Devet vekova prećutane istorije Srba u Dalmaciji i Lici

Piše: Nikola Milovančev

Gospodin Savo Štrbac je 8. jula ove godine, u članku „Politici“ („Dolazak Srba na područja današnje Hrvatske“), reagovao na jedan netačan navod u inače pretežno korektnom članku novinara zagrebačkog „Jutarnjeg lista“ Vlade Vurušića o Srbima u Hrvatskoj („Vučićeva istina je jednostavna: ono što je započeo Pavelić, dovršio je Tuđman“). Međutim, g. Štrbac je i sam napravio veliku istorijsku grešku – doduše nešto manju od one g. Vurušića. Naime, za razliku od g. Vurušića, koji prva naseljavanja Srba na prostore današnje Republike Hrvatske datira u 16. vek, S. Štrbac ta doseljavanja smešta u 14. vek, što nije tačno: Srbi su na te prostore došli skoro jedan milenijum ranije! Zato bi bilo pravilno navesti, da se kod velikih naseljavanja Srba u Dalmaciju u 14. veku, radi o novim naseljavanjima a ne o prvim dolascima Srba.

Široj javnosti nije poznato da je grupa arheologa iz Srbije, predvođena dr. Đorđem Jankovićem, vršila važna istraživanja na području Dalmacije, Like i zapadne Bosne (Drvar, Petrovac, Grahovo) u najteže ratno vreme, 1993. i 1994. godine. Na ovim prostorima ispitivanja srpske prošlosti ranog srednjeg veka nisu pre toga bila moguća, zbog političke „nepodobnosti“: ni pod Austrougarskom, ni pod Kraljevinom Jugoslavijom, ni pod Titovom Jugoslavijom. Apsurdno, ali istinito: ova arheološka iskopavanja su mogla započeti samo u teškim ratnim uslovima postojanja Republike Srpske Krajine odnosno Republike Srpske. Od 1995. godine, dalja istraživanja na tim prostorima, do danas nisu više vršena i pitanje je kada će opet biti moguća.

Rezultate svojih ispitivanja je Đorđe Janković izneo na konferenciji o Srbima u Hrvatskoj, održanoj u Sremskim Karlovcima, juna 1997, u radu „Arheološki spomenici Srba zapadno od Dinare i Une“. Šta kaže prof. Janković u tom članku, koji po mojim saznanjima nije objavljen do danas? Citiram jedan deo rezimea:

„Istraživanje arheoloških spomenika Srba, započeto je prvi put dok je Krajina bila slobodna. Zato su istraživanja zahvatila samo predele od granice na jugu do pravca Gračac-Korenica na zapadu. O srpskoj istorijskoj ukorenjenosti na tom tlu, svedoči već postojanje kapele u manastiru Krki, u kojoj je propovedao apostol Pavle. Tu tradiciju su sačuvali Srbi, pravoslavni monasi… Prvi sloj života Srba na tim prostorima, pouzdano arheološki potvrđen, potiče iz VII-VIII stoleća. Ustanovljen je gromilama, posmrtnim spomenicima Srba IV-IX stoleća. Gromile su istraživane između Knina i Drniša (Vrbnik, Ramljane, Uzdolje) i u župi Srb… Gromile dokazuju da su Srbi nastanjeni zapadno od Dinare možda već krajem IV stoleća, kako to pokazuju nalazi iz okoline Grahova, a najkasnije od VII stoleća (Uzdolje). Raspored utvrđenja sa gromilama i grobnih nalaza osobenih za Franačko carstvo IX stoleća, pokazuju da su Franci početkom stoleća napali istovremeno i vizantijsku Dalmaciju i Srbe. Posle zaključivanja mira u Ahenu 812. godine, Srbi su izgubili predele zapadno od Dinare i Une… U naredna dva stoleća arheološka svedočanstva o Srbima zapadno od Dinare i Une su izuzetna… Međutim, pred kraj XI stoleća, te su oblasti dospele u sastav Srbije u još nejasnim istorijskim okolnostima. O tome svedoče zapadni izvori“.

Istraživanjima 1993-4. u potpunosti su potvrđeni stari istorijski izvori (npr. franačkog istoričara Ajnharda iz prve polovine IX veka i arapskog istoričara Al-Mas’udija iz X veka) o bitisanju Srba na tim prostorima. Ovim iskopavanjima vrlo je ojačana i hipoteza o srpskom etničkom poreklu svetog Jeronima Stridonskog, jer je na području mesta njegovog rođenja (Stridona odnosno današnjeg Grahova) uz groblja nađen i novac cara Valensa iz perioda življenja Sv. Jeronima, iz druge polovine IV veka. Ipak, velika većina Srba prihvatila je hrišćanstvo tek u kasnijim vekovima.

Ni jedan ozbiljan istoričar ne opovrgava navod cara Konstantina Porfirogenita da su Srbi naseljavali područje do reke Cetine, znači tridesetak kilometara od Splita, u VII veku, i da je zatim to područje pripadalo Primorskoj Srbiji (Pomorje, Serbia maritima).

Godine 840. srpski kralj Radoslav bio je prisiljen da emigrira u Rim, jer je njegov sin Časlav uzurpirao presto. S tim u vezi zanimljivi su stihovi književnika Marka Marulića Splićanina u njegovim „Pismicama“, u kojim se kaže da su kralju Radoslavu odbegli Lika i Krbava, kao i Ravni Kotari do vode Cetine, odnosno tvrdi se da su u IX veku krajevi Dalmacije severno od reke Cetine, zajedno sa Likom i Krbavom, izašli iz srpskog kraljevstva, dok Đ. Janković to potvrđuje i dokazuje da su delovi današnje Like i Severna Dalmacije vraćeni u okvir srpske države krajem jedanaestog veka.

A zapadna Lika? Svetislav Prvanović je 1957. u Jugoslavenskoj akademiji (danas: Hrvatska), u 311. knjizi „Rada“ JAZU, objavio članak o Borni, zajedničkom knezu srpskih plemena Guduščana i Timočana, koji su zbog sukoba sa Bugarima, početkom IX veka prešli sa prostora Podunavlja, današnje istočne Srbije (Kučeva i Timoka) na područje Gacke doline. Za razliku od većine Srba, Borna je, u verskim podelama između istoka i zapada, predvodio zapadnu (franačku) versku opciju.

Za zapadne srpske zemlje na prelomu iz XI u XII vek, Đ. Janković piše („Predanje i istorija Crkve Srba u svetlu arheologije“, Beograd 2015, str. 227-228): „Iz ovih sasvim sažeto iznetih podataka vidimo da su izvesno najveći delovi Hrvatske bili uključeni u Srbiju, pre svega Kninska krajina i Lika, uz vraćene župe Livno i Pliva. O zapadnim granicama Srba najpouzdanije govori arheološka građa, mada je nedovoljno poznata. Granicu ocrtavaju ranije pomenute karičice sa kolencima. Na područjima pripojenim Mađarskoj u 12. stoleću taj nakit zamenjuju karičice sa „es“ završecima, što znači da je zavedena nova nošnja, ili su nametnuti proizvodi novih radionica. U Šipovu, sedištu župe Pljeve – Plive, obnovljeno je sahranjivanje uz staro crkvište, napušteno po padu Srbije 924. godine. Tu se koriste oboci sa kolencima, jednom i tri jagode, jednake onim na prostoru do granice sa Vizantijom na istoku. Tu su i slovenski natpisi u crkvama, kameni reljefi pravoslavnog izraza i drugo. Sve ukazuje na sasvim prirodnu i logičnu borbu Srbije da pripoji svoje oblasti izgubljene 924, kao i one sa srpskim stanovništvom opstale od doseljenja. Podsećam da je u Biskupiji kod Knina nađen nakit prve polovine 10. stoleća, osoben za istočne predele Srbije tog doba. Nameće se zaključak da je kralj Bodin trajno povratio župu Plivu, kao i Livno gde se piše ćirilicom u 12. stoleću, a da je privremeno držao i svu Kninsku krajinu sa Cetinom, i svu Liku. To nije bilo puko osvajanje, već oslobađanje i ujedinjenje“.

O bitisanju Srba na tim prostorima pisali su i katolički istoričari. Tako franjevac Ante Lulić u svojoj istoriji Makarske i njenog Primorja (Compendio storico-cronologico di Macarsca e del suo litorale, 1860. g.) spominje i Srbe Neretljane i „srpske natpise“ (le iscrizioni Serble). Istoričar Hvara, don Jakov Boglić u istoriji Hvara (1873) navodi da su Srbi Neretljani (Serbi della Narenta) u VIII stoleću „okupirali“ ostrva Hvar, Brač, Korčulu, Mljet.

Po ugovoru Stevana Nemanja i Dubrovčana iz 1185. godine, Vis još ostaje u sastavu srpske države. A o nacionalnom karakteru Srba u XIV veku, na primeru ostrva Lastovo, pisao je 1938. slovenački istoričar Gregor Čremošnik.

Veliki broj naših istorijskih spomenika je uništen (i slučajno, i namerno), neki su sakriveni i danas, dok sa druge strane sve vrvi od falsifikata i proizvoljnih tumačenja. Ipak, još je dosta toga ostalo i imamo mogućnost da vratimo veliki deo našeg izgubljenog istorijskog pamćenja.