Film o efendiji koji je sprečio pokolj Srba u Tuzli
U Tuzli je za sutra najavljena premijera dokumentarnog filma „Efendijin zavjet o tuzlanskom muftiji Muhamedu Šefketu efendiji Kurtu, čije je ime upisano zlatnim slovima u istoriji naših balkanskih prostora i predstavlja sinonim za požrtvovanost i temelj suživota kakvom se teži.
Film je delo „Sat Bosne i Hercegovine“, a u njegovoj realizaciji učestvovao veći broj istoričara, hrišćanskih i islamskih verskih službenika, kao i potomci efendije Kurta. Jedan od stručnjaka koji je dao značajan doprinos realizaciji ovog dokumentarnog filma je i srpski istoričar Dejan Ristić.
Malo je ljudi u tragičnoj i krvavoj istoriji nekadašnje Jugoslavije i sadašnje Bosne i Hercegovine koji zaslužuju da im se ime pamti i spominje kao što je to ime Muhameda Šefketa ef. Kurta koji je nesebičnim zalaganjem na Badnji dan 1942. spasio veliki broj tuzlanskih Srba od planiranog ustaškog pokolja.Zahvaljujući Muhamedu Šefketu efendiji Kurtu iz Tuzle, u tom gradu za vreme Drugog svetskog rata nije bilo masovnih zločina ustaških okupatora nad srpskim stanovništvom.
Bio je početak 1942. godine, kada su ustaške vlasti u Tuzli osmislile pakleni plan. Zamisao je bila da 6. januara, na Badnje veče, miniraju tamošnji pravoslavni Saborni hram Uspenja Presvete Bogorodice u tom gradu i pobiju okupljene vernike.
Potom je trebalo da usledi kaznena ekspedicija kroz srpsku varoš, kako bi se likvidirali preostali tuzlanski Srbi koji se nisu zatekli u crkvi u trenutku dizanja bogomolje u vazduh.
Da ovaj plan ustaškog tajnog odbora za istrebljenje Srba i Jevreja u Tuzli ipak bude osujećen zaslužan je islamski sveštenik Muhamed Šefket efendija Kurt (1879–1963). Ovaj, tad već penzionisani tuzlanski muftija uživao je veliki ugled u tom gradu koji se u Drugom svetskom ratu nalazio pod okupacijom NDH.
Svoj uticaj efendija Kurt je iskoristio da spreči progon srpskog stanovništva. Saznavši za ustaški plan, s grupom uglednih Tuzlaka zatražio je hitan prijem kod nemačkog komandanta grada Hohbajera i njegovog zamenika, potpukovnika Vista, od kojih je zatražio da spreče zločin.
Nemačka komanda je odmah istakla plakat sa tekstom upozorenja da niko ne sme nikoga zlostavljati, oduzimati ili rušiti tuđu imovinu i dirati živalj koji slavi.
Da su se Nemci u donošenju takve odredbe rukovodili svojim interesom, po svoj prilici, bio je svestan i efendija Kurt.
Zato je, u nastojanju da učvrsti njihov demarš otišao u Zagreb zatraživši od Andrije Artukovića da ustaše ne diraju mirno srpsko stanovništvo.
Zahvaljujući angažmanu efendije Kurta u Tuzli nije bilo masovnih zločina nad Srbima. Važno je naglasiti i to da su ustaše imale veoma negativan stav u odnosu na efendiju Kurta koga su u jednom svom dokumentu iz juna 1943. godine označile kao „potajnog neprijatelja današnjeg poretka” i „starog Bizantinca – Srbina”.
Iste godine efendija Kurt je ostao bez dva sina – Envera, člana Agitpropa NOB-a, koga su ubile muslimanske kvislinške formacije, i Asima, pripadnika NOB-a, koji dobija pegavi tifus i strada na nepoznatoj lokaciji. Do kraja rata je izgubio još jednog sina, Fadila, ubijenog 1945. pod nerazjašnjenim okolnostima. Enver, Asim i Fadil su bili troje od ukupno osmoro dece koliko je efendija Kurt imao sa suprugom Arifom.
Jugoslovenske vlasti su ga odlikovale Ordenom bratstva i jedinstva prvog reda iako je bio verski službenik iz bogate porodice i, samim tim ,,prirodni neprijatelj proletarijataʼʼ.
Efendija Kurt je rođen u Travniku, a najpre je službovao u Banjaluci od 1914. godine, da bi 1925. prešao u Tuzlu gde je bio muftija sve do 1933. da bi tri godine kasnije bio penzionisan.
Kada je 1963. godine preminuo efendija Kurt, tuzlanski prota Đorđe Jovanović je održao govor na njegovoj sahrani kojoj je prisustvovalo više od 10.000 ljudi. Tom prilikom je bila uslišena intimna i neuobičajena molba prote Jovanovića da on bude taj koji će u efendijin grob sići pre njega, dočekati tabut s efendijinim telom i položiti ga u raku.
O tom događaju je pisao i Meša Selimović, opisujući efendiju Kurta kao „dinamičnog, plemenitog, neustrašivog čoveka” koji je svoj „veliki ugled založio da bi spasavao ljude iz ustaškog zatvora”. Znameniti pisac je naveo i da je na pogrebu efendije, među brojnim okupljenima, bilo „najviše Srba – seljaka iz okoline Tuzle”.
Nažalost, danas se ime plemenitog Šefket-efendije spominje veoma retko, a njegova je uloga u spašavanju srpskog stanovništva Tuzle prvorazredno važna.
…
Film je realizovan zahvaljujući podršci programa Bosnia and Herzegovina Resilience Initiative (BHRI) koji sprovodi Međunarodna organizacija za migracije (IOM) uz finansijsku podršku Američke agencije za međunarodni razvoj (USAID).
