Konzul koji je upozoravao Srbe

Piše: Ognjen Vojvodić

Carskog mjeseca jula je rođen, i jula mjeseca se upokojio, Aleksandar Fjodorovič Giljferding (Aleksander Gilьferdingъ, Varšava, 14. jul 1831 – Kargopolj, 2. jul 1872), slavista, filolog, etnograf, istoričar, Slovenofil, sakupljač slovenskih narodnih pjesama, diplomata, član Imperatorske Akademije nauka Sankt-Peterburga (Imperatorskoй Sankt-Peterburgskoй Akademii nauk), konzul Ruske carevine u Bosanskom pašaluku, balkanskoj oblasti Osmanske carevine. Slavistički radovi Aleksandra Giljferdinga predstavljaju dragocjeni doprinos razvoju ruske i sveslovenske slavistike, a njegova diplomatska djelatnost – doprinos shvatanju geopolitike Balkana kao evropskog strateškog stava prema slovenskom svijetu. Giljferdingovi pregledi dijalekata, književnih jezika i jezičkih politika slovenskih naroda, rasprostranjenosti i vjerske razdijeljenosti slovenskih naroda, mogu se kao naučni radovi koristiti i danas. Pored stručnosti, privlačnost njegovovih naučnih i putopisnih tekstova je lijepi književni stil i jasan izraz, neposredan i brz pristup složenim naučnim i političkim pitanjima.

Aleksandar Giljferding je ostvario značajno diplomatsko dostignuće za Rusku carevinu i značajno naučno djelo u oblasti slavistike i za Rusku carevinu i za slovenski svijet, ali u stogodišnjoj vladavini Sovjetskog Saveza, na prostoru Rusije od njegovih slavističkih radova samo su objavljivani radovi iz folkloristike, a istraživanja o slovenskim jezicima i etnografiji slovenskih naroda nisu objavljivana jer su se sovjetska etnografija, istoriografija i jezička politika zasnivale na ideološkom istorijskom revizionizmu kreiranja političkih jezika i nacija, na projektima ideološkog identitetskog inženjeringa, a razgradnji istorijskih jezika i naroda. Zato je Giljferding kao politički mislilac, etnograf i slavista bio u vreme socijalizma nepoznat sovjetskom ruskom društvu, kao i srpskom narodu, kojem je posvetio najznačajnije slavističke i etnografske radove. Međutim, posle raspada Sovjetskog Saveza javilo se veliko interesovanje za radove naučnika i politikologa Ruske carevine kakav je bio Aleksandar Giljferding, i većina njegovih radova je ponovo objavljena, a danas su dostupni i na internetu kao fototipska prva izdanja i nove štampane knjige.

Aleksandar Giljferding je rođen u Varšavi, u porodici njemačkog porijekla, od oca Fjodora I. Giljferdinga, diplomate, savjetnika, a zatim direktora diplomatske kancelarije pri namjesništvu Carstva Poljskoga u Varšavi (koje je bilo dio Ruske carevine), a potom upravnika odeljenja za unutrašnje odnose Ministarstva inostranih poslova, i arhiva Ministarstva inostranih djela u Sankt Peterburgu. Društveno porijeklo familije Giljferding potiče od staleža dvorjana, koji su prešli u Rusku carevinu u vrijeme vladavine carice Elisavete Petrovne. U porodici je dobio odlično obrazovanje, i vrlo rano je pokazao izuzetnu obdarenost. Pored slovenskih jezika, tečno je govorio starogrčki, latinski, francuski, nemački i engleski.

Preci Aleksandra Giljferdinga su došli u Rusku carevinu iz Gornje Saksonije početkom 18. vijeka. Gornju Saksoniju su nekada naseljavali Polabski Sloveni, a u 12. vijeku su germanska plemena osvojila Saksoniju silom oružja. Većina Slovena Saksonije i današnje Istočne Njemačke je tokom viševjekovne vjerske i jezičke asimilacije germanizovana. Međutim, slovensko stanovništvo Saksonije je djelimično opstalo do danas, kao Lužički Srbi u okolini grada Budišin (Baucen) kulturnog središta Gornjolužičkih Srba (središte Donjolužičkih Srba je grad Kočebuz, njemački Kotbus). Pretpostavljamo da je to jedan od razloga Giljferdinovog istraživanja istoriju lužičkih Slovena, a da je njegova konzulska služba bila njegova želja za proučavanjem svog slovensko-srpskog porijekla.

Prema pojedinim povjesničarima, familija Giljferding potiče iz porodice njemačko-saksonskih Jevreja. Sedamnaestogodišnji Aleksandar je 1848. godine došao iz Varšave u Moskvu, upisao se na istorijsko-filološki fakultet univerziteta i svim svojim bićem se posvetio slovenskoj kulturi. Kao student je ušao u svijet slovenofila i upoznao Alekseja Homjakova i Kostantina Aksakova, kojima je kasnije, nakon njihove smrti, posvetio nekoliko članaka („A.S. Homjakov“, 1860. i „O filološkim aktivnostima počivšeg A.S. Homjakova“ (Ruski razgovor 1860., tom 2, knjiga 20) i brošura „K.S. Aksakov“ (1861)). Njegov otac je bio katolik, i sahranjen je na katoličkom groblju u Sankt Peterburgu, a mladi Giljferding se krstio u pravoslavnoj Crkvi i posvetio se pravoslavlju do kraja svog zemnog života.

„Svaki Rus, bez imalo truda, može saznati sve detalje o Njemcima, Francuzima, Englezima, Italijanima, Turcima, Amerikancima. Činilo bi se da u inostranstvu žive samo strana plemena, ali pored njih na zapadu i jugozapadu od granice Ruskog carstva, nalaze se narodi čija je jezik razumljiv Rusima, čiji su preci bili jedno pleme sa precima Rusa, i od kojih većina ispovijeda pravoslavlje i mole se Bogu na crkvenom slovenskom jeziku kao i mi. Ovi ljudi, koji Ruse vole kao braću, zovu se Sloveni“.  Ove rečenice kojima Aleksandar Giljferding počinje svoj slavističke etnografski rad „Slovenski narodi u Austriji i Turskoj“ govore o njegovoj slavističkoj misiji u slovenskom svijetu, koju je započeo već na svojim studijama i kojoj je bio posvećen do kraja svog zemaljskog života.

Jula mjeseca 1852. Aleksandar Giljferding je diplomirao na istorijsko-filološkom fakultetu Moskovskog univerziteta. Darovitost mladog naučnika se pokazala prve godine posle završenog školovanja. Kao pristalica Slovenofilstva i poštovalac Alekseja Homjakova i Nikolaja Aksakova, prema preporuci Homjakova, izučavao je sanskrit i objavio članak „O srodnosti slavenskog i sanskritskog jezika“ (1853). Magistrirao je na Moskovskom univerzitetu na temu „Odnos slovenskog jezika prema srodnim jezicima“ (1853). Budući odličnog opšteg obrazovanja i poznavanja stranih jezika, brzo je dobio državni posao u Ministarstvu inostranih djela. Godine 1854. u časopisu «Moskovskie vedomosti», a zatim u žurnalu «Russka besjeda» (1859) štampa studiju «Pisma o istoriji Srba i Bugara», koja je činila osnovu „Istorije Srba i Bugara“, i uvrštena je u njegove sabrane radove (tom 1). Zapravo, to je bila prva studija o srednjovjekovnoj istoriji Srba i Bugara, koja je bila cijenjena u slovenskim zemljama i prevedena na njemački i srpski jezik. Imao je 23 godine kad je napisao Pisma o istoriji Srba i Bugara. Iste godine mladi Giljferding završava putovanje po Sjevernoj Germaniji, i u žurnalu Moskovljanin objavljuje prvi dio svoje „Istorije baltičkih Slovena“ (1855), u kojoj daje svoj pogled na istoriju zagraničnih Slovena, a tekst „Ostaci Slovena na južnoj obali Baltičkog mora“, objavljuje u Sankt Peterburgu, 1862. godine.

Pored tekstova kojima je rusku javnost i državnu službu upoznavao sa kulturom i politikom slovenskih naroda, Giljferding je pisao i o pitanjima savremenih Slovena i njihovog odnosa prema Ruskoj carevini ili članke samo književne tematike, kao članak „Narodni preporod Srba Lužičana u Saksoniji”, u kojem je dao pregled lužičke književnosti, njenih pisaca, lužičkog jezika i primjere srpskolužičke narodne poezije. Iste tematike je ogled: „Razvoj narodnosti kod zapadnih Slovena“, objavljen u Parizu pod naslovom „Les Slaves Occidentaux“ (Zapadni Sloveni), a zatim na ruskom jeziku u časopisu „Ruske besjede“ (1858).

Radio je i na uređivanju međuslovenskih odnosa unutar Ruske carevine kao u uređivanju ruske državne politike u Carstvu poljskom (koje je bilo dio Ruske carevine). U vrijeme poljskog ustanka 1863. godine uključen je u rešavanje „poljskog pitanja“ u komitetu za poslove Carstva Poljskog. Uređivao je zvanične listove, objavljivao članke u novinama o poljskom pitanju, razjašnjavao ga ruskoj javnosti: „Za šta se Rusi bore sa Poljacima“ (u „Ruskom Invalidu“ aprila 1863.), „Gdje tražiti rešenje poljskog pitanja“, „Stanje i zadatak Rusije u Carstvu Poljskom“, iste godine za Slovene u pismu češkom političaru i doktoru prava, Františeku Rigeru („Pisьmo k G. Rigeru v Pragu o russko-polьskih delah„), za Evropu u engleskoj brošuri „Poljsko pitanje” („Polish Question“).

Srpsko-slovenska misija

Posle Krimskog rata (1855 -1856), koji je bio svojevrsni svjetski rat, Ruska carevina je prema mirovnom sporazumu Pariskog kongresa imala pravo na osnivanje konzulata na prostoru Osmanske carevine, kakav je osnovala u Sarajevu (turski saray i persijski seray – vladarska kuća, dvor, u oblasti Osmanske carevine), središtu administracije Bosanskog pašaluka (turski paşalik – najveća upravno-teritorijalna jedinica u Osmanskom carstvu, kojom rukovodi paša). Kada je Ministarstvo inostranih djela Ruske carevine počelo osnivanje konzulata u Sarajevu, Aleksandar Giljferding je izrazio želju da bude konzul u Bosni i Hercegovini, i kao poznavaoca slovenskih jezika Ministarstvo je Giljferdinga uputilo na Balkan. Mjeseca maja 1857. godine stigao je u Dubrovnik gdje je kao kandidat za konzula dobio odobrenje od predstavništva osmanske carevine. Jula mjeseca 1857. u Sarajevu je svečano otvoren ruski konzulat, i u prisustvu turskih vlasti, stranih konzula i mnogobrojnog pravoslavnog naroda postavljena je ruska zastava.

U periodu konzulske službe Giljferding je putovao i u Crnu Goru, Staru Srbiju – Makedoniju, Kosovo i Metohiju. Posle povratka sa Balkana objavio je u Ruskoj carevini, u „Zapisima Carskog geografskog društva“, etnografski putopis „Putovanje po Hercegovini, Bosni i Staroj Srbiji“ (1859); knjiga je ponovo objavljena, sa dodatkom, u trećem tomu „Sabranih djela“, Sankt Peterburg, (1873). U knjizi su date živopisne skice oblasti i stanovništva, arheološki i arhitektonski opisi hramova, književne beleške o drevnim srpskim rukopisima. Obišao je veće manastire i zapisao bitne podatake o istoriji i kulturi središta Stare Serbije – Kosova i Metohije. Pisao je i o velikoj seobi Srba sa Kosova i Metohije koju je predvodio patrijarh Arsenije Čarnojević i kako su srce Stare Srbije zauzeli Albanci, koji su sa planina sišli u plodne ravnice kada je srpsko stanovništvo protjerano osmanskom odmazdom zbog srpske oslobodilačke borbe protiv osmanske okupacije.

Pored mnogih značajnih podataka koje je zapisao i koje je pronašao, publikovao je i dva zapisa iz 1758 g. o Kosovskoj bitki, koje je pronašao u rukopisima biblioteke franciskanskog manastira u Dubrovniku. Njegovom zaslugom su zapisani mnogi istorijski podaci i prepisi značajnih crkvenih spisa, koji bi bili trajno izgubljeni jer njihovi originali nisu sačuvani. U vrijeme njegovog konzulskog mandata u Sarajevu je osnovana ženska pravoslavna škola Sveti Sava, čije je osnivanje i rad pomagao.

Oktobra 22. 1857. godine, naredbom ministra inostranih poslova, bio je smijenjen sa konzulske dužnosti. Pretpostavlja se da je razlog smjene bio Giljferdingova posredna umiješanost u srpski ustanak protiv osmanske okupacije u Hercegovini. Kada se vratio u Rusiju nastavio je službu u Azijskom departmanu ruskog Ministarstva inostranih poslova. Dok se još bio u Sarajevu, ruski car mu je 1 (13) januara 1858. godine dodijelio orden Svete Ane trećeg reda, što je bio dokaz da njegovo povlačenje iz konzulske službe nije bila kazna. Trudio se da zaštiti narod od odmazde osmanskih okupatora, nije uvijek slao tačne izvještaje o događajima u srpskim sredinama, kao što je bio izvještaj da Hercegovci ne pomišljaju na oslobođenje od osmanske okupacije. Giljferding je prikrivao podatke o učešću knjaza Danila u podizanju ustanka, i o učešću vojnika Knjaževine Crne Gore u ustanku. Pisao je u Peterburg da su optužbe protiv knjaza izazvane namjerama Kalifata i Austrije da unište Crnu Goru, „poslednje utočište slovenske nezavisnosti“. Stupio je u spor sa ruskim konzulom u Skadru, braneći stav da knjaz Danilo nije imao učešća u ustanku. Već posle odlaska iz Sarajeva, Giljferding je dobio depešu Butenova koja je sadržala ubedljive činjenice o ulozi Crne Gore i Danila lično u podizanju ustanka. Čini se da su konzul i njegov sekretar bili osvedočeni u tome, ali da su se rukovodili željom da odvrate osmansku odmazdu od Hercegovine i Crne Gore.

Diplomatska djelatnost Aleksandra Giljferdinga nije bila dugotrajna, ali je bila plodotvorna. U konzulskoj službi je proveo nepunu godinu dana, od maja 1857. do februara 1858. ali njegove analize složenih i suprotstavljenih vjerskih i društvenih odnosa balkanskih naroda pod osmanskom okupacijom i pravoslavnog naroda u vazalnim pravoslavnim kneževinama, a posebno analiza njemačke slavistike i katoličke kolonizacije srpskog naroda, predstavljaju prvorazredne kulturno-političke studije koje se mogu koristiti i danas u razmatranju uzroka i posledica balkanskih sukoba i jugoslovenske jezičke politike razgradnje srpskog jezika i srpskog naroda.

„Zahvaljujući njegovom zalaganju, ruska vlada je dobila tačne i blagovremene informacije o društveno-ekonomskim i društveno-političkim karakteristikama razvoja Bosne i Hercegovine. Rukovodeći se službenim dužnostima, Giljferding je nastojao da što više zaštiti pravoslavno stanovništvo od uznemiravanja poreznika, turske administracije i pojačanog austrijskog uticaja. Putem državnih i javnih kanala doprineo je sprovođenju raznovrsne dobrotvorne pomoći u regionu, na primer, organizovanje obrazovanja mladih u ruskim obrazovnim institucijama.“ („Društveno-politička i naučna djelatnost A.F. Giljferdinga“ – Černыh Aleksandr Viktorovič)

Hrvatsko povjesno pravo

Rezultat Giljferdinovog konzulskog rada u Bosni i Hercegovini je i tekst „Istorijsko pravo hrvatskog naroda“, u kojem piše o spornim pitanjima između Hrvata i Srba, o spornom projektu hrvatskog povijesnog prava, to jest o hrvatskim pretenzijama na prostor Bosne i Hercegovine. Giljferdingov tekst je polemika sa stavovima knjige hrvatske rimokatoličke političke propagande, „LA CROATIE et la confederation italienne“ (Hrvatska i italijanska konfederacija), štampane u Francuskoj (1859). U Hrvatskoj enciklopediji kao pisac knjige je naveden hrvatski političar Eugen Kvaternik. Hrvatski nacionalisti knjigu smatraju „prvim hrvatskim političkim, nacionalnim i državnopravnim programom, štampanim na jednom od velikih svjetskih jezika.“ Pisac predgovora Kvaternikove knjige  je francuski novinar i pisac, Luj Antoan Leuzon Le Duk, koji je u svojim tekstovima podsticao ideje nezavisnosti baltičkih zemalja, posebno Estonije, od carske Rusije. Giljferding istorijskim činjenicama i izvještajima iz svog neposrednog poznavanja naroda Bosne i Hercegovine u tekstu negira povjesna prava hrvatskog naroda prema Bosni i Hercegovini sa istorijskog, etnografskog i jezičkog stanovišta, upoznajući čitaoce sa stvarnošću van povjesnih projekata. Tekst ruskog konzula je predstavljao i političko upozorenje srpskom narodu, srpskim zvaničnicima i intelektualcima, kakvi se u Evropi politički projekti predlažu, publikuju i pripremaju prema povjesnim prostorima pravoslavnog srpskog naroda, prema srpskom narodu i srpskom jeziku.

Početkom 19. vijeka, od kada su pravoslavni Srbi počeli oslobodilačke ratove od osmanske okupacije, rimokatolička misija počinje agresivnu kolonijalnu kulturnu politiku prema pravoslavnom srpskom narodu – program kreiranja istorijskog i političkog nacionalnog narativa o rimokatoličkom slovenskom narodu Balkana. U tom programu se sprovodi kolonizacija srpskog jezika austroslavističkim jugoslovenskim jezičkim projektom preimenovanja srpskog jezika u hrvatski, kao jezik novoformirane rimokatoličke slovenske nacije. Njemački Ilirski pokret je predstavljao početak kreiranja hrvatske nacije odvajanjem pojedinih slovenskih plemena od pravoslavlja i slovenske sabornosti njihovom rimokatolizacijom, a na nacionalnom nivou romanizacijom ili germanizacijom.

Kvaternikova knjiga predstavlja propagandu preporučivanja Hrvata kao saveznika rimokatoličko-romanske koalicije protiv pravoslavnih Slovena, prvenstveno protiv Ruske carevine (kao u Napoleonovom napadu na Rusko carstvo), pa pisac francuskim čitaocima citira pohvalne riječi Napoleona I o hrvatskim borcima u napadu na Rusko carstvo. Giljferding je ukazao i na trgovačku računicu autora koji trguje hrvatskom nacionalnom nezavisnošću, kao i na antislovenski karakter hibridne hrvatske političke nacije koji ide do samoporicanja pred svakom latinskom nacijom i kulturom: „Ako je u prošlosti hrvatski narod živio gotovo isključivo radi dobrobiti zapadne Evrope, a ne radi sopstvenog razvoja, ako je prolivao potoke krvi da bi odbio muslimanske varvare od Italije i Njemačke, a u ovoj borbi do te mjere zaboravio na sopstvene interese da se bez otpora predao u ruke Austriji – onda mi možemo samo izraziti svoje žaljenje, odajući puno priznanje njegovoj hrabrosti i nekoristoljubivosti. Ali čini nam se sramotnom pomisao o obnavljanju, u budućnosti, takvih servilnih odnosa hrvatskog naroda prema Evropi, sramno je laskanje Zapadu kojim autor počinje svoju knjigu.“

Giljferding zapaža da hrvatski pisac odbacuje slovensko pitanje i pridružuje se hrvatsko-italijanskom pitanju, kao i germansko-hrvatskom, kao svom egzistencijalnom evropskom savezu. Takođe, autor hrvatskog pamfleta na osnovu politički projektovanih istorijskih izvora zaključuje da zemlja Slovena u Štajerskoj, Kranjskoj, Gorici i Istri pripada hrvatskoj oblasti. „Još lošiju poziciju autor postavlja prema Srbima. Odnos hrvatske narodnosti prema Srpskoj spada u najčudnije pojave slovenskog svijeta i vode, kao što se vidi u oblasti književnosti, beskonačnim raspravama, kada se razmatraju sa tačke istorijskog prava i mjestnog patriotizma. Naš autor tvrdi da skoro sva Bosna do planina Rumunije i grada Višegrada i polovina Hercegovine do rijeka Neretve i Une „po zakonu i prirodi čine primarni i neosporno neodvojivi dio vlasti Hrvatske države, i zemljišnu svojinu koja isključivo pripada narodu Hrvatskom” (str. 250). Zajedno s tim, on, razume se, ogorčeno odbacuje pretenzije Srbije na ove zemlje.“

«Pitajte stanovnike Bosne i Hercegovine koje su narodnosti? Ogromna većina će odgovoriti Srbi; drugi će se, u zavisnosti od vjere, zvati Latinima ili Turcima, iako su i oni potomci Slovena i govore istim jezikom kao i Srbi: niko sebi neće pripisati ime Hrvat. Ovde je, očigledno, pitanje nacije prešlo u versku oblast. Ali čudno je kako se moglo dogoditi, čak i pod uticajem vjere, da značajan dio nekadašnjih Hrvata prihvati srpsko ime, i to čak i na takvim mestima (npr. u Vojnoj krajini), koja nikada nije bila pod vlašću srpske države?“

„Pravoslavna vjera se tako srodila u tom narodu sa pojmom ​​slovenske narodnosti, da je ime Srba kod njega vremenom postalo sinonimom pravoslavnog slovenstva, pa su se i zato pravoslavni stanovnici Bosne i Hercegovine (tamo je značajna većina stanovništva pravoslavna) nazivali srpskim narodom. Naprotiv, takva zajednica nije nastala između rimokatoličke vjere i slovenske narodnosti, ime Hrvat nije u narodu postalo sinonim za katolika: to se očuvalo samo tamo gde je podržavano stalnim političkim predanjem, tj. u sopstvenoj konstituciji Hrvatskoj; a u Bosni i Hercegovini Sloveni katolici, okruženi većinom pravoslavnih – Srba, i koji su skoro izgubili osjećaj narodnosti, zaboravili su to ime i počeli se imenovati isključivo po svojoj vjeroispovijesti, tj. Latinima.“

„Mogu li Hrvati tražiti svoja povjesna prava u Bosni i Hercegovini? Ne; to je za njih izgubljeno zato jer Srbi nisu osvajanjem, niti političkim uticajem, već snagom duhovnog jedinstva vjere, bez ikakvog nasilja sa svoje strane, privukli k sebi tri četvrtine stanovništva tih oblasti, i to upravo onaj njegov najživlji, najaktivniji i najratoborniji dio – jedini koji je očuvao punu svijest  o narodnosti.“

„Naš autor, obraćajući pažnju isključivo na istorijsko pravo i odvajajući hrvatski interes od interesa opšteslovenskih, vrijeđa srpski narod jer im oduzima njihovu braću, Srbe Bosanske i Hercegovačke; `a mogu li Hrvati uraditi nešto bez Srba?` Uvredljivo je za Srbe i što naš hrvatski pisac, govoreći o nastojanjima hrvatskog naroda protiv Turaka, uopšte ne pominje učešće Srba u ovim poduhvatima; a srpsko učešće je bilo veliko: vrlo hrabri pukovi, sa kojima su hrvatski vitezovi savladali tursku silu, bili su regrutovani među pravoslavnim Srbima, koje je nastanio Matija Korvin na Lici i Kordunu, u primorskoj Hrvatskoj.

Pretpostavimo, kada bi mogli proširiti svoju vlast na svu nekadašnju Hrvatsku oblast, da „država“ Hrvatska, kako se izražava autor, dobije sve prostore do Neretve i Drine – to bi neminovno dovelo do međusobnog krvoprolića, jer većina stanovnika ovih zemalja sebe smatra, kao što rekoh, srpskim narodom, i radije će prihvatiti jaram turski, nego vlast drugih Slovena, pored svoje srpske vlasti. Hrvatska država, obnovljena u bilo kakvom obimu, još pripada  utopijama; ali ako je autor sebi dozvolio prelaz u oblast utopija, zašto je onda kao svoj ideal predstavio egoističku utopiju, utopiju nezamislivu bez prolivanja bratske krvi?“

Vidimo iz navedenog teksta kako je romansko-germanska katolička koalicija projektom hrvatskog povjesnog prava planirala posjedanje slovenskih prostora Dalmacije, Bosne i Hercegovine, kao i  knjaževina Srbije i Crne Gore, a koji je do danas u velikoj mjeri sproveden. Takozvano hrvatsko povjesno pravo je rimokatoličko-romanski-germanski projekat u kontinuitetu katoličke misije na Balkanu od vremena progona Svetih Ćirila i Metodija u latinskoj katoličkoj kolonizaciji slovenskih naroda od Baltika do Balkana. Rimokatolizacija Slovena je sprovođena i revizijom istorije slovenskih naroda, kao što je rimokatolicizam izvršio reviziju istorije Crkve, u kojoj je hrišćanstvo prvih vjekova Crkve predstavljeno kao istorija rimokatolicizma, a nekadašnje jedinstvo slovenskih naroda nazvano jedinstvom nekog germanizovanog slovenskog plemena. Postoje podaci da je Eugen Kvaternik i u Carskoj Rusiji sprovodio hrvatsku propagandu u diplomatskim krugovima i da je upoznao Giljferdinge, oca i sina, i da je pokušao uspostaviti saradnju za podršku hrvatskom projektu, ali pokušaji nisu imali rezultata već je uslijedila knjiga mladog Giljferdinga protiv hrvatske propagande u Francuskoj i u Rusiji.

Šezdeset godina posle objavljivanja knjige o hrvatskom političko-istorijskom pravu okupacije povjesnog prostora srpskog naroda, posle sprovedenih austrougarskih austroslavističkih agendi, jugoslovenski jezički program na koji je ukazivao i upozoravao ruski konzul sproveden je na povjesnom prostoru srpskog naroda kao državni projekat zasnovan na jugoslovenskom jezičkom jedinstvu. Posle  pogroma srpskog naroda u Velikom ratu formirana je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine (istovremeno kada i na prostoru Ruske carevine komunistički projekat Sovjetski Savez). Kraljevina Jugoslavija je ustavno ustanovila jugoslovenski jezički program preimenovanja srpskog jezika, dvoimenovanjem u „srpski ili hrvatski“, preko troimenovanja u srpsko-hrvatsko-slovenački, do formiranja hibridnog dvočlanog naziva „srpskohrvatski jezik“. Jugoslovenskim ustavom je ustanovljeno i korišćenje hrvatske latinice ravnopravno sa novim srpskim ćiriličkim pismom na prostoru Jugoslavije, što su pravoslavna crkva i srpske ustanove kulture pod austrougarskom monarhijom uspješno odbijale. Dvadeset godina zatim, kao kulminacija jugoslovenskog jezičkog projekta (srpskog ujedinjenja sa Slovenima rimokatolicima na osnovu jedinstva u srpskom dvoimenovanom jeziku, to jest relativizovanja vjerskih i etničkih granica, kao i naziva srpskog jezika i naroda), sproveden je na srpskom pravoslavnom narodu drugi „utopijski“ projekat na koji je upozoravao ruski konzul – «hrvatsko istorijsko pravo» okupacije Dalmacije, Slavonije, Bosne i Hercegovine, sprovedeno nacističkom okupacijom Kraljevine Jugoslavije i formiranjem nacističke Nezavisne države Hrvatske na najvećem prostoru Jugoslavije (Dalmacije, Bosne i Hercegovine, Slavonije i Srpske Vojvodine). Sprovedena je „utopija“ ustaškog uništenja srpskog pravoslavnog naroda genocidom nad srpskim narodom na prostoru Dalmacije i Slavonije (današnje Hrvatske), Bosne i Hercegovine, i Srpske Vojvodine.

Slovenski svijet

Giljferding je smatrao da svi Sloveni imaju jedinstvena objedinjujuća načela i karakterne odlike koje ih odvajaju od neslovenskih naroda. Glavnu opštu odliku Slovena Giljferding je vidio u pravoslavlju, koje je očuvalo iskonske odlike Slovena, kao što su pojedini slovenski narodi gubili odlike svog iskonskog lika pod uticajem romanskih i latinskih plemena i njihove rimokatoličke religije. Zato je bio za ujedinjenja slovenskih naroda pod zaštitom slovenskog pravoslavnog cara. Smatrao je da ujedinjenje slovenskih naroda u federativni savez ne bi bilo dugoročno bez jedinstvenog sveslovenskog autoriteta vlasti, kakav je bio pravoslavni Ruski car. U ostvarenju sveslovenskog jezičkog jedinstva, Giljferding je radio na formiranju zajedničnog međuslovenskog književnog jezika, svojevrsnog slovenskog volapika, i na kreiranju zajedničke međuslovenske azbuke. U svojoj knjizi „Opšteslovenska azbuka“ (Sankt Peterburg 1871.) Giljferding je objavio svoju klasifikaciju slovenskih jezika jedinstvenog slovenskog pisma. Međutim, pored značaja jezičkog jedinstva za ujedinjenje Slovena i važnosti jezika za nacionalnu svijest slovenskih naroda, Giljferding je smatrao da pravoslavno predanje i pravoslavna Crkva imaju važniji značaj za jedinstvo slovenskih naroda.

Posle konzulske službe na Balkanu, Giljferding je u Ruskoj carevini 1859. godine imenovan za predsjednika Azijskog odjela Ministarstva inostranih djela. Uključen je u većinu značajnih ustanova naučno-društvene djelatnosti: 1858. je postao član Ruskog geografskog društva; 1870. izabran je za predsednika etnografskog društva; 31. decembra 1865. (12. januara 1866) dodijeljen mu je čin državnog savjetnika. U ovom činu, do kraja života, obavljao je dužnost pomoćnika državnog sekretara Državnog savjeta i mlađeg cenzora pošte Sankt Peterburga. Kada je posle Slavističkog kongresa 1867. godine u Sankt Peterburgu otvorena podružnica Moskovskog slovenskog dobrotvornog komiteta, preko koga je upućivana pomoć slovenskim narodima, Giljferding je postao njen predsjednik.

Povodom proslave milenijuma od izobraženja ćiriličkih slovenskih slova, 1862. godine, Giljferding je napisao nekoliko članaka: 1. „Kada je sačinjena slovenska azbuka?“, 2. „Imao li je Kiril neposredan uticaj na ruske Slovene?“ 3. „Da li je Ćirilicu sačinio Ćirilo?“ 4. „Kako se odnose prema Ćirilu i Metodiju savremeni Sloveni?“ U tekstu „Da li je ćirilicu sačinop Ćirilo?“ razmatrao je mogućnost prema pisanim podacima da su Sveti Ćirilo i Metodije bili slovenske narodnosti. U svom rasuđivanju rukovodio se dokazima zasnovanim na svom tumačenju pisanih istorijskih izvora, i na detaljnom proučavanju tog istorijskog perioda u svojim spisima posvećenim proučavanju istorije južnih Slovena. [6, str. 315-341]. U zaključku istraživanja porijekla solunske braće Ćirila i Metodija Giljferding je dao objašnjenje: „ako je moguće pretpostaviti da su braća Ćirilo i Metodije bili slovenskog porijekla, onda oni više nisu bili nacionalno Sloveni, već Vizantinci“. „Moramo priznati kao pouzdano da su oni poznavali slovenski jezik kao svoj maternji, čak i kada su živeli u očevoj kući u Solunu, ali s druge strane, moramo priznati to da se njihov otac smatra Grkom“ [6, str. 317, napomena. 1].

Takođe, u tekstu „Da li je Ćiril sačinio Ćirilicu?“ tvrdi da je slovenska ćirilička azbuka djelo Svetog Ćirila a ne njegovih učenika, suprotno mišljenju slaviste Šafarika. Zastupao je stav o godini nastanka teksta „Skazanija o pismenah monaha Hrabra“ iz 855. godine kao dokaz o postojanju ćrilskih slovenskih slova prije dolaska Ćirilove i Metodijeve misije u Moravsku 862. godine. Dopuštao je mogućnost da su se u Hazariji Kirilo i Metodije sreli sa Slovenima, da su kao stanovnici u slovenskom svijetu Soluna znali slovenski jezik, i da su prije misije u Moravsku godine imali nacrte slovenske azbuke i prevoda Svetih knjiga na crkveni slovenski jezik. Suprotstavljao se politički kreiranom „naučnom“ narativu o Ćirilu i Metodiju kao prijateljima Rima, a negiranje autorstva Ćirilu kao sočinitelju ćiriličkog pisma je smatrao latinskom papskom propagandom.

Protiv nemačke reforme srpskog jezika

Budući porijeklom sa prostora Saksonije, gdje je slovensko stanovništvo vjekovima bilo programski germanizovano, Giljferding je prepoznavao iste procese u svim slovenskim narodima. Svojim slavističkim radovima on je, pored prikaza slovenskih dijalekata i književnih jezika, prikazao i prirodu odnosa evropskih kolonizatora prema slovenskim narodima, razotkrio je humanistički mit o evropskom „prosvetiteljstvu“ i rimokatoličkoj misiji među slovenskim narodima. Kao i ruski konzul mislilac i književnik Konstantin Leontjev, koji je službovao u više gradova Bosfora i Balkana, Giljferding je u nacionalnim pokretima južnih Slovena prepoznao ideologiju revolucionarnog raskida sa pravoslavnim predanjem i razgrađivanja kulturnog i vjerskog jedinstva slovenskih naroda, a pod narativom nacionalizma.

Aleksandar Giljferding je bio protivnik njemačke (austroslavističke) kolonizacije srpskog jezika, koja je u srpskom narodu proklamovana kao reforma srpskog jezika i pravopisa pod patriotskom parolom „borba za srpski jezik i pravopis“, a koju su sproveli srpski saradnici austroslavističkog jugoslovenskog jezičkog programa, Dositej Obradović, Sava Mrkalj, Vuk Karadžić, Đura Daničić. Srpski saradnici jugoslovenskog programa bili su članovi ili rukovodici ustanova i pokreta u formiranju hrvatske nacije i preimenovanju srpskog jezika, kao što je Vuk Karadžić bio utemeljitelj Matice ilirske, tj. Matice hrvatske, član Jugoslovenske akademije znanosti, počasni građanin grada Zagreba.

U vrijeme konzulske službe Giljferding je upoznao srpski književni jezik, ali je neposredno upoznavao narod Bosne i Hercegovine, i proučavao srpske dijalekte i govore. U svojoj knjizi “Putovanje po Hercegovini, Bosni i Staroj Srbiji“ Giljferding piše: “Srbin rimokatolik odriče sve srpsko, pošto je pravoslavno i ne zna za srpsku otadžbinu i srpsku prošlost. Kod njega postoji samo uža provincijalna domovina; on sebe naziva Bosancem, Hercegovcem, Dalmatincem, Slovencem, prema oblasti gdje se rodio. On svoj jezik ne naziva srpskim, nego bosanskim, dalmatinskim, slovenskim itd. Ako on želi uopštiti pojam o tom jeziku, naziva ga naškim jezikom. On pita na primjer strance: “Umijete li vi naški.” No koji je to “naški jezik” on ne umije da kaže. On zato ne zna da taj jezik nazove svojim pravim imenom, jer on sam nema opštu otadžbinu, opšte narodno ime, van svoje uže oblasti, u njega je samo jedna otadžbina: Rimokatolička crkva.” (strana 17.)

U domenu slavistike, Giljferding je u svojim tekstovima prikazao kao pozitivan primjer sakupljanje srpske epske pozije, što je bio jedan od zadataka Vuka Karadžića u jugoslovenskom jezičkom programu (po nalogu njemačkih slavista, a što je bilo pokriće za uvođenje surogata srpske ćirilice). Međutim, Giljferding je otvoreno negativno kritikovao rimokatolički njemački program razgradnje srpskog ćiriličkog pisma i kreiranja srpske ćirilice prema modelu fonetske hrvatske latinice, koja je, kao ćiriličko pismo prelaz na latinični ekvivalent, imala svrhu prevođenja pravoslavnog naroda na latiničnu pismenost. U svojoj studiji „Zapadni Sloveni“ (1858) Giljferding o njemačkoj reformi srpskog pisma piše da je Vuk Karadžić, saradnik austroslavističke kancelarije „sastavio novu srpsku azbuku koja se sasvim odvaja od Kirilovog predanja zadržavši samo spoljašnju formu ćiriličkih slova, ali usvojivši sasvim latinski pravopisni sistem. Karadžić razvaljuje predanje koje Slovene veže sa djelom Svetog Kirila, a da ih azbuka koju je on uzeo, upravo vodi prelasku na latinično pismo, koje kod Slovena važi kao simbol rimokatolicizma.“

Giljferding je, kao poznavalac slovenskih jezika i crkvenog slovenskog jezika, negativno kritikovao i Kradžićev prevod Svetog pisma Novog zavjeta. Karadžić je počeo prevod Svetog pisma po nalogu austrijskog cenzora slovenske štampe u programu reforme srpskog jezika i pisma (iako u početku nije htio prihvatiti posao jer nije poznavao teološku terminologiju i crkveni slovenski jezik). Karadžićev prevod Svetog pisma je štampalo Biblijsko britansko i inostrano društvo u protestantskom programu prevoda Svetog pisma na narodne jezike. Protestantski program prevođenja Svetog pisma na «narodne jezike» je vođen načelom profanacije Svetog pisma i svođenja Svetog predanja na devizu «samo pismo», to jest negiranja Svetog predanja blagodati Svetoga duha u Crkvi. Posle više odbijanja Karadžićevog prevoda zbog pogrešnih prevoda pojmova i prostih izraza, kao i zbog protivljenja Srpske pravoslavne crkve, Britansko biblijsko i inostrano društvo je, na zahtjev austroslavističke kancelarije, u srpskom slučaju iznimno odobrilo Karadžićev nestručan pogrešan prevod i prostu profanaciju Svetog pisma. Pored netačno prevedenih pojmova, prostačkih izraza, unošenja turcizama a izbacivanja slovenskih i crkvenoslovenskih riječi, značajno je Giljferdingovo zapažanje o Karadžićevom prevodu: «Karadžić je objavio 1846. godine prevod Novog zavjeta na vulgarni srpski jezik i nađeno je, pored drugih pogrešnih tumačenja, i jedno koje je direktno težilo da se Svetom Petru pripiše primat, vrhovna vlast nad apostolima; saznalo se i da je objavljeno u programu rimske propagande.“ Prema zahtjevu Srpske pravoslavne crkve, Knjaževina Srbija je zabranila unošenje iz Austrougarske Karadžićevog prevoda Svetog pisma. (Godine 1984. Srpska pravoslavna crkva je objavila novi prevod Svetog pisma Novog zavjeta sa najstarijeg teksta grčkog originala, u prevodu srpskih vladika i sveštenika, prvorazrednih poznavalaca grčkog jezika).

„Ista nesloga vlada Slovenima južne Austrije. Potpuno odvojeni od Čeha, Moravaca i Slovaka masom tuđih naroda, Njemcima na zapadu, Mađarima u sredini i Transilvanskim Vlasima na Istoku, oni ne mogu da se slože među sobom. Njihovo umno ujedinjenje u jednoj zajedničkoj Srpskoj književnosti ostao je samo san. Njihov položaj i njihova vjerska načela onemogućavaju njihovo zajedničko delovanje. Slovenci Štajerske, Kranjske i Istre čine mali odvojeni narod od 1.200.000 stanovnika. Oni se nalaze pod jakim uticajem katoličkog sveštenstva; gradovi u njihovoj zemlji su njemački ili italijanski; oni su  sami zatvoreni u svojim gorama i dolinama, gdje čuvaju svoj jezik i svoje običaje, više iz navike nego iz osećanja narodnosti. Na Istoku pored Slovenaca žive Hrvati, još manje brojni (800.000 stanovnika), i čije narečje nema jasno određen tip, sastavljeno kao prelaz između slovenačkog i srpskog jezika, koji se približava nekad slovenačkom, a nekad srpskom, ali koje je pod jakim osjećanjem ustavne samostalnosti koju su izgubili 1850. godine. Najzad, najbrojniji, ali i najrazjedinjeniji su Srbi. (u Austriji ih ima oko 2.700.000). Srbi Dalmacije, zatvoreni na uskom polju između Jadranskog mora i Turske granice, kao enklava potpuno odvojeni od svojih sunarodnika; Srbi – graničari i Srbi Slavonije razdijeljeni među sobom vjerskim neprijateljstvom: Srbi koji pripadaju rimskoj crkvi s prezirom gledaju na svoju pravoslavnu braću i označavaju ih pogrdnim imenom Vlasi (što znači seljaci, pastiri); pravoslavni Srbi sunarodnike rimske vjere smatraju strancima nedostojnim imena Srpskoga (koje su sami napustili zadovoljavajući se lokalnim vjeroispovestima prema državi u kojoj žive). Konačno, Srbi Austrijske Vojvodine, zauzimaju veliko prostranstvo u jugoistoku Ugarske i pripadaju Istočnoj crkvi, sačinjavaju cjelokupno stanovništvo među dolinama Save i Dunava.“

„Bartolomej Kopitar (austrijski državni cenzor slovenske štampe) sprijateljio sa (službeno) sa  Srbinom Vukom Karadžićem, koji je kao izbjeglica posle osmanskog potiskivanja srpskih ustanika sa dijelom naroda prešao u Austriju. Karadžićeva učenost se sastojala u umijeću čitanja i pisanja. Karadžić se odlikovao srpskim zanimljivim umom i poznavanjem svojstava i predanja srpskog naroda. Obrazovao se skromno druženjem sa srpskim književnicima u Pešti. B. Kopitar je uputio Karadžića u sastavljanje nove srpske azbuke, koja je potpuno raskidala sa Ćirilskim predanjem, ostavljajući samo površnu folklornu formu (ćiriličkih) ruskih slova, a uvodeći Latinski sistem pravopisa (hrvatske fonetske latince). Pomognut B. Kopitarom, Karadžić je tom azbukom objavio nekoliko knjiga važnih za upoznavanje srpskog naroda sa njegovim (narodnim) jezikom, običajima i (narodnim) vjerovanjima. Odbacio je iz svojih knjiga svaki odnos sa Crkveno-Slovenskom i Ruskom književnošću i zahtijevao da se srpski pisci ograniče na stenografiju, tako da kažemo, reprodukciju narodnog jezika; preporučio je piscima da u pozajmljivanju tuđih riječi koriste turske a ne Crkveno-Slovenske ili Ruske riječi.

Barolomej Kopitar mu je napravio veliki ugled u Njemačkoj. Neuporediva ljepota srpskih narodnih pesama, koje je Karadžić sakupljao i objavljivao, stekla mu je priznanje svih Slovena i veliki značaj među njima. Pohvaljivali su ga posebno u Rusiji. Našao je nekoliko sledbenika među srpskim piscima. Međutim, što nisu shvatali u Rusiji, bilo je jasno Srbima. Primijetili su da je Karadžić raskidao predanje koje ih je povezivalo sa djelom Svetog Ćirila, i da azbuka, napravljena za njih, vodi prema prihvatanju azbuke Latinske (koja kod Slovena služi simbolom rimokatolicizma). Pokrenula se živa i bučna polemika oko te azbuke. Protivnici Vuka, isprva ismijavani kao pedantni i protivnici progresa, stajali su tako čvrsto, da je izgledalo da su održali pobjedu. Knjige štampane u Austriji za pravoslavne Srbe nastavljene su da se štampaju cjelovitim ćiriličkim pismom: inače bi ih sveštenstvo i narod odbacili kao pisane u duhu Latinskom. Knjaz Miloš je odobrio 1833. g. zakonsku zabranu štampanja knjiga Vukovom azbukom; zabrana je obnovljena 1849. godine,  Serbskimъ Verhovnыmъ Sovetomъ. (Zakon zabrane `hule protiv božestva i praviteljstva`, i `da se ne štampaju knjige pravopisom Karadžića Vuka`, koji je Knjaz Miloš ustanovio su Pravila o cenzurisanju, objavljena 1832. g. 22 decembra u Knjaževskoj srpskoj kancelariji u Kragujevcu.) Razdor, koji je napravio Karadžić (u saradnji sa njemačkim slavistima) u srpskoj književnosti, imao je na srpsku književnost poguban uticaj. Zaustavio je razvoj srpske književnosti (srpskog književnog jezika). Najbolje snage srpske kulture su se bavile besplodnom polemikom o tome, može li se koristiti književno predanje, ili su pisci dužni ograničiti se, u stilu i pravopisu, na reprodukciju prostog narodnog govora.“

«Međutim, u Austrougarskoj, u Zagrebu je formirana treća književna škola. Osnovao je  izvjesni doktor Ludvig Gaj (njemački slavista filolog Ludwig Gay, srpski Ljudevit Gaj; glavni kreator hrvatske latinice prema modelima latiničnih pisama rimokatoličkih slovenskih naroda, najviše češke latinice)  jedan od iskusnih instrumenata austrijske politike. Ova književnost je trebalo da služi Hrvatima i Srbima katolicima u Slavoniji, Dalmaciji i Bosni. Hrvatsko narečje, kojim je govorio narod Zagreba i njegove okoline, bilo je suviše siromašno i neodređeno da bi se moglo upotrebiti za kodifikovanje književnog jezika (kajkavski dijalekat koji Slovenci smatraju dijelom slovenačkog jezika). Zato je Ludvig Gaj koristio srpski jezik, ali ga je počeo pisati latinskim slovima. Ali, kako ne bi nazvao jezik srpskim, koji u narodu ima sinonim pravoslavne pripadnosti, Ludvig Gaj je smislio naziv Ilirski jezik i Ilirska književnost. Ova literatura je prvo pozitivno prihvaćena od austrijske države koja se nadala da će ga postepeno nametati i pravoslavnim Srbima kao i Srbima rimske vjere. Pritom imajući u planu mogućnost upotrebe slovenstva kao korisnog političkog oružja.“ „Zagreb je posle Praga (zahvaljujući upotrebi srpskog narečja), postao najznačajnije središte među austrijskim Slovenima. Tako su počeli ponovno štampanje istorijske Dubrovačke književnosti, bogate prekrasnim primjerima jezika i poezije.“