Ime kršteno srpskim jezikom

Meša Slimović zbog svog srpstva potpisivo se imenom Meša suprotstavljajući se na taj način turskoj asimilicaiji srpskog jezika i komunističkoj islamizaciji srpskog naroda 

Piše: Ognjen Vojvodić

26. aprila 1910. godine, gregorijanskog kalendara (13. aprila po julijanskom kalendaru) rođen je srpski književnik, filolog, akademik Meša Selimović.

Rođen je u Tuzli (Bosna i Hercegovina – Austrougarska monarhija) u srpskoj porodici koja je pripadala srpskom stanovništvu Bosne i Hercegovine islamizovanom u vrijeme otomanske okupacije Balkana. Porodica Meše Selimovića je pripadala staležu zanatlija, veleposjednika. Njegov djeda i preci su bili zlatari. Meša Selimović je na rođenju dobio tursko ime Mehmed (turski oblik arapskog imena Muhamed محمد), ali se kao književnik i u svakodnevnom životu potpisivao imenom Meša.

Meša je na taj način kao srpski književnik i filolog izražavao otklon od otomanske okupatorske tursko-arapske asimilacije srpskog jezika i srpskog naroda. Time je pokazizvao i otklon od jugoslovenske komunističke kulturne politike Socijalističke Jugoslavije koja je, u kontinuitetu kolonijalne kulturne politike osmanske okupacije – neoosmanizma, islamizovani srpski narod Bosne i Hercegovine odvajala od srpske narodnosti i ustavno odredila nacionalnim nazvom „Muslimanski narod“. Tako, možemo reći, da Meša Selimović pored rođendana ima i svoj svojevrsni imendan izgrađenog svog imena oslobađanjem od okupacione otomanske onomastike i krštenog srpskim jezikom.

Godine 1930. Meša Selimović se upisao u studijsku grupu srpsko-hrvatski jezik i jugoslovenska književnost  Filozofskog fakulteta u Beogradu, tada prestonici Kraljevine Jugoslavije (državne tvorevine formirane od vlade i kralja Srbije sa hrvatskim i slovenačkim pristalicama jugoslovenskog ujedinjenja slovenskih naroda, posle rušenja Austrougarske monarhije u Prvom svjetskom ratu). Ustavom Kraljevine Jugoslavije srpski jezik je prvi put na prostoru Kraljevina Srbije i Crne Gore i u srpskim ustanovama Dalmacije, Bosne, Hercegovine, Stare Srbije troimenovan u službeni naziv srpsko-hrvatsko-slovenački, a potom dvoimenovan dvočlanim nazivom „srpsko-hrvatski“. Meša je diplomirao  1934. godine, a od 1935. do 1941. godine je radio kao profesor u Tuzli.

Početkom Drugog svjetskog rata bio je uhapšen zbog saradnje sa Narodnooslobodilačkim pokretom. Kada je vojska Vermahta okupirala prostor Kraljevine Jugoslavije, Meša je postao član Komunističke partije Jugoslavije i Agitprop-a za istočnu Bosnu, a potom politički komesar Tuzlanskog partizanskog odreda. Na kraju Drugog svjetskog rata i progona nacističkog okupatora, na prostoru Kraljevine Jugoslavije vlast je osvojio Komunistički pokret Jugoslavije sa ulaskom Crvene armije Sovjetskog Saveza na prostor Jugoslavije. Komunistička partija je na prostoru Kraljevine Jugoslavije formirala Socijalističku federativnu republiku Jugoslaviju pod apsolutnom vlašću diktature Komunističke partije Jugoslavije i izdijeljenu granicama republika formiranih prema sovjetskom modelu kreiranja socijalističkih ideoloških političkih nacija nazvanih prema geografskim oblastima, ali i prema religijskim određenjima u kontinuitetu kolonijalnih politika kolonijalnih imperija Istoka i Zapada.

U Sarajevu izložen stalnim napadima

Posle rata Meša Selimović je prekomandovan u Beograd za načelnika Odjelenja za publikacije Komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača. Ljeta 1945. upoznao je Daroslavu Božić, zbog koje je napustio suprugu iz partizanskog perioda Drugog svjetskog rata. Zato ga je napuštena žena prijavila da živi sa buržujkom, pa je bio saslušavan pred partijskom komisijom zbog narušavanja komunističkog morala. Kažnjen je avgusta 1947. godine isključenjem iz Komunističke partije. Tada je Meša započeo novi period svog porodičnog i stvaralačkog života.

Meša je u Beogradu radio u Komisiji za kulturu i postao načelnik za kulturne veze sa inostranstvom. U časopisu „Naša književnost” objavio je 1946. prvu pripovjetku Pjesma u Oluji. Vratio se u zavičaj 1947. godine. Radio je u Sarajevu kao: profesor Više pedagoške škole, docent Filozofskog fakulteta, umjetnički direktor „Bosna-filma“, direktor drame Narodnog pozorišta, glavni urednik IP „Svjetlost“ i predsjednik Saveza književnika Jugoslavije. Godine 1969. izabran je u Upravni odbor Srpske književne zadruge. Kada je u jesen 1970. objavio da želi da ode iz Sarajeva, napala ga je u otvorenom pismu grupa mladih pisaca, a Meša je onda demantovao vest da odlazi iz Sarajeva, ali je zbog pomena preseljenja u Srbiju bio izložen stalnoj torturi na političkoj i nacionalnoj osnovi zbog čega je doživio moždani udar juna 1971. godine.

Kada je komunističko partijsko rukovodstvo Srbije 1972. osudilo aktivnost Srpske književne zadruge, Meša Selimović je odbio da podnese ostavku na članstvo u Glavnom odboru Srpske književne zadruge. Decembra 1972. radna grupa CK SK BiH raspravljala je sa Mešom o njegovom odbijanju da primi partijski materijal i o Srpskoj književnoj zadruzi. Istorijska institucija srpske kulture, Srpska književna zadruga, je zbog odbijanja da ukloni iz naziva pridjev srpski i zbog kontinuiteta srpske kulturne politike bila pod političkim pritiskom jugoslovenske komunističke vlasti u Srbiji.

Meša Selimović se preselio u Republiku Srbiju januara 1973. godine i živio je u Beogradu do svog upokojenja 11. jula 1982. godine, gdje je i sahranjen u Aleji zaslužnih građana. Bio je redovni član Srpske akademije nauka i umjetnosti SANU. Dobitnik je brojnih nagrada, od kojih su najznačajnije: NIN-ova nagrada, „Goranova nagrada“, „Njegoševa nagrada“. Njegovo životno djelo je roman „Derviš i smrt“, u koji je utkao porodičnu dramu o ubistvu rođenog brata koji je stradao nakon rata od komunističkih vlasti, a koji je bio partizanski prvoborac u Drugom svjetkom ratu. Poznati romani: „Tvrđava“, „Krug“, „Sjećanja“, „Tuđa zemlja“, svrstani su u prvu kategoriju srpske i svjetske književnosti, a njegova filološka studija „Za i protiv Vuka“ predstavlja prvorazredno djelo srpske i svjetske lingvistike. Tokom 1971. godine pokrenuta je inicijativa predlaganja književnih djela Meše Selimovića za Nobelovu nagradu.

Odbrana srpskog jezika

Pored otklona od otomanske tursko-arapske asimilacije srpskog jezika, Meša Selimović je bio kritičar latinske germanske kolonizacije srpskog jezika. U svojoj lingvističkoj studiji Za i protiv Vuka, Selimović je analizirao tabu-teme jugoslovenske jezičke politike, to jest projekat njemačke austroslavističke reforme srpskog jezika koja je u srpskom narodu promovisana kao srpska nacionalna reforma srpskog jezika i pisma srpskog filologa Vuka Karadžića. Motivi i posledice njemačke reforme srpskog jezika su u Jugoslaviji programski prikrivani, a danas su vavilonski vidljivi u jugoslovenskom razgrađivanju i raspračavanju srpskog jezika. Zato je i kao akademik, dobitnik Njegoševe nagrade, poznati i priznati romanopisac i lingvista, partizanski prvoborac, u Socijalističkoj Jugoslaviji teško objavio svoju lingvističku studiju.

Meša Selimović se svojom studijom suprotstavio komunističkoj klasnoj kulturnoj „karadžićevskoj“ jezičkoj politici raskida sa kontinuitetom srpskog književnog jezika i kodifikovanja standarda srpskog jezika kao prostog „narodnog“ govora. Program razgrađivanja srpskog književnog jezika je sprovodila germanska kolonijalna politika u imperijalnim interesima prema slovenskom jeziku kao konkurentnoj kulturi, a isti program je odgovarao komunističkom pokretu radi revolucionarnog raskida sa kulturom kultivisane društvene klase i radi brzog opismenjavanja širokih narodnih masa prostim jezikom za potrebe propagande i poslova proste prirode. Selimović je povjesnim pregledom književnih i filoloških djela srpskih pisaca 18. i 19. vijeka prikazao kontinuitet i kvalitet srpskog književnog jezika, koji je austroslavističkom kodifikacijom srpskog jezika odbačen i proglašena „pozitivna“ nacionalna nula kreiranja „narodnog“ srpskog jezika.

Meša je studijom „Za i protiv Vuka“ prikazao svojevrsno šizofreno stanje srpske jezičke svijesti i srpske jezičke politike kao posledicu njemačke kolonizacije srpskog jezika, što je prikazao i samim naslovom studije Za i protiv Vuka. Prikazao je principe jezičke politike reforme srpskog jezika kojom je razgrađen srpski književni jezik i rasparčana cjelovitost srpskog jezika, a koja se u srpskoj lingvistici i jezičkoj politici veliča kao nacionalni uzor.

Meša u studiji prikazuje i posledice islamizacije mentaliteta dijela srpskog naroda i programsko uvođenje u srpski jezik turcizama i tuđica iz inih stranih jezika, a brisanje „slovenizama“ – riječi srpskog književnog i narodnog jezika. Kritičkom analizom „Srpskog rječnika istolkovanog njemačkim i latinskijem izrazima“, objavljenog u Austrijskoj carevini 1818. godine, u programu njemačke kolonizacije srpskog jezika, koji je potpisao Vuk Karadžić kao saradnik austroslavističke kancelarije u jugoslovenskom jezičkom programu, Selimović prikazuje kao primjer brisanja iz srpskog jezika srpskih a uvođenja turskih riječi. Naime, njemačka austroslavistička jugoslovenska jezička politika je, u saradnji sa susjednom Otomanskom islamskom imperijom, srpski narod u oblastima Otomanske okupacije određivala prema interesim islamskog imperijalizma, to jest kao govornike slovenskog jezika u procesu pripajanja zajednici turkofonih jezika, i shodno tome kreirala takav model Rečnika.

Meša je pisao samo ćiriličkim pismom iako je u jugoslovenskoj jezičkoj politici bilo politički poželjno prelaženje sa ćiriličkog na latinično pismo, kao kontinuitet katoličke kulturne politike prema slovenskom stanovništvu Balkana. Posebna želja Meše Selimovića je bila da mu na nadgrobnoj ploči piše ime Meša a ne Mehmed, i da ime bude napisano ćiriličkim pismom.

Protiv kolonizacije srpskog jezika

Kao priznati kulturni djelatnik, Meša Selimović se često javno oglašavao u odbranu svoje srpske narodnosti koja je u Jugoslovenskom jezičkom nacionalnom političkom projektu programski svođena na kategoriju republičke pravno-političke pripadnosti Republici Srbiji, a na povjesnim prostorima srpskog naroda (Dalmaciji, Bosni, Hercegovini, Crne Gori, Makedoniji) srpska narodnost, kao najbrojnija na prostoru Jugoslavije, je politički preimenovana prema nazivima jugoslovenskih republika.

Tako je je 12. juna 1973. Meša pisao redakciji „Politike” zbog političke osude knjige Posleratna srpska književnost Predraga Palavestre (1945—1970), kada su Palavestru politički napadali što je bosanske književnike uvrstio u srpsku književnost, zbog čega je Meša napisao, navodeći sebe kao primjer, da je iz muslimanske porodice iz Bosne, ali da je srpske narodnosti, da pripada srpskom jeziku i da je srpski književnik. Inače, ideologija jugoslovenske jezičke politike je sa pozicija političke moći sprovođena i u Beogradu kao glavnom gradu Jugoslavije, kao u svim jugoslovenskim socijalističkim republikama, a koja se u Srbiji skoro istom snagom sprovodi do danas u kontinuitetu komunističke kulturne politike…

U svojoj biografskoj knjizi „Sjećanja“ (Beograd-Rijeka 1976.) Meša Selimović je zapisao: „Moji bliži preci su iz Bileće. Otac se rodio u Visokom, kad se porodica iz Bileće pokrenula prema svojim posjedima na sjeveroistoku Bosne. Selimovići su porijeklom iz Vranjske na granici Hercegovine i Crne Gore, od drobnjačkog bratstva Vujovića. Šefik Pašić, koji je ispitivao porijeklo naših porodica, piše o tome, na osnovu dokumenata koje je pronašao u arhivskim i porodičnim dokumentima (Porijeklo porodica, Oslobodjenje, 1971). Moj otac nije bio religiozan, a po nacionalnom osećanju bio je Srbin, i znao je za nerazgovijetno porodično predanje…“

„Negdje valjda početkom 17. vijeka, moj daleki predak Vujović iz Vranjske okupio je oko sebe sinove, devet ih je bilo, pa su se dogovorili da dvojica prime neprijateljsku vjeru, da brane ostalu braću i rodbinu. […]  I desilo se ono što je predački savjet zamislio, pa su dva brata, jedan Selimović, jedan Ovčina, branili braću i rođake, generacijama pamteći da su rod. Kad su rođaštvo počeli da zanemaruju, pa da zaboravljaju, pa da preziru, i kad se sasvim zatrla rodbinska veza, teško je reći: to je dio naše teške i neispitane istorije. Nekadašnja želja da se pomogne rođacima polako se pretvarala u crnu mržnju.  […] Povjesna drama bosansko-hercegovačkih muslimana već stoljećima se odvijala na ovim prostorima, sa islamom koji je u našim krajevima prodro na zapad Evrope, ostavši na razmeđu svijetova, most i granica Istoka i Zapada, Hasan u Dervišu i smrti kaže o tome: Ni s kim istorija nije napravila takvu šalu kao s nama. Do juče smo bili ono što danas želimo da zaboravimo. Ali nismo postali ni nešto drugo. Stali smo na pola puta, zabezeknuti. Ne možemo više nikud. Otrgnuti smo, a nismo prihvaćeni. Kao rukavac što ga je bujica odvojila od majke rijeke, i nema više ni toka ni ušća, suviše malen da bude jezero, suviše velik da ga zemlja upije.“

Mešina odrbana svoga srpstva

Poznato je njegovo testamentarno pismo upućeno SANU 1976. godine, u kome je napisao: „Bio sam veoma srećan što sam se, na taj način, našao na pravom mjestu. Kako u našim književnim prilikama dolazi do novih momenata i olakih odluka, ja ne mislim mijenjati ni svoja uvjerenja, ni stečeno mjesto u književnosti kojoj pripadam. […] Da bih zaštitio svoj lični i književni integritet, ja se obraćam Srpskoj akademiji nauka i umetnosti, čiji sam redovni član, s molbom da se u njoj nađe i sačuva ova moja pismena izjava. Potičem iz muslimanske porodice iz Bosne, a po nacionalnoj pripadnosti sam Srbin. Pripadam srpskoj literaturi, dok književno stvaralaštvo u Bosni i Hercegovini, kome takođe pripadam, smatram samo zavičajnim književnim centrom. […] Pripadam, dakle, književnosti Vuka, Matavulja, Stevana Sremca, Borislava Stankovića, Petra Kočića, Iva Andrića, a svoje najdublje srodstvo sa njima nemam potrebe da dokazujem.“