Čovek koji je imao „Ključ jezika srpskog“

Pripremio i uvodnik napisao: Ognjen Vojvodić

Jovan Hadžić (1799 ‒ 1869) je osnivač i prvi predsjednik Matice srpske, doktor pravnih nauka i sočinitelj prvog Srpskog građanskog zakonika, objavljenog 1844. godine, trećeg zakonika te vrste u Evropi. Bio je filolog i književnik, protivnik njemačke (austroslavističke) reforme srpskog jezika i pravopisa, u nas poznate kao reforma Vuka Karadžića. U srpskoj kulturi i istoriji je postao i ostao poznat kao protivnik austroslavističke reforme srpskog  jezika, protiv koje je pisao filološke polemičke i kritičke tekstove, a posebno su poznate njegove polemike u štampi sa Vukom Karadžićem i Đurom Daničićem. U srpskoj književnosti je poznat i preko pseudonima Miloš Svetić, čiji su inicijali početna slova Matice srpske.

Kako je pisao Jovan Hadžić, o smislu pisma i jezika, a protiv površnog pristupa srpskom jeziku i pismu u njemačkoj kodifikaciji srpskog književnog jezika, prikazao je akademik, lingvista Meša Selimović u lingvističkoj studiji „Za i protiv Vuka“. Meša Selimović je sažeto prikazao suštinu radova Jovana Hadžića, posebno na osnovu njegove studije Ključ jezika srpskoga (Klюčь єzыka srbskoga) u kojoj je pisao o smislu i svrsi jezika i pisma, a pogubnosti uprošćavanja smisla pisma i književnog jezika. Nažalost, tekstovi Jovana Hadžića su u jugoslovenskoj jezičkoj politici programski prikrivani ili prikazivani kao nestručni i retrogradni. Međutim, radovi Jovana Hadžića su predstavljali, i sada predstavljaju, svjetski standard filologije i lingvistike, koji bi u svim razvijenim jezicima i društvima bili uzor za razvoj i kodifikaciju književnog jezika, dok su iz srpske književnosti i kulturne politike prognani.

Književna djelatnost Jovana Hadžića je obimna i značajna za srpsku književnost, kao i njegova djelatnost za opštu društvenu kulturu, ali je uslijed sprovođenja programa austroslavističke jugoslovenske jezičke politike programski potisnuta, kao i njegovi filološki radovi. Pisao je pjesme rodoljubive i poučne, kao i političku i epsku poeziju. Njegova poznata epska pesma napisana u heksametru je Prvi prelazak Crnog Đorđa iz Srbije u Srem. Vožd Đorđe Petrović je predmet i njegovog glavnog istoriografskog djela Ustanak srpski pod Karađorđem. Posebno je zanimljivo za povijest srpskog pjesništva da je Jovan Hadžić bio prethodnik Jovana Jovanovića Zmaja, jer pojedine njegove rodoljubive i poučne pjesme podsjećaju na Zmajeve (Zora je, Glas Srbina 1830 i druge). Jovan Hadžić se bavio i prevodilačkom djelatnošću. Prevodio je djela antičkog i modernog klasičnog pjesništva: Homera, Vergilija, Horacija, Šilera, Getea i mnogih drugih. Preveo je djelove iz Ilijade u desetercu, a Horacijevu pjesničku umjetnost preveo je u dvije metrike, naporedo, u metrici originala i u epskom desetercu.

Jovan Hadžić je bio jedan od najobrazovanijih ljudi svog doba. Porodičnim porijeklom potiče iz najbogatijeg staleža srpskog građanskog društva u Ugarskoj – Srpskom Vojvodstvu (Vojvodini). Pošto je u djetinjstvu ostao bez oca, brigu o njegovom vaspitanju je preuzeo njegov ujak, vladika bački Gedeon Petrović. Kasnije je bio i učenik vladike Lukijana Mušickog. Odrastao i školovao se u tadašnjoj Evropskoj uniji, van prostora pod osmanskom okupacijom, čime je stekao najviše obrazovne standarde, kao i vaspitanje i školovanje u predanju pravoslavne kulture, što je Jovana Hadžića činilo predstavnikom srpske pravoslavne građanske klase koja je kolonijalnom katoličkom, i kasnije komunističkom, kulturnom politikom potisnuta i protjerana iz srpske lektire i lingvistike.

,Odlučni obračun s klasnim protivnikom osvjetljava Karadžićeve osnovne pozicije, njegovo suprotstavljanje svemu što je ta viša klasa činila i stvarala, jer je tuđe po duhu, njegovo nepovjerenje prema prečanima iz carevine, njegove neshvaćene reakcije, пише Селимовић у својој студији о културном карактеру караџићевске кодификације књижевног језика, констатујући да је курс реформе српског језика био класне политичке, а не културне природе:Kako je to stvarno izvlašćivanje, klasna i politička borba u najoštrijem vidu, sukobi su veoma teški i sva su sredstva dobra kad treba da se onemogući klasni neprijatelj.` Tako su porodično porijeklo i pravoslavno vjersko vaspitanje bili dovoljan razlog, i bez protivljenja austrougarskoj reformi srpskog jezika, za politički progon književnih radova Jovana Hadžića.

Meša Selimović u studiji „Za i protiv Vuka“

„Principijelni stavovi Hadžićevi u polemikama o pravopisu, koje je izricao i ranije, a razradio u spisu Ključ jezika srpskog, 1852. godine, nijesu ni neozbiljni ni diletantski, kako se govorilo. (Daničić, ne zaustavljajući se na teoretskoj strani pitanja o duhu jezika, odbacio je Hadžićeva izlaganja rezolutnom primedbom, da Hadžić ne pravi razliku između jezika i pisma, što nije sasvim tačno) (o Daničiću čitaj ovdje)  Taj Hadžićev članak nije do danas u literaturi uopšte citiran, pominjan je i odbacivan uz uopštene negativne ocjene, a kako mi se čini da je značajan iznijeću iz njega osnovne misli.

Jovan Hadžić kaže da razgovori o jeziku i pravopisu treba da budu naučno zasnovani, da sve predloge treba potkrepiti naučnim argumentima (čime aludira na empiričko iskustvo Karadžićevo, koje je osnova njegovih stavova i zaključaka). „Dok nam nije poznata priroda jezika uopšte…donde se ne može o pravopisu razumno i osnovano misliti.“ Izlažući teorije o postanku jezika, Hadžić kaže da su jedni nalazili u jeziku neki „božanstveni stroj“ i pripisivali njegov izvor i postanak samome Bogu; drugi su govorili da je ljudski jezik isto što i „izdavanje“ glasova životinja, a glasovi životinja da su isto što i jezik ljudi, sredstvo sporazumevanja. Tako su mislili Kondijak i Ruso. Međutim, Herder (O izvoru jezika) dokazuje da se izvor jezika ima tražiti u samom čovjeku, prema tome da čovjek kao čovjek može i mora pronaći jezik.

Posledice prihvatanja takve pozitivističko-antropološke teze su važne. Jer, ako je jezik proizvod čovjeka kao čovjeka, tj. umne i osjećajne snage i prirode njegove, ogledalo i vidljiv znak jednog unutrašnjeg ustrojstva, savršenstva i života, onda je to svjesna ljudska tvorevina, stvorena i kontrolisana razumom, kao rezultat cjelokupnog bića i razvitka čovjekova. Ako je, međutim, jezik stihijna tvorevina, u osnovi isti kao glasovi životinja i zvuci prirode, onda je nepotčinjen razumu, jer ga razum nije ni stvorio, nego kruta potreba i stihijna nevolja. Onda ga i registrujemo pasivno, i primamo uhom, poštujući njegovu prirodnu autentičnost. Razlika je, prema tome, i u pravopisu: da li treba pisati ono što se čuje ili ono što se zna.

Proizvod čovjeka kao čovjeka (čime se misli na sveukupnost čovjekovu i naročito na aktivnu ulogu i učešće razuma u njegovu stvaranju), jezik ima svoje ustrojstvo i svoju zakonitost kojom živi. Ovo ustrojstvo mora biti isto kao i ustrojstvo razuma, tako i mora biti i jedna mjera kroja i savršenstva. U razumu oživeo je i živi jezik, u jeziku živi razum. Kod Grka je logos, riječ, isto što i razum, i slovesan isto što i razuman. Zato, ako hoćemo da imamo pojam o jeziku, moramo ispitati prirodu i snagu razuma, jer je jezik pravi oblik i otpečatak razuma.

Jezik, kao proizvod, pretpostavlja snagu koja ga stvara, a koja se dugo prilagođavala trudeći se da nađe simbole za misli. Čovek razlikuje stvar od stvari, svojstvo od svojstva, i može da ih izdvaja i raspoznaje jedne među drugima. Zatim, čovek je dio ovoga svijeta i, kao takav, on s cijelim svijetom, a naročito s predmetima koji ga okružavaju, u neposrednoj je vezi. Čovjek djeluje na materiju (tvar), a materija na čovjeka, i to uzajamno dejstvo ima svoje spoljašnje manifestacije i unutrašnje odjeke. Ne djeluje samo materija na čovjeka, već i čovek „svoje unutrašnje dejstvo izliva“ na materiju i od nje „dejstvo prima“. Tu leži prvi začetak jezika, prvo označavanje misli i predmeta, prvi postanak riječi.

Riječi su naposredni znaci misli, a posredno znaci predmeta. Ova distinkcija je veoma značajna, jer to znači da riječi nisu samo nazivi predmeta, već da označavaju cjelokupnost čovjekovu, njegov odnos prema imenovanoj stvari, da imaju, dakle, svoju saznajnu i emocionalno-psihološku stranu, da neposredno označavaju misao ljudsku u svoj njenoj složenosti, a tek posredno odražavaju predmet. To pretpostavlja angažovanje čovekove misli u cjelini, a ne samo angažovanje čula, ili ma kog izdvojenog, nekompleksnog načina primanja. Riječi se saopštavaju ili govorom ili pismom, a oba ova načina služe za saopštavanje misli. Oba načina su podložna misli i razumu, a među sobom su naporedna (coordinata). Govor se neposredno odnosi na sluh i ovome se prilagođava; pismo se neposredno odnosi na oko, i mora mu se prilagođavati. Razum i misli upravljaju i određuju oboje.

Da je pisanje neposredno potčinjeno mišljenju, a tek posredno govoru, i neposredno oku a ne sluhu, i da je pisanje prema govoru uporedno a ne podređeno, vidi se i otuda što gluhonijemi, koji nemaju sluha i ne čuju govor, samim razumom i očima tačno nauče pismom izražavati svoje misli i razumevati jedan drugoga; a to ne bi bilo moguće kad bi pismo bilo neposredno podložno govoru i sluhu.

Svaki jezik, postepeno i sa vremenom, razvija se sve više; razvijajući se, jezik se, naravno, i mijenja; dakle, nikako ne ostaje u jednom stanju. Ova evolucija nije mehanička ni ravnomjerna. Veći ili manji razvitak ukazuje na duže ili kraće vrijeme razvijanja, mada neke okolnosti mogu razvitak jezika i ubrzati, kao: prirodna živost i brzina uma, intenzitet i snaga imaginacije, kontakt s razvijenim narodima i njihovim jezicima. I u svakom pojedinačnom jeziku nalazimo narečja manje ili više razvijena, mada je jezik jednog naroda istovremeno nastao; i tu možemo reći da su različite okolnosti mogle ubrzati ili usporiti razvitak jednog jezika.

Razvitak jezika razlikuje se od kulture jezika. Jezik se razvija prirodnim putem, spontano, uporedo sa razvijanjem svih oblasti života. Kultivisanje jezika biva pismenim putem, svjesno. Razvitak jezika počinje sa nastankom jezika, a kultura jezika sa pismenošću. Razvijanjem jezik se preinačava i mijenja; kultivisanjem jezik se utvrđuje i oplemenjuje. Uočavajući stepen razvitka, kultivisanjem treba nastojati da se sačuva snaga i ustrojstvo jezika u cjelini, da se održi njegova vitalnost, da se razumno okrepe njegove oslabele žile, da se ne izgube njegovi hraniteljski sokovi. Jezik je živ organizam, rijeka koja neprestano teče, i neprestano se bistri i muti. Ako se samo stihijno razvija, ostaće neoblagorođen; ali ako se odvoji od naroda, usahnuće njegovi tvorački tokovi. Rešenje je, prema smislu svega ovoga što Hadžić kaže, da se u stvaranju književnog jezika spoje neiscrpni narodni izvor i stvaralački napor književnika. “

Meša Selimović: Za i protiv Vuka; Matica srpska, Novi Sad, 1967.