Branko Lazarević: Život u senci ideološkog progona i zabrana (7)
Veličinu Branka Lazarevića prepoznala je i „Narodna prosveta“ Anatolija Ivanovića, koja ga je uvrstila u prestižnu izdavačku celinu „Biblioteka savremenih jugoslovenskih pisaca“
Posle snažnog odjeka koji je knjiga Predraga Peđe Savića već izazvala u javnosti, portal Tamo daleko donosi kompletnu, proširenu verziju velikog dokumentarnog serijala zasnovanog na knjizi „Gospodar knjiga: Uloga Anatolija Ivanovića, belog Rusa, u stvaranju srpskih velikana“. Danas objavljujemo sedmi nastavak.
Među ličnostima koje su davale intelektualnu težinu kulturnom krugu okupljenom oko „Narodne prosvete“ posebno mesto pripada Branku Lazareviću — književnom kritičaru, esejisti, diplomati i jednom od najprefinjenijih tumača srpske moderne. Knjiga Predraga Savića pokazuje da je njegova uloga u kulturnom životu između dva rata bila daleko značajnija nego što se danas uobičajeno ističe.
Branko Lazarević (1883–1953) pripadao je generaciji srpskih intelektualaca formiranih u duhu visokih evropskih filoloških i estetskih standarda. Već rano se profilisao kao kritičar izuzetne analitičnosti, stilske prefinjenosti i duhovne ambicije. Pripadao je krugu bliskom Bogdanu Popoviću i Isidori Sekulić, ali je u svom misaonom razvoju otišao korak dalje — ka filozofiji umetnosti.
Za Lazarevića umetnost nije bila samo pitanje forme. On je u njoj video „put saznanja života“ i prostor metafizičkog traganja. Na njegovo mišljenje snažno su uticali Dostojevski, Gete, Platon i Betoven, u čijim je delima prepoznavao istu borbu za unutrašnju harmoniju i viši smisao ljudskog postojanja.
U međuratnoj Srbiji važio je za jednog od najpouzdanijih arbitara ukusa. Njegovo mišljenje uvažavali su i pisci i izdavači, a blisko prijateljstvo sa Ivom Andrićem svedoči o njegovom mestu u samom vrhu srpske intelektualne elite.
Posebnu težinu u njegovoj kulturnoj biografiji ima činjenica da je Anatolij Ivanović njegova dela uvrstio u prestižnu izdavačku celinu „Biblioteka savremenih jugoslovenskih pisaca“ u okviru beogradske „Narodne prosvete“. Taj izdavački potez, kako knjiga naglašava, označio je epohu u kojoj je Lazarevićevo delo dobilo mesto koje mu pripada u srpskoj kulturi.
Kruna tog poduhvata bilo je objavljivanje „Sabranih dela B. Lazarevića“, za koja je predgovor napisao Slobodan Jovanović. Taj tekst u knjizi je ocenjen kao pravo remek-delo kritičke proze.
Jovanović je u predgovoru precizno odredio njegovo mesto u tradiciji. Istakao je da se Lazarević u književnosti javio kao nastavljač linije Bogdana Popovića i Jovana Skerlića, ali da je istovremeno prevazišao njihove okvire uvodeći novu estetičku i filozofsku dimenziju u srpsku kritiku.
Po Jovanoviću, kod Lazarevića umetnost nije puka forma, već izraz duhovnog traganja. On umetnika posmatra kao biće u kojem se sukobljavaju „gornji“ i „donji“ slojevi duše — svetlo i tama, razum i nagonsko — a umetnost omogućava da se te dubine istraže i preobraze.
Jovanović je posebno naglasio i stilsku stranu njegovog pisanja, ističući da Lazarević piše sa „jednom slikovitošću koja se neprestano rasvetljava“ i „jednom životnošću koja ide do zasićenja“, uz rečenicu koja ima snažan unutrašnji ritam.
Zbog toga ga je Slobodan Jovanović nazvao „najdubljim misliocem među srpskim kritičarima“, ocenom koja je ostala jedna od najupečatljivijih u istoriji srpske kritike.
Međutim, posle 1944. godine počinje tihi lom njegovog života. Novi ideološki poredak nije blagonaklono gledao na pripadnike predratne intelektualne elite. Lazarević nije bio žrtva spektakularnog procesa, ali je bio izložen dugotrajnom i sistematskom potiskivanju.
Najteži udarac bila je zabrana objavljivanja, kojom je praktično uklonjen iz javnog književnog života. Za čoveka koji je decenijama oblikovao književni ukus, to je značilo profesionalnu izolaciju.
Taj pritisak pratila je i teška lična i porodična tragedija. Gubitak sinova duboko je obeležio njegove pozne godine, pojačavajući osećaj usamljenosti i povlačenja iz javnosti. Knjiga upravo u tom spoju ideološkog pritiska i ličnog bola vidi jednu od najdramatičnijih dimenzija njegove sudbine.
Poslednje godine života provodi u Herceg Novom, daleko od nekadašnjeg beogradskog kulturnog središta, u tihoj i gotovo prinudnoj izolaciji. Taj život u senci postao je simbol sudbine čitave jedne intelektualne generacije posle rata.
Ipak, priča o Branku Lazareviću tu se ne završava.
Njegova zaostavština pronađena je slučajno tek početkom XXI veka, a „Sabrana dela“ ponovo su objavljena 2003. godine u izdanju Zavoda za udžbenike i nastavna sredstva, posle gotovo šest decenija zabrane i ćutanja.
Zasluge za ovo posthumno vraćanje u kulturni život pripadaju Predragu Palavestri i Dušanu Puvačiću, koji su omogućili da Lazarevićevo delo ponovo postane dostupno stručnoj i široj javnosti.
Tako je biografija Branka Lazarevića dobila svoj puni luk: od vrhunskog ugleda u međuratnoj kulturi, preko dugog perioda nametnute tišine, do postepene posthumne rehabilitacije.
U okviru knjige „Gospodar knjiga“, njegova sudbina ostaje jedan od najupečatljivijih primera ideološkog progona bez formalne presude, ali i opomena koliko dugo kulturna nepravda može da traje.
(Nastaviće se)
