Kralj Nikola želeo uspostavljanje srpske patrijaršije u Peći

Piše: Nikola Milovančev

Uoči ustoličenja mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija, zakazanog za 4. septembar, neprijatelji narodnog jedinstva pozivaju na zlo, sukobe na Cetinju. Pri tome se služe neistinom – tvrdnjom da pravoslavna crkva u Kraljevini Crnoj Gori nije bila srpska.

Teško je bezbožnicima objasniti karakter i istorijat srpske crkve u Crnoj Gori, no pokušaćemo to, na osnovu dokaza koji valjda neće osporavati: stava crnogorske vlade u izbjeglištvu 1920. prema srpskom crkvenom ujedinjenju. Radi se dakle o jeseni 1920, nešto manje od dvije godine poslije državnog ujedinjenja, stvaranja jugoslovenske kraljevine.

U to vrijeme je crnogorska vlada u izbjeglištvu izdavala u Nejiu, kod Pariza, svoj službeni organ Glas Crnogorca.

Kada je septembra 1920. proglašeno srpsko crkveno ujedinjenje, objavljen je o ovom pitanju nepotpisan članak, očito stav crnogorske izbjegličke vlade (svakako je ujedno bio i stav kralja Nikole Petrovića). Riječ je o članku „Srpska Patrijaršija“, štampanom u „Glasu Crnogorca broj 88 od 7. oktobra (24. septembra) 1920. Teško bi bilo danas utvrđivati autorstvo tog članka ali se svakako može zaključiti da ga je kralj Nikola odobrio, ako ne i sam redigovao tekst.

Kakav je bio stav kralja Nikole i njegovih pristalica u pogledu ujedinjenja srpske crkve? Oni su zamjerali samo to što se ujedinjenje srpske crkve nije izvršilo tako da sjedište patrijarha bude u Peći!

Citiraću nekoliko rečenica iz članka „Srpska Patrijaršija“, koji karakterišu i neodmjerene riječi
prema dinastiji Karađorđevića odnosno gnjev zbog svrgavanja dinastije Petrovića, ali to nije predmet analize u ovom tekstu (da se razumijemo: autor ovog članka ima pretežno pozitivno mišljenje o kralju Nikoli Petroviću kao vladaru, i o onome što je on činio za Crnu Goru i za srpski narod u cjelini).

Prva rečenica spomenutog članka glasi: „Srbijanci su ovih dana proglasili karlovačku patrijaršiju za svesrpsku, dajući joj onu vlast, koju je nekada srpski patrijarh imao za vrijeme slavnog cara Dušana“.

Moramo reći da ova početna tvrdnja ne odgovara činjenicama, jer crkveno ujedinjenje nisu proglasili „Srbijanci“, već srpski crkveni predstavnici iz svih dijelova tada stvorene Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, uključujući i najvidnije crkvene prestavnike iz Crne Gore.

Odmah zatim, prelazi se na srž primjedbi crnogorske izbjegličke vlade i kralja Nikole na način izvršenja srpskog crkvenog ujedinjenja, zapravo na jedinu primjedbu – sjedište srpskog patrijarha:

„Između ostalih ideala, koje je srpski narod vjekovima gajio, on nije nikad napustio ni tu ideju da opet vaspostavi srpsku patrijaršiju u Peći…“.

Zatim slijedi nekoliko polemičkih navoda sa osnovnom tvrdnjom da Karlovačka mitropolija nije nasljednica Pećke patrijaršije, već to može biti samo mitropolit pećki:

„Prema istoriskom pravu naše crkve jedino mitropolitu pećkom pripada pravo da bude patrijarh cjelokupne srpske pravoslavne crkve“ (sporno je dakle samo ko treba da bude na čelu ujedinjene Srpske crkve – nap. N. M.).

Crnogorski narod, koji je u svojim vjekovnim naporima zasnovao srpsku državnu misao i stvorio prvu političku državu i omogućio svojim nesebičnim i junačkim podvizima da se oslobodi srpsko pleme ispod turskog i austriskog ropstva („crnogorski narod“ kao dio „srpskog plemena“ i nosilac srpske državne misli – nap. N. M.), oslobodio je i Peć, sjedište srpskog patrijarha.

Samim oslobođenjem Peći, oživjela su i realna patrijašiska prava pećkog mitropolita (sporno tvrđenje ali nije važno za suštinu ovog članka – nap. N. M.). Crna Gora je htjela da imenuje jednog patrijarha opet u Peći, ali kako još tada nije bio oslobođen jedan velik dio našeg naroda koji se nalazio pod austriskim ropstvom („dio našeg naroda“ = pravoslavni Srbi pod Austrijom – nap. N. M.), taj je akt bio odložen.

Čim se Crna Gora vaspostavi, mitropolit pećski ima biti proglašen sa svima njegovim istoriskim pravima za patrijarha cjelokupne srpske pravoslavne crkve“.

Dakle, NIJE SPORNO UJEDINJENJE SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVE, VEĆ SE SAMO TRAŽI DA NA ČELU SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVE bude patrijarh u granicama ranije Kraljevine Crne Gore, kojoj je Peć 1912. pripala!

Članak završava sa rečenicom: „Peć i pećska patrijaršija mora biti opet ono što je nekada bila srpskom narodu i srpskoj crkvi“.

Ko ima zdrav razum – sve mu je valjda jasno.