Kako su Srbi prevarili Turke i podigli Glogovac

Serijal o manastirima Srpske pravoslavne crkve i drugim svetinjama, koji je deo projekta koji sufinasira Uprava za saradnju s dijsporom i Srbima u regionu Ministarstva spoljnih poslova Vlade Srbije, nastavljamo Eparhijom bihaćko-petrovačkom. Sedište ove eparhije je u Bosanskom Petrovcu gde je i Saborna crkva, a nadležni argihijerej je episkop Stefan Karanović.

Iz istorije ove eparhije SPC beležimo da je postojala još 1921. godine, ali je tek 1925. izabran prvi episkop Bihaćke eparhije dr Venijamin Taušanović, koji je ovom eparhijom upravljao četiri godine. Poslije njegovog premještaja 1929. godine za episkopa zletovsko-strumičkog, eparhijom su administrirali episkopi: banjalučki, dalmatinski i zvorničko-tuzlanski do 1934. godine, kada je ova eparhija ukinuta.

U toku Drugog svjetskog rata područje Bihaćke eparhije teško je stradalo od ustaša, a pravoslavni Hram Silaska Svetog duha na apostole, u Bihaću, bio je prvi porušeni hram u NDH 1941. godine. Nezavisna Država Hrvatska je 5. maja 1942. godine podieljena na četiri eparhije za „Hrvatsku pravoslavnu crkvu“, i to: Zagrebačku, Brodsku, Petrovačku i Sarajevsku. Do popunjavanja „Petrovačke eparhije“ nije nikada došlo.

Proučavajući predratno, ratno i posleratno stanje na području Bosanske Krajine, episkopi dalmatinski g. Nikolaj (Mrđa) i banjalučki g. Jefrem (Milutinović), pokrenuli su incijativu za ponovno osnivanje bihaćko-petrovačke eparhije , koju je Sveti arhijerejskog sabor prihvatio 6. maja 1990. godine.

U toku rata 1992—1995. područje Bihaćko-petrovačke eparhije ponovo je teško je stradalo. Uništeni su mnogi hramovi, a mnogobrojno stanovništvo je usljed ratnih dejstava izbeglo ili proterano sa svojih domaćinstava, uključujući takođe i episkopa Hrizostoma (Jevića) i sveštenstvo koje se nalazilo u kriznim područjima. Obnova ratom stradale eparhije počela je povratkom episkopa Hrizostoma u selo Podrašnica, opština Mrkonjić Grad 1996. godine.

Pod okriljem Bihaćko-petrovačke eparhije su manastiri Veselinje, Glogovac, Klisina,  Medna, Milanovac (u izgradnji), Rmanj i Treskavac.

Manastir Glogovac je srednjovekovni manastir Srpske pravoslavne crkve posvećen Svetom velikomučeniku Georgiju. U manastiru se održava poznati Janjski sabor.

Nalazi se u Janju, u kanjonu rečice Glogovac među brdima planine Gorice, oko 15 km južno od Šipova, u Republici Srpskoj. Nastao je u vreme vladavine kraljeva Dragutina i Milutina u prvoj polovini 14. vijeka. Podignut je podno starog grada Šrp. U svojoj istoriji više puta je rušen i obnavljan. Jednom su ga srušili Turci, a drugi put u Drugom svetskom ratu su ga zapalile ustaše.

Osmanlije su manastir razrušile 1463. a igumana Joanikija nabili na kolac. Prva obnova manastira je počela 1866. a završena 1869, kada ga je osveštao mitropolit Dionisije Ilijević. Tadašnji vezir Omer-paša Latas, poturčeni Srbin (Mihailo), ne očekujući da će obnova biti odobrena, ljutio se zbog dobijene dozvole za obnovu svete obitelji, koja je stigla iz Carigrada. Naredio je da manastir može biti podignut na takvom mestu odakle se neće čuti crkvena zvona, a da svetinja ne bude veća od krzna volovske kože. Prema predanju, meštani su se dosetili i od volovske kože napravili kanap (oputu), dobijajući time na dužini temelja crkve.

Crkva je podignuta od vaganskog kamena u istoj klirusi male reke Glogovac, gde je nekada postojao stari srednjovjekovni manastir. Pretrpio je oštećenja tokom srpskog ustanka (1875—1877).  Druga obnova manastira je izvršena nakon austrougarske okupacije između 1890. i 1892.  Tada je oko manastira podignuto naselje koje je postalo upravni centar Janjske visoravni. Početkom Drugog svetskog rata, ustaše su 1941. zapalile naselje i manastirski kompleks. Na praznik Pokrova presvete Bogorodice 14. oktobra 1942, ustaše su zapalile i manastirsku crkvu.

Po završetku Drugog svjetskog rata, komunističke vlasti su uništile ostatke naselja i zabranile obnovu manastira. Zabrana je trajala do šezdesetih godina 20. veka, kada je dozvoljeno obnavljanje manastirske crkve. Obnova crkve je završena u jesen 1966. Odlukom Svetog arhijerejskog sabora Srpske pravoslavne crkve, manastir je 1990. ušao u sastav novoosnovane Eparhije bihaćko-petrovačke. Patrijarh srpski Pavle je manastir osveštao 1991. i tom prilikom je novoizabranog episkopa bihaćko-petrovačkog Hrizostoma Jevića proizveo u čin arhimandrita manastira Glogovac. Patrijarh srpski Pavle je manastir posetio četiri puta, 1991, 1998, 1999. i 2005. Obnavljan je i 2001. godine. Manastir je trenutno bez monaškog bratstva.

Crkva je obnovljena 1965. godine a obnova manastira je izvršena u periodu od 1999. do 2005. godine, kada je izgrađen i konak. Radovi na uređenju manastirskog kompleksa još uvijek traju. Kod manastira Glogovac održava se tradicionalna duhovna i kulturna manifestacija Janjski sabor, prve nedelje posle Duhova. Ovo je najveći verski sabor u ovom delu Republike Srpske. Obnavljanju ove tradicionalne manifestacije je 1991. godine prisustvovao Patrijarh srpski Pavle.

Manastir Veselinje je posvećen je Rođenju Svetog Jovana Krstitelja. Nalazi se u selu Vrba blizu Kamena, na šestom kilometru puta od Glamoča prema Livnu. U krugu manastira postoje još i osnivačka kapela i kapela spomen-kosturnica 806 novomučenika postradalih od ustaša 1941—1945. godine, u jami Korićna u mestu Korićna i drugim jamama na prostoru Glamoča.

Današnji manastirski hram je podignut 1970—1975. godine, na temeljima starog hrama Svetih apostola Petra i Pavla (1864—1941) koji je zapaljen za vreme Drugog svetskog rata. Proglašen je i osveštan na Mali Vaskrs (Tomina nedelja) 1985. Osnivač manastira je Veselin Veso Naerlović iz sela Vrba, koji je u vreme Kraljevine Jugoslavije imao fabriku kože u Sarajevu, a zbog podrške kralju je 1945. otišao u Argentinu gde je ponovo otvorio fabriku kože. Veselin i njegova supruga Paola Naerlović su sahranjeni u dve osnivačke kapele pored manastira.

Manastir je teško oštećen tokom ratova u bivšoj SFRJ od strane Hrvatske vojske tokom 1995/96. godine, i u još dva navrata 1998. i 1999. godine.

Još u 6. veku u vrijeme cara Justinijana, na ovom mestu postojala je hrišćanska bazilika, čiji su temelji još uvek sačuvani. U neposrednoj blizini manastira nalaze se stećci.

Spomen-hram glamočkih novomučenika posvećen je za 1.381 Srba sa prostora Glamoča koji su stradali tokom Drugog svetskog rata. Nalazi se neposredno pored manastirske crkve. Hram je 22. jula 2012. osveštao patrijarh srpski Irinej uz sasluženje vladike Hrizostoma Jevića i vladike Grigorija Durića.

Manastir Klisina se nalazi u selu Ništavci, 15 km južno od Prijedora. Manastir je posvećen Svetoj velikomučenici Marini (Ognjena Marina). Smešten je na jednom uzvišenju pokraj puta kojim se iz Prijedora stiže u Sanski Most, a u blizini protiče i reka Sana. Ovaj manastir danas predstavlja jedno od duhovnih središta vernog srpskog naroda na severozapadu Republike Srpske.

Prvobitni, srednjovjekovni manastir, porušen je odmah posle pada Bosne pod Turke 1463. godine, a bio je posvećen Sretenju Gospodnjem. Narodno predanje sačuvalo je uspomenu na porušeni manastir samim imenom Klisina, koje dolazi od grčke riječi „eklisija“ — crkva.

Crkva je poslije obnavljana u drvetu, toliko da se u njoj moglo vršiti bogosluženje nedjeljom i praznicima. Drveno zdanje je služilo kao parohijska crkva sve do 1941. godine, kad su je ustaše zapalile. Tada su mještani sela Ništavci zvono potopili u rijeku Sanu da bi ga sačuvali za bolja vremena. Odmah poslije rata na ruševinama crkve podignuta su četiri stuba i na njih je okačeno zvono, pa se tu za velike praznike vršilo bogosluženje.

Temelji male drvene crkve iz turskog perioda pronađeni su prilikom kopanja temelja za sadašnji manastirski hram, a pronađeni su i grobovi u samom hramu i oko hrama. Manastir Klisina je sagrađen na starom manastirištu. Crkva manastira je podignuta na temeljima stare, od ustaša zapaljene i porušene crkve 1941.

Početkom devedesetih godina prošlog veka otac Petar Milovac, protojerej i paroh oštrolučki, pokrenuo je inicijativu za ponovnu izgradnju crkve. Crkva je sagrađena i osveštana 1991 – 1993. godine, kada je na ovim prostorima već uveliko besnio novi krvavi rat. Prilikom osvećenja nove crkve, 1993. godine, episkop i prisutni narod izrazili su želju da se uz novopodignuti hram podigne konak i da se proglasi manastirom.

Odlukom episkopa, a na zadovoljstvo sveg pravoslavnog naroda ovog kraja, 1994. godine temelji za konak su osvećeni, te je počela njihova izgradnja i obnova manastira. Nažalost, linija ratnih dejstava sve više se približavala Klisini, pa su radovi na samom početku odmah i zaustavljeni. Najveći dio eparhije potpao je pod vlast Federacije Bosne i Hercegovine, a jedan dio i pod hrvatsku vlast, pa je vladika bio prinuđen da napusti ovo područje i privremeno se skloni.

Po okončanju ratnih dejstava opet se krenulo u obnovu manastira. Radovi su nastavljeni 1996. godine, ali su zbog nedostatka novčanih sredstava konaci bili upotrebljivi tek u jesen 2000. godine. Tada je u manastir došao otac Vasilije Rožić i monah Danilo Ivaniš i monaški život je obnovljen.

Proglašenje manastira učinjeno je 1. januara 1998. godine. Tom prilikom Episkop Hrizostom proglasio je manastir Klisinu kao Svetomarinsku Opštežiteljnu Obitelj. Uskoro poslie ovoga, zamonašen je i prvi monah manastira Klisine, 2000. godine, a osvećenje manastirskog konaka izvršeno je 2001. godine.

Manastirska crkva je posvećena svetoj Ognjenoj Mariji. Mošti leve ruke ove svetiteljice čuvaju se u manastiru svetog Nikole na Ozrenu, a desna ruka se nalazi u manastiru Vatoped na Svetoj gori. Mada dosta skromna jednobrodna bazilika, ovo je veoma lijepa crkva u čijoj se arhitekturi osjeća uticaj više stilova. Fasada crkve je obojena žutom bojom sa naznačenim lukovima u vizantijskom stilu, koji su okrečeni u belo. Zvonik je dosta visok i raskošno je izveden, slično zvonicima ruskih crkava. U crkvi nema živopisa, ali taj nedostatak nadopunjuje vrlo bogat ikonostas i polijelej.

Manastir Medna je manastir u istoimenom selu u opštini Mrkonjić Grad, a posavećen je Prepodobnomučenicima medljanskim. Prvobitni hram, zidan od tvrdog materijala, podignut je između 1883-1888. godine. Skoro 100 godina je trajao, ali je zbog dotrajalosti porušen 1977. godine. Iste godine započeta je gradnja novog, tj. današnjeg hrama. Gradnja i njegovo opremanje trajali su dugo, do 1988. godine. Novi hram osvetio je vladika banjalučki Jefrem.

Nedaleko od mjesta pronalaska moštiju pristupilo se izgradnji manastira. U jesen 2011. godine, episkop bihaćko-petrovački Hrizostom, zajedno sa sveštenicima, osveštao je novopodignuti hram posvećen Prepodobnomučenicima medljanskim.

Mošti prepodobnomučenika medljanskih su 8. juna 2019. godine, nakon dvanaset i po godina, iz crkve Rođenja Presvete Bogorodice u Mednoj, prenesene u manastir Medna.

Manastir Rmanj nalazi se na ušću Unca u reku Unu. Narodna tradicija pripisuje njegovo podizanje Katarini Branković, ćerki srpskog despota Đurđa Brankovića, ženi grofa Ulriha II Celjskog.

Veruje se da ime manastira Rmnja potiče od praslavenske reči hramina, što znači obitavalište. Po drugom tumačenju ime potiče od narodnog naziva za biljku kamilicu (lat. Matricaria L.) rman, rmanj, jarmen, titrica, matornjak, zdraviš…

Obnovljeni manastir Rmanj bio je kroz skoro čitav 18. vek aktivan pravoslavni manastir u Bosanskoj Krajini. Posvećen je Sv. Nikoli i nalazi se pod turskom vlašću. Sačuvao se sve do 1785. godine, kada trpi napade od turske strane; konaci su porušeni, ali je hram nekako opstao. Manastir je opustošen od Turaka, u stvari ratne 1788. godine, kada su se kaluđeri razbegli po ostalim manastirima. Poslednji iguman bio je Vasilije Crnobrnja, koji se sklonio u mesto Srb. U prvoj polovini 19. veka manastir je zaista bez monaha.

Napušteni manastir je obnovljen i osposobljen za monaški život zalaganjem i materijalnom potporom, trgovca iz Bosanskog Grahova Gavra Vučkovića uz pomoć brojnih priložnika do Uspenja 1865. godine. Gazda Gavro je kao narodni predstavnik, prethodno od turskog sultana, 1863. godine izmolio dozvolu za opravku.

Begovska porodica Kulenović iskoristila je slom ustanka 1875. godine da bi ponovo devastirala manastir. Manastir je bio spaljen 15. avgusta 1875. godine „licem na Veliku Gospojinu“. Tada je Rmanj posetio čuveni engleski arheolog Artur Evans, koji u svojim „Iliriskim pismima“ opisuje srpske vođe i glavare, kao i njihovo saborovanje pored manastirskog hrama. Opet obnovljeni Rmanj osvećuje 6. avgusta 1883. godine mitropolit Sava Kosanović.

Opisan je detaljno manastir 1894. godine. Nekoliko stotina metara od manastira opstala je stara okrugla, kamenom ozidana kula istog imena kao i manastir. Sa zapadne strane crkve podignut je drveni zvonik, a između njega i hrama postojao je kvadratni prostor „nadvod sa šimlom pokriven“. Nekoliko koraka blizu crkve podignuta je manastirska kuća za stan sveštenika parohije Rmanjske. Iznad ulaza u crkvu, nad vratima je na gvozdenoj ploči bila naslikana ikona zaštitnika Sv. Nikole, visoka jedan metar. Svi crkveni zidovi su bili krečom belo okrečeni.

Godine 1905. Rmanj se nalazi u eparhiji banjalučkoj i bihaćkoj, u protoprezviratu Petrovačkom. Manastir je aktivan do 1941. godine kada u njemu od strane Ustaša strada pravoslavni sveštenik, protojerej Milan Popović, koji je služio u manastiru. Na Veliki četvrtak 1944. godine manastir Rmanj je bombardovao nacistički Luftvafe, budući da se tu nalazila partizanska bolnica. Rmanj je uništen do temelja, a zauvek su nestale mnoge freske. Manastir je stajao razoren do obnavljanja 1974. godine na zalaganje dalmatinskog episkopa Stefana Boce.

Po dolasku na tron episkopa eparhije bihaćko-petrovačke Episkopa Hrizostoma Jevića otpočinje rad na potpunoj obnovi manastira Rmanj i monaškog života u njemu. Konaci manastira Rmanj su osvećeni 1993. godine, ali su zbog ratnih dešavanja na prostorima bivše Jugoslavije useljeni tek 2006. godine. U jesen 1995. godine manastir je bio miniran i oskrnavljen od strane Oružanih snaga Republike Hrvatske. U toku operacije Oluja, avgusta 1995. godine, bratstvo je moralo da napusti manastir. Bratstvo se vratilo 1998. godine kada je počela obnova i sanacija, krov manastirske crkve je bio upropašten, a stručnjaci za eksploziv iz britanskih snaga u sastavu SFOR-a razminirali su crkvu.