Crkve srpskih pomoraca na Mediteranu

Brojne su ostrvske crkve i manastiri – srpske crkve i manastiri na ostrvima po Jadranu, i pravoslavne crkve koje su kao svoje zadužbine podigli slavni srpski pomorci na ostrvima po Mediteranu. Evo nekih o kojima se piše na fejsbuk stranici Istorija srpskog pomorstva.

Prema svedočanstvu Konstantina Porfirogenita (10. vek), Korčula je pripadala Srbima Neretljanima. Kasnije je menjala gospodare (Venecija, Ugarska). Neko vreme bila u sastavu srpskog Zahumlja (11. vek).

Prema dubrovačkim hronikama braća Stefana Nemanje i stričevi svetog Save zahumski knez Miroslav i župan Stracimir napali su u leto 1184. sa svojim flotama prvo Dubrovnik a potom i Korčulu.

U doba Stefana Prvovenčanog Korčula je po svemu sudeći u sastavu srpske države, o čemu svjedoči i Povelja manastiru Svete Bogorodice na ostrvu Mljetu (oko 1220) iz Dubrovačkog arhiva kojom „Stefan, veliki kralj, namesni gospodin sve Srpske Zemlje i Dioklitije i Dalmacije i Travunije i Humske zemlje“ daruje „manastiru Prečiste Vladičice naše Gospođe Bogorodice na Mljetu“ pored ostalog „na drugom ostrvu u Krkri (Korčuli) crkvu Svetoga Vida“…

Uspenska crkva je otkupljena, preuređena i osveštana 1934. godine, u vreme kada je broj pravoslavnih žitelja ostrva bio u porastu (njen stari naziv je Sv. Barbara). Inače, krajem prošlog veka pravoslavnih je u samom gradu bilo nešto preko sto, a na čitavom ostrvu preko dve stotine…

Robert Čoban u časopisu „Vreme“ piše: „Kad je Sveti Sava osnovao Humsku eparhiju, na Korčuli je oko 1220. sagrađena Crkva Uspenja Presvete Bogorodice. Tada je na ostrvu bio veliki broj pravoslavnih Srba, uglavnom trgovaca (njih preko 500), koji su pomogli gradnju ovog hrama u srpsko-vizantijskom stilu. Crkvu su bogato darovali i sami Nemanjići. Sa osvajanjem Korčule, Venecija je ovaj hram pretvorila u katolički, posvetivši ga Svetoj Varvari. S vremenom, crkva je siromašila, da bi na kraju dospela u posed grada. Sa oslobođenjem Dalmacije 1918. i njenim pripajanjem Kraljevini SHS, hram je ostao u državnom posedu. Na njega je pravoslavcima skrenuo pažnju predsednik korčulanske opštine dr J. Arnerić, potomak stare ugledne korčulanske porodice, i Srbi pravoslavci na Korčuli su uspeli da im država vrati crkvu. Rekonstruisan joj je stari izgled i vraćena prvobitna namena, a na svečanosti osvećenja u novembru 1934. godine prisustvovalo je mnoštvo katolika sa svojim sveštenstvom.“

Ovu priču našao sam samo u navedenom članku (odatle je citirana i na Vikipediji), ali nikakvu drugu potvrdu za to da su crkvu izgradili pravoslavni Srbi 1220. godine nisam našao, tako da se prema tom podatku treba odnositi s krajnjom rezervom.

Ostrvske crkve & manastiri – srpske crkve i manastiri na ostrvima po Jadranu, i pravoslavne crkve koje su kao svoje zadužbine podigli slavni srpski pomorci na ostrvima po Mediteranu:

1. Manastir Sv. Petke (Paraskeve) na Hvaru iz 1561. godine…
Prema zvaničnim mletačkom izveštaju iz 1575. godine Dalmacija je imala 40.656 stanovnika, od čega 13.297 Srba, tačnije pravoslavnih (32,7%).
(Prema popisu iz 1991. u samom gradu Hvaru živelo je oko 4% Srba).

Ovaj manastir, koji je nakon Drugog svjetskog rata postao vlasništvo grada Hvara i zaštićeni spomenik kulture, od 2010. godine pretvoren u noćni klub „Veneranda“. Eparhija dalmatinska traži da se manastir vrati Pravoslavnoj Crkvi i njenim vernicima…

2. Crkva Sv. Kirila i Metodija na Visu (na obali u luci – senka kupole i tornja crkve pružaju se do mora)… Crkva, podignuta na zahtev stanovnika ostrva, postojala je tri decenije, od 1933. do 1963. godine, kada su je srušili hrvatski komunisti, da bi na njenom mestu sagradili spomenik revoluciji.

3. Crkva Uspenja Presvete Bogorodice na Korčuli, nalazi se u samom centru Starog grada…

4. Manastir Vavedenje na ostrvcu Žanjic, metoh man. Savina, više od šest vekova stoji na ulazu u Boku Kotorsku… Poslije nametanja imena za manastir „Gospa od Žanjica“, rimokatolici su otpočeli spor kod austrougarskih vlasti za oduzimanje žanjičkog manastira od SPC. Jedan od dokaza koji je presudio, tj. vratio manastir SPC u posjed, bio je metalni pečat Žanjičkog manastira koji je pronađen dvadesetak metara od manastira u moru. Sada se ovaj pečat nalazi u riznici manastira Savina, čiji je manastir Presvete Bogorodice metoh, a metohom ga je proglasio mitropolit Savatije Ljubibratić (1660-1716)…
– iz njige Nika Urdešića „Hramovi i vijekovi Luštice“, H. Novi 2017, str. 74.

5. Crkva Sv. Neđelje na istoimenom ostrvcu kod Petrovca: 

Po legendi koju pripovijedaju stanovnici Petrovca, nekada davno, u velikoj oluji na moru, uništen je brod i stradala je većina posade. Samo čudom nekoliko pomoraca spasilo se na malom kamenom ostrvu nadomak Kastel Lastve (naziv Petrovac mjesto dobija tek 1919. u čast Kralja Oslobodioca). Kao što je običaj, iz zahvalnosti Bogu brodolomnici su na tom kamenom ostrvcu izgradili crkvicu. Pošto se brodolom dogodio u nedjelju, crkva je posvećena Svetoj Nedjelji. Mještani Petrovca do danas vjeruju da Sveta Nedjelja štiti pomorce iz ovog kraja. No, crkva je teško oštećena u velikom zemljotresu 1979. godine. Sredstva za njenu obnovu prikupio je plivač-maratonac iz Petrovca Davor Novović, humanitarnim plivanjem od Barija do Petrovca. Preplivao je tih 207 kilometara od 12. do 21. jula 2006. godine, i od dobijenog novca potpuno obnovio crkvu. „U taj prostor od dvanaest kvadrata može da stane petnaestak ljudi“, kaže. Crkvu je osveštao vladika Amfilohije.

6. Crkva Sv. Nikole na Mikonosu, zadužbina kontraadmirala grofa Jovana Vojnovića:

Od 1779. do 1788. generalni konzul Ruskog carstva za Grčki arhipelag, Jonska ostrva, Dalmaciju i Trst bio je kontraadmiral grof Jovan (rus. Ivan) Vojnović, rođak admirala grofa Marka Vojnovića, jednoga od osnivača i prvih zapovjednika Crnomorske flote Ruskog carstva. Dvor Jovana Vojnovića, podignut za njega 1785. godine, nalazio se na Mikonosu (današnja Gradska kuća, na slici). Ispred gradske kuće, na obali, u luci, nalazi se crkva Sv. Nikol(ic)e (grč. Agios Nikolakis, na slici lijevo, s plavom kupolom).

Ktitor crkve bio je kontraadmiral Jovan Vojnović (mada se na internetu može naći i podatak da je ktitor admiral Marko Vojnović)… Takođe jedna ulica u varošici Mikonos, u kvartu Mala Venecija, nosi ime Jovana Vojnovića.

Kontraadmiral grof Jovan Vojnović, znameniti srpski pomorac iz hercegnovske plemićke porodice Vojnovića, učestvovao je u ljeto 1770. u Česmenskoj bici na Egejskom moru kod zapadnih obala Turske. U toj bici za jednu noć uništena je okosnica turske flote: spaljeno je i potopljeno 15 turskih linijskih jedrenjaka, 6 fregata i do 50 manjih brodova, a Rusi su zarobili još 1 linijski jedrenjak i nekoliko galija. Na uništenim turskim brodovima nalazilo se 1.430 topova, a poginulo je oko 11.000 Turaka.

S druge strane u ruskoj floti, kojom je komandovao grof Aleksej Grigorijevič Orlov (posle bitke nagrađen pravom da svome prezimenu doda -Česmenski: Orlov-Česmenski), bilo je 3 poginula i 9 ranjenih. Godine 2012. predsjednik V. V. Putin potpisao je izmjene zakona o Danima vojničke slave Rusije, kojima je Česmenska bitka ubrojana među 17 najvećih pobjeda ruske vojske u istoriji (uz Bitku na ledu sv. Aleksandra Nevskog, Bitku na Kulikovom polju sv. Dimitrija Donskog, Borodinsku bitku maršala Kutuzova, ili npr. Staljingradsku bitku)…

A major Jovan Vojnović proslavio se kada je godinu dana kasnije, 2. novembra 1771. godine, na juriš osvojio tursku tvrđavu Mitilena na ostrvu Lezbos, pri čemu se prvi probio u turski admiralitet i na njemu istakao rusku zastavu. Istog mjeseca dobio je najveće rusko vojničko odlikovanje, orden Sv. Georgija. Naredne 1772. godine sa fregate „Sv. Nikolaj“ izvršio je desant i zauzeo tursku tvrđavu na ostrvu Klides kod Kipra. Te godine bio je zapovjednik jednog odreda brodova u Patraskoj bici, u kojoj je, kao komandant eskadre predvođene fregatom „Slava“, učestvovao i Marko Vojnović.

Bila je to još jedna sjajna ruska pomorska pobjeda nad Turcima, pri čemu je fregata „Sv. Nikolaj“ Jovana Vojnovića potopila turski admiralski brod. Godine 1773. učestvovao je u zauzimanju Bejruta i tom prilikom izgubio je svog mladog bratučeda, poručnika kneza Jova Vojnovića. Od 1779. do 1788. Jovan Vojnović (ili po ruski Ivan Vasiljevič Vojnovič), kao što smo rekli, bio je generalni konzul Ruskog carstva za Grčki arhipelag, Jonska ostrva, Dalmaciju i Trst…

7. Drevna svetosavska lavra Sv. Arhangela Mihaila na Miholjskoj prevlaci (u novije vrijeme poznatijem kao Ostrvo cvijeća) u Krtoljskom arhipelagu u Boki Kotorskoj:

Manastir Svetog Arhangela Mihaila na Miholjskoj prevlaci još od ranog srednjeg vijeka bio je centralno mjesto pravoslavnog hrišćanstva u Boki Kotorskoj. To je i jedno od ključnih mjesta za srpsku duhovnost, jer je od 1219. godine bio sjedište Zetske episkopije. Naime, kada je Sveti Sava uspostavio arhiepiskopiju sa još deset episkopija srpskog jezika, prva po časti među njima bila je Zetska episkopija. Za sjedište Zetske episkopije po izboru Svetog Save određen je obnovljeni vizantijski manastir Svetog arhangela Mihaila na Prevlaci….

8. Crkva Sv. Nikole na Malti, zadužbina kapetana Petra Želalića:

Na slici: hram koji danas koristi Srpska pravoslavna parohija Sv. apostola Petra i Sv. Nikole u Lavaleti na Malti. Prema zvaničnoj statistici na Malti danas živi gotovo 3.000 Srba, i oni su četvrta po brojnosti manjinska zajednica na ostrvu, iza Italijana, Britanaca i Libijaca. U tu statistiku ne ulaze Srbi koji nemaju pasoš Srbije, kao ni oni koji na Maltu dolaze kao sezonski radnici. Ukoliko bi se računale i ove dvije kategorije, procjene su da bi se broj popeo do 7.000 ljudi.

Kapetan Petar Želalić iz Bijele kod Herceg Novog oteo je 1760. godine komandni brod turske flote „Kruna Otomanska“ sa 68 topova, i njime doplovio do Malte. Zbog ovog herojskog podviga proizveden je u malteškog viteza. Na Malti je podigao pravoslavnu crkvu posvećenu Sv. Nikoli, zaštitniku pomoraca i krsnoj slavi porodice Želalić. Crkva je stradala tokom intenzivnog njemačkog bombardovanja u Drugom svjetskom ratu, dok su dvije palate koje je Želalić

9-12. Četiri paštrovićke crkve na Sv. Stefanu (Svetog Stefana, Prenosa Moštiju Sv. Stefana, Preobraženja Gospodnjeg i obnovljena crkva Svetog Aleksandra Nevskog, odnosno Rođenje Presvete Bogorodice), jer je Sveti Stefan nekada takođe bio ostrvo, ali se vremenom pretvorio u prirodno poluostrvo:

1) Najstarija, posvećena sv. arhiđakonu Stefanu (9. januar, slika dolje, desno), građena je 1464. godine i po njoj poluostrvo dobija ime.

2) Najveća crkva (na slici), udaljena svega metar od ove posvećene svetom Stefanu, građena je 1885. i posvećena je prenosu moštiju sv. Stefana (15. avgust). Ikone na ikonostasu radio je 1906. poznati slikar Marko Krstov Gregović iz Petrovca.

3) Treća je skromnih dimenzija, nalazi se jugoistočno od hotelske recepcije i posvećena je Preobraženju Gospodnjem (foto vidi u komentaru).. Živopisana je 1693. godine, a danas su ostali sačuvani dijelovi živopisa Uspenja presvete Bogorodice iznad ulaznih vrata.

4) Druga crkva po starosti, posvećena Roždestvu presvete Bogorodice, sagrađena je u 15. vijeku. Godine 1937, na molbu kraljice Marije, koja ju je obnovila, preimenovana je u hram Sv. Aleksandra Nevskog.

U vrijeme pretvaranja Svetog Stefana u hotel 1959. godine ova crkva je bila srušena do visine vijenca u podnožju svoda i njeni zidovi ostali su ispod površine novoformirane ugostiteljske terase na zapadnoj strani ostrva, s pogledom na more i na Budvu.

Najnovije građevinske intervencije na ovom dijelu ostrva (2008) pokrenule su pitanje njene restauracije. Na uporni i energični zahtjev Paštrovića i ostalih vjernika iz Budve i Petrovca restauracija je uspješno sprovedena, u skladu s podacima koje su pružali sačuvani dijelovi građevine i sačuvani originalni prostor sa njene sjeverne i zapadne strane (savremeni izgled ove crkve, na hotelskoj terasi, vidi u komentaru). Nedostajući dijelovi restaurirani su uz pomoć fotodokumentacije o njenom ranijem izgledu. Obnovljenu crkvu osveštao je 2013. godine vladika Amfilohije…

Prema podacima Cetinjske mitropolije na Svetom Stefanu je postojala i peta crkva, posvećena svetom Spiridonu čudotvorcu, koja se nalazila nedaleko od crkve Sv. Aleksandra Nevskog, ali ostaje nepoznato kada je i kako porušena…

13. Bliska pomenutim je i s tri strane morem okružena crkva Sv. Vasilija u istoimenom pomorskom utvrđenju koje je radi odbrane od gusara na hridi u moru nedaleko Hilandara podigao sv. kralj Milutin, ali tu ipak nije riječ o ostrvu.

Crkva posvećena Sv. Vasiliju koju je početkom XIV veka podigao kralj Stefan Dečanski unutar pomorskog utvrđenja Hrusija. Utvrđeno pristanište Hrusija sagradio je kralj Milutin na isturenoj hridi u moru blizu Hilandara oko 1300. godine. U ono vreme to je bilo najveće i najbezbednije pristanište na Svetoj Gori. Po crkvi je i čitavo utvrđenje kasnije dobilo naziv Pristanište Sv. Vasilija…

Na fotografiji se, u pozadini, vidi i pirg kralja Milutina. Za slučaj piratskog napada osmatrači sa Hrusije slali su signal osmatračima na pirgu kralja Milutina, a ovi osmatračima na hilandarskom pirgu Sv. Save, pa su tako monasi imali dovoljno vremena da zatvore manastirske kapije i pripreme se za odbranu.