EKSKLUZIVNO: Feljton o Anatoliju Ivanoviću

Posle snažnog odjeka koji je knjiga Predraga Peđe Savića već izazvala u javnosti, portal Tamo daleko donosi kompletnu, proširenu verziju velikog dokumentarnog serijala zasnovanog na knjizi „Gospodar knjiga: Uloga Anatolija Ivanovića, belog Rusa, u stvaranju srpskih velikana“.

Pred čitaocima je feljton u 15 nastavaka koji prvi put, na osnovu arhivske građe, porodičnih svedočenja i do sada malo korišćenih dokumenata, rekonstruiše dramatičnu sudbinu Anatolija Ivanovića — belog ruskog emigranta koji je u Beogradu stvorio jednu od najmoćnijih izdavačkih imperija međuratne Jugoslavije.

Ovaj obimni serijal donosi:

— životni put Anatolija Ivanovića od Rostova na Donu do Beograda i prekookeanskog izgnanstva

— ulogu generala Vrangela i talasa bele emigracije u modernizaciji Srbije i Jugoslavije

— nastanak, uspon i tehnološki vrhunac „Narodne prosvete“

— intelektualni krug Isidore Sekulić i najjačih umova međuratne kulture

— sudbine Desanke Maksimović, Sergeja Slastikova i Anice Savić Rebac

— ideološki progon Branka Lazarevića i tragični kraj Nika Bartulovića

— veliki izdavački poduhvat „Biblioteke srpskih pisaca“

— ulogu Milana Kašanina i drugih vrhunskih urednika „Narodne prosvete“

Posebnu ekskluzivnu težinu imaju završni nastavci:

Trinaesti nastavak donosi dramatičnu priču o „Hitlerovom spisku“ i bekstvu Anatolija Ivanovića iz okupiranog Beograda, uz potresno svedočanstvo o sudbini Geca Kona i nacističkoj pljački štamparije „Narodne prosvete“.

Četrnaesti nastavak prvi put dokumentovano rekonstruiše kako je zlatom plaćeno izbavljenje Aleksandra Ivanovića sa Banjice, na osnovu gestapovskih zapisnika, dosijea BDS-a i porodičnih tragova.

Petnaesti, završni nastavak, prati tešku sudbinu porodice Ivanović u egzilu u Brazilu i Venecueli, nestanak sina Nikole u Južnoj Americi, smrt Anatolija Ivanovića u prekookeanstvu, njegovu kasniju sudsku rehabilitaciju i dugotrajnu, još nezavršenu borbu naslednika za restituciju oduzete imovine „Narodne prosvete“.

Feljton Predraga Peđe Savića predstavlja najobimniju i dokumentarno najpotkrepljeniju rekonstrukciju istorije „Narodne prosvete“ i njenih ljudi — od međuratnog uspona do posleratnog sloma i višedecenijskog zaborava.

Pratite veliki feljton u 15 nastavaka — ekskluzivno na portalu Tamo daleko.

Feljton je nastao na osnovu knjige Predraga Savića „Gospodar knjiga“. Danas donosimo prvi nastavak.

SVI EGZILI ANATOLIJA IVANOVIĆA: Od Rusije preko Srbije do Brazila (1)

Sudbina Anatolija Ivanovića, belog ruskog emigranta koji je u Beogradu stvorio jednu od najmoćnijih izdavačkih kuća međuratne Jugoslavije i Balkana, predstavlja upečatljiv primer kako se lična tragedija može pretvoriti u kulturnu misiju. Od oficira poražene Bele armije do osnivača „Narodne prosvete“, od čoveka pod nemačkim nadzorom do izgnanika u Južnoj Americi — njegov životni put obeležen je usponima, dramatičnim lomovima i tri egzila.

Upravo na osnovu arhivske građe, porodičnih svedočenja i obimne dokumentacije, knjiga Predraga Savića prvi put u punoj meri rekonstruiše ovu složenu biografiju.

Anatolij Ivanović, rođen kao Anatolije Ivanovič Pricker 1897. godine u Rostovu na Donu, pripada onoj generaciji ruskih oficira koju je Oktobarska revolucija zatekla na pragu karijere i preko noći pretvorila u izbegličku inteligenciju. Njegova biografija, kako je dokumentovano u knjizi „Gospodar knjiga: Uloga Anatolija Ivanovića, belog Rusa, u stvaranju srpskih velikana“, može se pratiti kroz jasnu i proverljivu hronologiju: belogardejsko iskustvo, dolazak u Kraljevinu SHS 1920. godine, brak 1922, državljanstvo 1927, izgradnju izdavačke imperije, ratne lomove i tri egzila koji su obeležili njegov život.

Dokumenta na koja se knjiga oslanja nedvosmisleno potvrđuju da je rođen u Rostovu na Donu. Kasnije nedoumice oko porekla autor pažljivo razlaže i pokazuje da su nastale u složenim ratnim i poratnim okolnostima. U pojedinim nemačkim beleškama pojavljuje se i teza o navodnom karaimskom poreklu, ali knjiga ukazuje da se u jugoslovenskim dokumentima Ivanović dosledno izjašnjavao kao pravoslavac i Rus, a potom kao državljanin Kraljevine Jugoslavije.

U Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca stiže 1920. godine kao deo bele emigracije. Dolazi bez imovine i bez društvenog oslonca. Prelomni korak u njegovom ukorenjivanju bio je brak sa Krunoslavom Šešević iz Sombora, sklopljen u martu 1922. godine. Knjiga beleži da je Krunoslava bila rođaka Gavrila Principa i da je prihvatila brak tek pošto je Anatolij uzeo prezime Ivanović i pokrenuo postupak za prijem u državljanstvo. Kraljevim ukazom 1927. godine primljen je u državljanstvo Kraljevine SHS, čime je završena faza emigrantske neizvesnosti i otvoren prostor za nagli poslovni uspon.

Ubrzo zatim „Narodna prosveta“ izrasta u zaokružen izdavački sistem. Ivanović korak po korak gradi izdavačku imperiju — uredništvo, štampariju, tehničku opremu i distribuciju. Podiže modernu štampariju koju savremenici opisuju kao jednu od najsavremenijih u ovom delu Evrope. Upravo ta tehnička baza omogućila je serijsku produkciju visokokvalitetnih izdanja i postavila nove standarde u srpskom izdavaštvu.

Okosnicu izdavačkog programa činila je monumentalna „Biblioteka srpskih pisaca“, u kojoj su objavljivana dela Vladimira Ćorovića, Ive Andrića, Alekse Šantića, Jovana Dučića, Ive Ćipika, Petra II Petrovića Njegoša, Đure Jakšića, Milorada M. Šapčanina i Jovana Sterije Popovića. Biblioteka je izlazila u kontinuitetu 63 meseca, tempom jedne knjige mesečno.

Paralelno su pokrenute Biblioteka svetskih pisaca, Biblioteka jugoslovenskih pisaca i Biblioteka dečjih klasika, čime je program dobio široku kulturnu vertikalu.

U redakcionom odboru prestižnih biblioteka bili su Bogdan Popović (predsednik), Isidora Sekulić, Vladimir Ćorović, Miloš Trivunac, M. Ibrovac, H. Barić i Todor Manojlović, dok su u širem saradničkom krugu isticani Anica Savić Rebac, Pavle Stefanović, Uroš Džonić, Sergij Slastikov, Miodrag Pešić, Nikola Mirković i Milan Kašanin.

Katalog „Narodne prosvete“ okupljao je Miloša Crnjanskog, Jovana Dučića, Branka Lazarevića, Veljka Petrovića, Gustava Krkleca i Nika Bartulovića.

Istovremeno je sistematski građena i Biblioteka ruskih pisaca — Turgenjev, Dostojevski, Tolstoj, Čehov i Gogolj — u ujednačenom luksuznom formatu.

Pored knjiga, „Narodna prosveta“ je razvila i široku prosvetnu produkciju — školske udžbenike, gramatike, čitanke, atlase i priručnike — čime je zauzela centralno mesto u obrazovnom sistemu Kraljevine.

Rat donosi nagli preokret. Po ulasku okupacionih vlasti u Beograd, nemačke službe sastavljaju o Ivanoviću lični akt (Personalakte I.72), što je značilo da se nalazi pod ozbiljnim nadzorom. Istovremeno, njegova moderna štamparija postaje predmet sistematske pljačke — značajan deo mašina i opreme Nemci odnose u Nemačku, čime je razorena tehnička osnova izdavačke imperije.

U tim opasnim okolnostima presudnom se pokazala mreža ranije izgrađenih veza. Sa Ivom Andrićem Ivanović je bio u kontaktu još od 1931. godine, a preko kanala Miloša Vauhnika do njega su stizala blagovremena upozorenja o nemačkim spiskovima nepodobnih lica. Zahvaljujući tim intervencijama uspeo je da izbegne sudbinu koja je zadesila mnoge sa lista okupacionih vlasti.

Porodične drame time nisu bile okončane. U knjizi je posebno zabeleženo da je sin Nikola nestao u Južnoj Americi, što je ostalo jedno od najtežih nerešenih pitanja porodične sudbine. Drugi sin, Aleksandar, dospeo je u logor na Banjici, odakle je, posle složenih i rizičnih intervencija oca, uspeo da bude izbavljen.

Posle 1944–1945. godine komunistička vlast konfiskuje imovinu „Narodne prosvete“ i gasi izdavački sistem. Porodica napušta Jugoslaviju i započinje treći egzil. Anatolij Ivanović poslednje godine provodi u Brazilu, gde 1954. godine umire od srčanog udara, daleko od Beograda u kome je izgradio svoju izdavačku imperiju. Porodica se potom nastanjuje u Venecueli, gde je sin Aleksandar Ivanović preminuo 2005. godine.

Kada se činjenice poređaju u punoj istorijskoj perspektivi — od Rostova 1897, preko belogardejskih dana, dolaska u Srbiju 1920, braka 1922, sticanja državljanstva 1927, uspona „Narodne prosvete“, nemačke zaplene štamparije, banjičke drame, posleratne konfiskacije i konačnog prekookeanskog egzila — postaje jasno da biografija Anatolija Ivanovića nije samo priča o jednom izdavaču, već i dokument o sudbini čitave generacije bele ruske emigracije koja je u međuratnom Beogradu ostavila dubok i trajan kulturni trag.

Posebnu težinu ovoj priči daje i činjenica, dokumentovana u knjizi, da je Anatolij Ivanović u međuvremenu sudski rehabilitovan, čime je i formalno poništena nepravda učinjena posle rata. Ipak, postupak restitucije imovine „Narodne prosvete“ još nije okončan: uprkos rehabilitaciji, naslednicima do danas nije vraćena oduzeta imovina, jer se postupak pred nadležnim organima već godinama odugovlači usled složenih i sporih birokratskih procedura. Upravo ta činjenica pokazuje da priča o Anatoliju Ivanoviću nije samo istorijska, već i savremena pravna i moralna tema.

U sledećem nastavku fokus se pomera na belu rusku emigraciju, generala Petra Vrangela i ljude koji su iz tog talasa trajno izmenili kulturni, naučni i privredni pejzaž Kraljevine Jugoslavije.

(Nastaviće se)