Ka srbskom crkvenom jedinstvu

Piše: Ilija Petrović

Za početak, valja znati ponešto od onoga što je posle Velikog rata, po vremenskom redu, vodilo ili je moglo voditi srbskome političkom jedinstvu:

Antantne sile su 11. novembra 1918. godine potpisale primirje sa Nemačkom i time okončale Veliki rat.

Vojna konvencija koja reguliše uslove primene na Ugarsku primirja zaključenog između Saveznika i Austro-Ugarske potpisana u Beogradu 13. novembra, uspostavila je primirje između Srbije i Ugarske, s tim što je njenom prvom tačkom predviđeno da “Vlada Ugarska povlači sve svoje trupe severno od linije koju obeležava… tok Drave do spajanja ove reke sa granicom Slavonije-Hrvatske”, odnosno na pruzi od Oseka, pored Đakova, do Šamca, obuhvatajući celu Bosnu i Hercegovinu i Dalmaciju, do rta Planka, ili Ploče, na oko 35 kilometara vazdušne udaljenosti od Spljeta, zapadno.

Zbor Sremaca u Rumi, 24. novembra, zatražio je “da se ostvari jedinstvena i demokratska država Srba, Hrvata i Slovenaca pod dinastijom Karađorđevića”, te da se, u neposrednoj vezi sa tim, “zastupnici Narodnog veća u Sremu, kao izaslanici naroda, odlučuju za neposredno prisajedinjenje Srema Kraljevini Srbiji”.

Velika narodna skupština Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Bačkoj, Banatu i Baranji, bez obzira na poglede vojvođanskih demokrata okrenute Zagrebu, 25. novembra, u Novom Sadu, donela je odluku čija druga tačka glasi: “Priključujemo se Kraljevini Srbiji, koja svojim dosadanjim radom i razvitkom ujemčava slobodu, ravnopravnost, napredak u svakom pravcu, ne samo nama, nego i svima slovenskim narodima, koji s nama zajedno žive”.

Političko ujedinjavanje

Narednog dana, u Podgorici, “Srpska Velika Narodna Skupština u Crnoj Gori, kao verni tumač želja i volje cjelokupnog Srpskog Naroda u njoj, vjerna istorijskim predanjima i zavjetima svojih predaka koji su se vjekovima za njih borili, odlučuje… da se Crna Gora sa bratskom Srbijom ujedini u jednu jedinu državu pod dinastijom Karađorđevića, te tako ujedinjeni stupe u zajedničku otadžbinu našeg troimenog naroda Srba, Hrvata i Slovenaca”. (Kasnije, crnogorstveniji istoričari i političari “izdvajali” su svoje “mišljenje” o tome činu stidljivo prećutkujući činjenicu da je 21. januara 1916. godine austrougarska vojska okupirala Crnu Goru. “Unatoč svemu tomu”, isti ti “istoričari” – a u Crnoj Gori nema jednoga koji sebe ne smatra istoričarom – reći će, u našem vremenu, da je Crna Gora od rečenoga dana do početka novembra 1918. godine, pod habzburškom krunom, živela slobodarski, u izobilju, u blagostanju, te da “srpska vojska dolazi u Crnu Goru kao okupator… pod parolom brata i osloboditelja” donoseći takvom i tolikom izobilnom slobodarskom blagostanju “ekonomsku bijedu… podjele, mržnju, bratoubilački rat, međusobno satiranje, poniženje i beščašće”, u Crnu Goru koja je, budibogsnjima, krajem novembra 1918. godine “egzistirala kao zemlja saveznica – pobjednica u ratu”).

Tih dana, odluke o priključenju (prisajedinjenju) Kraljevini Srbiji donele su i skupštine narodnih veća banjalučkog i bosanskohercegovačkog, kao i Skupština kotorska za područje Srbskog Primorja koje tada nije ni pripadalo Crnoj Gori, odluke koje su javnosti, srbskoj naročito, ostale potpuno nepoznate, pošto se “jugoslovenska” istorijska nauka vrlo trudila da izbriše sve tragove o njima i njihovom održavanju. Iste sudbine bila je i odluka Zemaljske vlade za Dalmaciju da, ukoliko Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba ne proglasi hitno ujedinjenje Države Slovenaca, Hrvata i Srba sa Kraljevinom Srbijom, ona će to, za Dalmaciju, učiniti sama;

Prvog decembra, u Beogradu, pred regentom Aleksandrom Karađorđevićem (1888-1934), članovima srbske vlade i delegacije iz Zagreba, dr Ante Pavelić (Zubar, Stariji, 1869-1938, za razliku od docnijeg ustaškog poglavnika) pročitao je Adresu sa zaključcima Narodnog vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba da se “proglašava ujedinjenje Države Slovenaca, Hrvata i Srba sa Srbijom i Crnom Gorom u jednu jedinstvenu državu”, da vladarsku vlast na celoj teritoriji novostvorene države vrši kralj Petar Prvi Karađorđević (1844-1921), odnosno regent Aleksandar, da se obrazuju jedinstvena parlamentarna vlada i narodno predstavništvo. Narodno vijeće izrazilo je i želju da se Privremeno narodno predstavništvo formira sporazumom između Narodnog vijeća i predstavnika naroda Kraljevine Srbije, ustanovi odgovornost vlade prema parlamentu, ostanu dotadašnje pokrajinske uprave koje će biti odgovorne autonomnim predstavništvima i pod kontrolom države, da se Konstituanta izabere na osnovu opšteg, jednakog, ravnopravnog, tajnog i proporcionalnog prava glasa, a definitivne državne granice budu u skladu s etničkim granicama na osnovu principa narodnog samoopredeljenja.

U Odgovoru na Adresu, regent Aleksandar je u ime kralja Petra Prvog proglasio “ujedinjenje Srbije sa zemljama nezavisne države Slovenaca, Hrvata i Srba (a ne sa međunarodno nepriznatom Državom Slovenaca, Hrvata i Srba – IP) u jedinstveno Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca” obećavajući vladu odgovornu narodnom predstavništvu, a čiji će prvi i najvažniji zadatak biti utvrđivanje državnih granica u skladu s etnografskim načelima.

Pri tome, regent Aleksandar zanemarujući sadržinu Vojne konvencije s Ugarskom, propustio je da konstatuje sa kojim teritorijama Kraljevina Srbija ulazi u novo Kraljevstvo. Tim svojim nedržavničkim postupkom, on je srbski narod prepustio genocidnim radnjama onih koji su se na jednom istorijskom raskršću opredelili za Jugoslaviju jer se drukčije nije moglo.

Sve što je dovde rečeno valja “prevesti” konstatacijom da je od trenutka kad je postalo izvesno da će se Veliki rat okončati raspadom austrougarskog i nemačkog carstva (proboj Solunskog fronta!), do političkog ujedinjenja južnoslovenskih zemalja, ali na srbsku štetu, prošlo tek sedamdesetak dana.

Ka duhovnom sjedinjenju

Nažalost, sa srbskim duhovnim ujedinjenjem išlo je nešto teže i mnogo sporije, što se ni po čemu ne sme pripisati u greh parohijskom sveštenstvu, većinskom delu crkvene jerarhije, onima koji su, u skladu sa teorijama o demokratskom društvu, samo posmatrači zbivanja a ne učesnici u njima. Još manje običnome srbskom svetu, Živoj Crkvi jer, kako je to zapisao Noam Čomski (1928), najcitiraniji mislilac našeg vremena, narodu je dozvoljeno da potvrdi odluke višnjih, ali nikako ne treba da se meša u njihovo donošenje, makar koliko se one ticale njihove zainteresovanosti za “temu”.

U tom “nešto težem i mnogo sporijem”, ali zato podugom međuvremenu, dešavalo se ponešto i “u prizemlju” srbskoga pravoslavlja. To “ponešto” najlakše se može pratiti izlistavanjem beogradskog “Vesnika”, crkveno-političkog i društvenog lista pokrenutog odlukom Glavnog odbora Svešteničkog udruženja Kraljevine Srbije, predstavnika udruženog sveštenstva Bosne i Hercegovine, Karlovačke mitropolije i Crne Gore. Kako je pisalo u uvodniku za prvi broj od 20. aprila 1919. godine, list ne teži klerikalizmu (ideologiji papskog katolicizma – IP), budući da “srpska crkva i njeno sveštenstvo nikad nisu bili klerikalni, ni onda čak kad su u Narodnom Predstavništvu imali mnogo veći broj zastupnika od ma koga staleža i kada su mogli, da su samo to hteli, to biti”.

Po prirodi stvari, najvažnija tema ticala se neostvarenog jedinstva srbske crkve, u uslovima kada se, posle vojničkog i političkog kraha Centralnih sila i uspostavljanja Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca, smatralo da je “naše državno ili političko jedinstvo dovoljan uslov i za integritet Srpske crkve”. Mora biti da se o srbskom duhovnom razjedinjenju pričalo na raznim stranama, pošto u “Vesnikovom” 3. broju (4. maj 1919) čitamo da glavnu prepreku za jedinstvo srbske crkve predstavlja činjenica da se crkva u Bosni, Staroj Srbiji i Maćedoniji nalazi u okrilju Carigradske Patrijaršije.

Nije u tome tekstu pomenuta Crkva u Crnoj Gori jer se znalo da je u srbskoj prošlosti bila neodvojivi deo Srbske Crkve: Zetska eparhija osnovana je 1219, na mitropolijski stepen uzdignuta je 1346, a patrijarh srbski Arsenije III Čarnojević (1633-1706), rođen u Bajicama, u Staroj Crnoj Gori, srbsku patrijaršijsku instituciju očuvao je tako što je na teritoriju Habzburške monarhije, leta 1690. godine, stupio u svome srbskom patrijaraškom zvanju.

A nije bez značaja ni činjenica da se 1766. godine Rade Petrović, Drekalović (sinovac direktnog pretka ovog potpisnika), u monaštvu Grigorije, potpisuje kao nedostojni arhimandrit niške obiteli i trona serbskago egzarh, niti podatak da je mitropolit crnogorski Petar I (Petrović, sveti Petar Cetinjski, 1748-1784-1830), Mitropoliju crnogorsku smatrao eparhijom Pećke patrijaršije, odnosno neodvojivim delom Pravoslavne Srbske crkve.

Ipak, priče o srbskome duhovnom ujedinjenju ili, možda, razjedinjenju, uvek su nastajale domišljanjem (makar bile objavljene u crkvenom glasilu), a ono što se ticalo suštine, moralo je biti prepušteno onima “koji na brdu stoje”.

U srbskoj duhovnoj praksi to je značilo da su se poslovi u vezi s ujedinjavanjem pravoslavnih crkava sa područja novoformirane Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca “ugovarali” na srbskim episkopskim konferencijama održavanim u višemesečnim razmacima, da se tamo raspravljalo u kategorijama, u najuopštenijoj formi, te da su se prizemna pitanja nalazila izvan episkopskog vidokruga. To se videlo i na prvom njihovom sastanku, na samom kraju 1918. godine, kada su zaključili da postoji volja za ujedinjenjem, ali i vera da će na ujedinjenje pristati i crkveni velikodostojnici iz Crne Gore, kojih, ne zna se zbog čega, najverovatnije zbog vrlo sveže “uspomene” na austrougarsku okupaciju (možda i zbog saobraćajnih teškoća), tu nije bilo.

Ili, kada su srbski pravoslavni episkopi, njih šesnaestorica (odsutni su bili samo episkopi šabački i pakrački), pod predsedništvom crnogorskog mitropolita Mitrofana Bana (u svetu: Marka, 1841-1884-1920), zasedali 24. maja 1919. godine u Beogradu i, u uverenju da se srbsko pravo na ujedinjavanje ne može osporavati nekim pravom Carigradske patrijaršije, naročito zbog toga što bi osnovno načelo u njenom delovanju moralo biti zasnovano na moralu, jednodušno proklamovali “ujedinjenje srpskih pravoslavnih crkava iz svih crkvenih oblasti naše Kraljevine”, novosadska Zastava izvestila je u broju 107. od 27. maja, da su oni “u predmetu ujedinjenja Srpske pravoslavne crkve” izrekli “duhovno, moralno, i administrativno jedinstvo svih Srpskih pravoslavnih crkvenih oblasti, koje će se jedinstvo definisati i urediti svojim putem, kada se ceo Arhijerejski Sabor Ujedinjene Srpske Crkve kao jedno nezavisno (autokefalno) telo sastane pod predsedništvom svoga patrijarha. Dotle se ovo ujedinjenje ima izraziti u jednom (petočlanom) privremenom odboru episkopa izabranom od ove episkopske konferencije”.

Vest o tome objavio je 1. juna i “Vesnik” u svom sedmom broju, uz komentar da crkveno ujedinjenje “nije više ni samo lep san niti samo lepa želja no… jedan od krupnih događaja koji zaseca u crkveno-državni život naš, i upravo je jedinstven s pogledom na istorisku prošlost našu. Do sada razjedinjene i geografski i politički odvojene jedna od druge naše pokrajinske sestre, pravoslavne crkve, preko svojih mironosnih predstavnika pohitale su na poziv poglavarstva crkvenog u Srbiju… u topli zajednički zagrljaj…. Sami akt prisajedinjenja izveden je u duhu pune saglasnosti i najlepšeg bratoljublja”.

Bez obzira na sve što je tu rečeno, nepotpisani autor toga teksta izriče i rezerve prema svemu što je dogovoreno, da li kao svoje mišljenje, da li kao zvaničan stav onih koji su donosili odluku o ujedinjenju: “Odlukom konferencije svakako je za sada udaren samo temelj na kome će se konačno ujedinjenje svih oblasnih crkava izvršiti tek kada se nove geografske granice budu priznale i utvrdile na Konferenciji Mira”.

Ili, na svome trećem skupu tokom prve polovine decembra 1919. godine u Sremskim Karlovcima, episkopi su usvojili “Nacrt zakona o proglašenju i vaspostavljanju Srpske Patrijaršije”, baš kao da su znali, po nečem vamo, da će se pregovori srbskih predstavnika sa Carigradskom patrijaršijom okončati u srbsku korist i da će ona 19. marta 1920. godine priznati i blagosloviti ujedinjenje srbskih crkvenih oblasti. A i kad je to priznanje postalo svima poznato, trebalo je da prođe podosta vremena ne bi li se episkopi ponovo sastali i, 9. septembra 1920. godine, proglasili sebe Svetim arhijerejskim saborom Srbske pravoslavne crkve.

Budući da je u međuvremenu Carigradska patrijaršija pristala “da otpusti iz svoje zajednice naše mitropolije u Bosni, Hercegovini, Staroj Srbiji i Maćedoniji: kao što je pre nje, otpustila rumunska mitropolija naše eparhije u Dalmaciji, a da se ujedine u jednoj srpskoj pravoslavnoj crkvi”, novosadska “Zastava” mogla je 15. maja 1920. godine, u broju 108, napisati kako je “sada pitanje ujedinjenja srpske pravoslavne crkve, sa ove prve, i najteže dosada, pravne strane rešeno. Treba rešiti i još neka druga pravna pitanja u odnosima dosada autokefalnih naših pojedinih crkava, bolje reći mitropolija. Da se i ova pitanja korektno, mudro i pravedno rešiti uzmogu, moraju – pre svega – biti rešena zakonitim putem, putem legalnim. A da se tim jedino ispravnim i celishodnim putem rešiti mogu, potrebno je, da i o tim pitanjima padne odluka nadležnih foruma, od kojih je jedan i narodno-crkveni sabor u Karlovačkoj mitropoliji. Svakako bi oportuno i mudro bilo, i ovaj sabor, i njemu slične sabore, saslušati i o načelima organizacije koja se misli sprovesti u ujedinjenoj srpskoj pravoslavnoj crkvi, baš s obzirom na dosada uvažavana autonomna prava naroda u crkvenoj upravi.

Sa tim u neposrednoj vezi, “Vesnik” je 24. maja 1920. godine u svom 15. broju objavio tekst Mihaila Medakovića, pod naslovom “Ujedinjenje Srpske Pravoslavne Crkve”, u čijem se uvodu napominje da se “nigdje ne svršavaju poslovi s takvom orijentalskom sporošću, kao što je to slučaj u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi”. Naime, Medaković konstatuje da je prošla puna godina kako su srbski arhijereji objavili urbi et orbi ujedinjenje Srbske pravoslavne crkve, da je ujedinjenju, tri meseca kasnije, svoj obol dalo i parohijsko sveštenstvo stvaranjem “Srpskog Pravoslavnog Svešteničkog Udruženja”, ali je isto tako izvesno da je sve to vreme isteklo bez i najmanjeg nagoveštaja da će arhijereji učiniti nešto da se u crkvi “pokaže rad i život na svima linijama, da se zadovolji opravdanim zahtevima sveštenstva i naroda, da se u crkvi uvede Srpski jezik…”

Sa gledišta Medakovićevog, dva su razloga tome: prvi, “poznata srpska slabost i taština, da svako hoće da bude prvi, a niko drugi”, da se “preosvećeni g. episkopi ne mogu pogoditi ko će zauzeti reprezentsku ulogu u Srpskoj pravoslavnoj crkvi” i postati patrijarh, i drugi, da su isti ti episkopi, umesto što su zatražili blagoslov Carigradske patrijaršije za obnovu stare Pećke patrijaršije, to pitanje rešavali “u smislu kanonskog uređenja svete pravoslavne crkve. Poznato je iz kanonskog prava da je redovno davano prvenstvo onom Arhijereju, koji je namješten bio glavnom gradu. Mada je jerusalimski Episkop zauzimao najstariju i najvažniju katedru, iz koje se nekad upravljala sva crkva, ipak su Episkopi rimski, carigradski, aleksandrijski i antiohijski imali prvenstvo pred njim zbog važnosti svojih gradova. Kad su mogla naša tri plemena manifestovati svoje narodno ujedinjenje i zajedničku državu Kraljevinu SHS u Beogradu, zašto to ne učini i srpska pravoslavna crkva… Jer duhovno ujedinjenje crkve moglo se sprovesti bez obzira na to, ko i kako dotira pojedine provincije crkvene i organe u njima… Dočim duhovno i moralno ujedinjenje može biti samo jedno u cijeloj srpskoj pravoslavnoj crkvi.

Glede druge smetnje, nije je trebalo ni postavljati. Mi smo imali svoju srpsku patrijaršiju od 1346, do 1766 kad je ukinuta… silom, po želji fanara sultanovim fermanom. Na to niko od Srba niti od njihovih Arhijereja pristao nije. Zar smo mi danas dužni priznati i ono, što je silom učinjeno. Uopće, crkveno pravo nije nikad priznavalo silom stvoreno pravno stanje. I kako je balkanskim i svjetskim ratom učinjen kraj toj sili, to smo mi Srbi ipso facto (samim činom) došli do svog prava. Uostalom, silom oduzeto pravo, može silom i vraćeno biti”.

Preostalo je samo da regent Aleksandar, u ime kralja Petra Prvog, pošto je “ukazom od 17. juna 1920. god. (potvrdio) jednodušnu odluku svih srpskih pravoslavnih arhijereja iz Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca o ujedinjenju svih pravoslavnih crkava Kraljevine”, 12. septembra 1920. godine, u Sremskim Karlovcima, u skladu s odlukom Svetog Arhijerejskog Sabora pravoslavne crkve Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca proglasi vaspostavljanje Srbske Patrijaršije, te da se njen poglavar zove Srpski Patrijarh pravoslavne crkve Srba, Hrvata i Slovenaca.

I, sad, ovovremeni komunistički “teoretičari” srbskoga pravoslavlja u Crnoj Gori, neposredni ideološki naslednici onih koji su rušili srbske hramove, koji su spaljivali knjige po manastirima, koji su zabranjivali sve crkvene pravoslavne obrede, koji su u neko posleratno vreme uveli pravilo da se u matične knjige rođenih mogla upisati svaka nacionalnost novorođenčeta osim srbske, koji su stvarali nove nacije čiji današnji predvodnici tvrde da sa Srbima nikad nisu bili ni u susedstvu, a kamoli da su (daleko bilo!) nekad i sami bili Srbi, odjednom se pretvaraju u tumače crkvenoga prava i pravoslavne duhovnosti “otkrivajući” da je Crkva u Crnoj Gori oduvek bila autokefalna, ili autonomna, ili samostalna, ili nezavisna…

Uistinu, sa takvim “znanjima” oni nastoje da prikriju nepočinstva svojih neposrednih i nešto starijih ideoloških predaka koji su bezdušno progonili pravoslavne sveštenike, za što se kao “udžbenički” primer može uzeti stradanje mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija (Lipovca) ubijenog polovinom 1945. godine u jednoj jaruzi pod Bukuljom. A tokom “istrage”, defilovali su ispred njega “komunistički krvnici… i svaki je na svoj način iskaljivao svoj zločinački partizanski nagon prema okovanom mitropolitu: neko u šamaranju, neko u čupanju brade, neko u pljuvanju”… Ponajvažniju ulogu u tome imao je major Vasilije Čile Kovačević, jedan od sedam-osam grahovskih “narodnih heroja” (među njima i onaj oceubica), koji mu je prineo “putir pun sveže krvi od ubijenih četnika (kako je on to rekao) i tražio od mitropolita da se ‘pričesti’ tom krvlju”.

Van svake sumnje, on, takav kakav je, vaspitan na “svetlom primeru” svoga velikog prethodnika iz Francuske revolucije, glumca Gramona čuvenog po tome “što je lobanje giljotiniranih razbijao, vadio iz njih mozak, pa onda u njih sipao krv mučenika i pio je kao vino iz pehara”, ugledni je prethodnik savremenih crnogorstvujućih zala genocidne prirode, i prema srbskoj duhovnosti i prema biološkom opstanku srbskoga nacionalnog bića u Crnoj Gori.