i sruši postament koji nema nikakve veze sa spomenikom“.
-Toliki kordoni policije, tolika hapšenja – kao da se radi o opasnim kriminalcima, a ne o poštenoj porodici. Novinari su dovođeni da snimaju sve unutar našeg privatnog posjeda, čime su nam dodatno narušili dostojanstvo i zadrali u našu privatnost. Ovo je sramotno i nedopustivo, poručili su Dobrašinovići.
–Dok kriminalci, ubice i oni koji su uništili Crnu Goru slobodno šetaju, vlast i policija prema našoj porodici i Vujadinu odnose se kao prema najvećim kriminalcima. Crna Gora ima čime da se bavi – a ne da hapsi i progoni nedužne ljude. Ako je policiji stalo do pravde, neka se bave stvarnim kriminalom, a ne maltretiranjem poštenih građana. Spomenik je uklonjen, ploča uklonjena, ali hajka nije prestala. Naša porodica i dalje trpi pritiske i progon koji podsjeća na najtamnije periode naše istorije.
Porodica najavljuje da će „protiv svih koji su upali na naš privatan posjed biti podnijete krivične prijave zbog nezakonitog upada na privatni posjed, nanošenja štete i kršenja osnovnih ljudskih prava“.
