Manastir Dobrun biser na reci Rzav

Serijal o srpskim manstrima i durgim svetinjama u zemljama regiona, koji je deo projekta koji sufinasira Uprava za saradnju s dijasporom i Srbima u regionu obuhvata i Mitropoliju dabrobosansku . Sedište ove eparhije Srpske pravoslavne crkve, koju je ustavovio 1219. godine Sveti Sava,  nalazi se u Sarajevu i Sokocu, a nadležni arhijerej je mitropolit Hrizostom (Jević).

U Mitropoliji dabrobosanskoj nlazi se 13 manastira: Bogorodica Čajnička, Vozuća, Gornja Lijeska, Dobrun, Dobrunska Rijeka, Donje Vardište, Karno, Knežina, Ozerkovići, Pjenovac, Sase,  Sokolica i Toplica (metoh manastira Karno).

Manastir Dobrun, biser među srpskim manastirima u Bosni i Hercegovni, se nalazi u blizini Višegrada, na reci Rzav. Ovo je jedan od najstarijih manastira na prostorima današnje BiH. Sarešina manastira danas je iguman Kalistrat.

Najpoznatije freske u manastiru su freska cara Dušana sa ženom Jelenom i sinom Urošem, kao i freska sa ktitorom manastira, županom Pribilom, njegovim sinovima i zetom Stanom koje su i do danas sačuvane.

U stenama iznad manastira se nalazi pećina čiji je ulaz nekada bio ozidan sigom. U njoj su živeli isposnici koji su u manastir silazili samo za vreme velikih praznika.

U sastavu manastira postoji izdavačka kuća „Dabar“ koja izdaje istoimeni časopis posvećen mitropoliji dabrobosanskoj. Sem njega ova izdavačka kuća je štampala oko 50 drugih duhovnih naslova

Prema izvorima koji tvrde da je manastir nastao za vreme vladavine cara Dušana manastir je osnovao župan Pribil. Na severnom zidu priprate i danas se nalaze sačuvani portreti kralja Dušana, žene mu Jelene i sina im Uroša iz 1343. godine. Župan Pribil je pored županskog dvora u tvrđavi između 1340. i 1343. godine sagradio i manastir. Manastirska crkva je bila skromna, zidana je od kamena i sige, imala je oblik jednobrodne zasvedene bazilike bez kupole. Hram su živopisali vrsni zografi iz južne Srbije.Postoje i izvori koji tvrde da je manastir nastao za vreme vladavine cara Dušana kada je u Dobrunu dužnost čuvara tog dela zapadne granice srpske države vršio župan Pribil.

Posle monašenja župana Pribila (monaško ime Varnava) nasleđuju ga sinovi prvo Stefan a potom Petar, koji je dozidao spoljnu pripratu i riznicu sa severne strane i živopisao ih 1383. godine. „Djebr – Dabar – Dobrun“ sa crkvom posvećenom prazniku Uspenju Presvete Bogorodice je zadužbina Petra župana. To je bila najstarija stolica dabrobosanskih mitropolita, a nalazio se pored reke Rzava.^[6] U vreme župana Petra u Dobrunu je bilo oko 720 monaha. Pod uticajem bosanskih vlastelina Radinovića i Pavlovića, koji su stolovali u Višegradu, povlači se župan Petar i po primeru svoga oca zamonašio se pod imenom Jovan.

Dobrun je pao pod Turke 1462. godine. Prema sačuvanoj legendi, osvojen je izdajom. Jedan srpski sluga otkrio je Turcima da su iz Dobruna otišli svatovi po mladu u Prijepolje. Turci su sačekali svatove u povratku iza Bijelih Brda, pobili ih, preobukli se u svatove, ušli u grad Dobrun i zauzeli ga. Tom prilikom razrušili su grad dok je manastir oštećen. Mlađi monasi su se razbežali po nepristupačnim isposnicama širom dobrunske oblasti dok su u manastiru ostali samo stariji. Posle smrti ovih monaha manastirska crkva je otvarana samo o velikim praznicima dok manastir nije porušen i potpuno zapusteo.

Manastir u XVI veku obnavljaju monasi, koji su nakon napuštanja dobrunskog manastira osnovali metoh u mestu Vagan. Turci su ga ponovo porušili krajem XVII veka a monasi su se razbežali po starim isposnicama. Narod dobrunskog kraja je ponovo obnovio je manastir krajem XVIII veka. Ipak u manastiru nije bilo monaha pa se služilo tri puta godišnje: na Božić, Vaskrs i na Duhove.

Ustanak u Bosni i Hercegovini 1875. godine Turci su kaznili rušenjem velikog broja svetinja među kojima i manastira Dobruna. Berlinskim kongresom 1878. godine Bosna je dobila novog gospodara, umesto Turske, Bosnu su okupirali Austrougari. Zahvaljujući mitropolitu Savi Kosanoviću, narodu dobrunskog kraja i pomoći baronese Vilhelmine Nikolić manastir Dobrun je 1884. godine ponovo obnovljen. Obnovljena je prvobitna crkva župana Pribila, ali ne i priprata i riznica župana Petra.

Tokom Prvog svetskog rata manastir je ponovo stradao. Sa obnavljanjem se počelo 1921. godine. Prilikom obnove prekrečen je ktitorski natpis iznad nadvratnika na ulazu u narteks, a stare freske u zasvedenom tremu pokrivene su novim slojem živopisa. Nova nesreća zadesila je manastir u Drugom svetskom ratu. Nemci su crkvu koristili kao magacin za mine, koje su januara 1945. godine aktivirali i razorili manastir do temelja. Ovo je bilo najteže razaranje manastira. Ostali su samo priprata i zvonik.

Za godinu dana narod je ponovo obnovio manastirsku crkvu, koja je osvećena u nedelju po Mitrovdanu 1946. godine. Godine 1994, nakon 250 godina, odlukom mitropolita Dabrobosanskog Nikolaja manastir je ponovo naseljen monasima.

Godine 2004, kada je obeleženo 200 godina od podizanja Prvog srpskog ustanka, manastirskom kompleksu su dodati novi objekti. Među tim objektima nalazi se i Karađorđev konak u kome je, na prvom spratu smešten Muzej Prvog srpskog ustanka, dok se na drugom spratu nalazi muzej dabrobosanskih mitropolita u kome je prikazan istorijat ove mitropolije. U sastavu muzeja dabrobosanskih mitropolita se nalazi i mala kapela koja je posvećena svetom apostolu Andreju Prvozvanom, krsnoj slavi kraljevske porodice Karađorđević.

Godine 2004. je na steni pored velikog belog krsta, iznad manastirske porte postavljen spomenik Karađorđu. Iste godine je poznati dobrotvor i poslovni čovek iz Čikaga Slobodan Pavlović finansirao izgradnju pešačkog mosta preko reke Rzav.

U toku je i opravljanje stare crkve Uspenja presvete Bogorodice. U iskopinama ispod crkve su pronađeni ostaci fresaka iz srednjeg veka, keramike, kao i austrougarski metalni novac. Takođe je u iskopinama otkriveno i preko dva kvadratna metra delova fresaka, koje su najverovatnije zatrpane nakon eksplozije koju su izazvali nemački vojnici 1945. godine. Arheolozi su takođe otkrili više ljudskih posmrtnih ostataka i jedan ceo grob, što ukazuje na to da su se ovde u prošlosti sahranjivali crkveni velikodostojnici, kao i ktitori.

Manastir Svetog Nikole nalazi Dobrunska Rijeka, u opštini Višegrad  smešten je na ušću rečica Undrulje i Budimlije, ispod planine Varda, na putnom pravcu Dobrun—Uvac.

Manastir je osnovan 2009. godine kao metoh manastira Dobrun, sa namerom da se Izdavačka kuća Mitropolije dabrobosanske „Dabar” preseli na ovu lokaciju. Na inicijativu naroda ovog kraja doneta je odluka da se podigne crkva Svetog Nikole. Građevinski odbor, na čelu sa jeromonahom Jovanom, a po blagoslovu mitropolita dabrobosanskog Nikolaja Mrđe, napravio je idejni projekat celog manastirskog kompleksa.

Dana 23. maja 2004. godine, na praznik Prenosa moštiju Svetog oca Nikolaja, mitropolit Nikolaj osveštao je temelje hrama, a naredne godine osveštani su i temelji konaka. Narednih godina crkva je dovršena, pokrivena i na nju postavljeni krstovi, završen je i konak i sagrađen most do manastirskog kompleksa, a 2009. godine se u manastirski kompleks uselilo monaštvo i tu je smeštena izdavačka kuća „Dabar” sa redakcijama listova „Dabar” i „Soko”. Godine 2012, iz tehničkih razloga, sedište Srpskog sokolskog društva „Soko” premešteno je iz manastira Dobrun u ovaj manastir.

U porti manastira nalazi se spomenik Dragoljubu Draži Mihailoviću, a nedaleko od ovog zdanja, na mestu na kom je Mihailović uhvaćen, postoji spomenik koji je podigla Skupština opštine Kragujevac, kao i grobnica i spomenik pobijenim pratiocima Mihailovića: majoru Dragiši Vasiljeviću, kapetanu Nikoli Majstoroviću i poručniku Blagoju Kovaču.

Manastir Uspenja Presvete Bogorodice se nalazi u centru Čajniča.

Stara manastirska crkva potiče iz 14. veka. Najraniji sačuvani zapis o staroj čajničkoj crkvi potiče iz 1492. godine, kada se na čajničkom Prologu pominje ime hrama i godina 1492, što ukazuje da je hram postojao i ranije. U rukopisnoj knjizi Prolog u kojoj je dat kratak opis života svetaca, hram se pominje kao Čajnička crkva Uspenija Presvete Vladičice naše Bogorodice 1492. godine.

Hram se ponovo pominje 1804. godine kada je na njemu vršena popravka, zatim 1820. godine kada je u hramu počela da radi škola za srpsku decu, i 1837. kada je građena crkvena ograda. Hram je stradao od eksplozije tokom Drugog svetskog rata između 11. i 12. aprila 1943. godine, a sačuvani su samo zidovi. Crkva je obnovljena 1946. godine u istim proporcijama, i 20. jula 1946.

Gradnja nove i veće crkve počela je 1857. godine u periodu kada su evropske velike sile Ujedinjeno kraljevstvo, Francuska i Rusija, vršile pritisak na Osmansko carstvo da dozvoli verske slobode svojim građanima, odnosno da da dozvolu za izgradnju crkava. Samoj izgradnji hrama prethodio je Pariski mir 1856. godine kojim je Turska, na insistiranje drugih zemalja, priznala ravnopravnost muslimana i hrišćana. Ovo je u praksi značilo da se dozvoljava zidanje novih i obnova starih crkava, kao i otvaranje škola. U ovom periodu pred kraj viševjekovne vladavine Osmanskog carstva, na prostoru jugoistočne Evrope koji su naseljavali Srbi, izgrađen je veliki broj srpskih pravoslavnih hramova, dok se izgradnja velikih sabornih hramova ograničavala na gradske sredine i dotadašnja sjedišta mitropolija i eparhija Srpske pravoslavne crkve.

U ovom periodu pred kraj vladavine Osmanskog carstva, i ostvarivanja verskih sloboda nakon viševekovne okupacije, su izgrađene Saborna crkva u Beogradu (1837—1845), Saborna crkva u Novom Sadu (1851), Saborna crkva u Nišu (1856—1872), Saborna crkva u Nikšiću (1875—1880), Saborni hram svetog velikomučenika Georgija u Smederevu (1850—1854), Saborna crkva u Mostaru (1863—1873), te Saborna crkva u Sarajevu (1859—1874).

Novu crkvu je zidao neimar Petar Todorović iz Velesa, a izgradnja je trajala od 1857. do 1863. godine. Crkvu je osveštao Mitropolit dabrobosanski Ignjatije 1863. godine. Zvonik je naknadno podignut u periodu (1893—1897) godine. Za vreme Drugog svetskog rata, Italijani su podmetnuli eksploziv u crkvenu portu, što je dovelo do većeg oštećenja hrama. Obnova hrama je počela pedesetih godina dvadesetog veka u vreme tadašnjeg paroha jeromonaha Vasilija Domanovića. Obnova hrama je trajala do 1959. godine, kada je na Malu Gospojinu osveštao Patrijarh srpski German.

Pored ikone čajničke Krasnice, u crkvi se čuva ikona Svetog Georgija sa 12 scena koje ilustruju njegovo žitije, rad anonimnog slikara druge polovine 16. veka, zatim ikona Svetog Nikole rad Andrije Raičevića iz 17. vijeka i ikone Svete Trojice, rad nepoznatog vojvođanskog slikara, koja je darovana 1848. godine. Najstarija rukopisana knjiga je četvorojevanđelje iz 14. veka, kao i jevanđelje iz manastira Papraće sa zapisom sveštenika Olivera iz 1513. godine.

Čajnička Krasnica je slikana na drvenoj ploči sa obe strane. Sa prednje je Bogomajka sa malim Hristom na ryci, a na poleđini je Sv.Jovan Krstitelj, koji desnom rykom blagosilja. Prvobitno je boravila na dvoru Nemanjića, pa je car Uroš poklonio manastiry Banji, posle svog dyžeg bolovanja i srećnog izlečenja u manastiry. Tu je bila do vremena kada sy mošti Sv. Save odnesene iz Mileševa, kada su Turci u istom pohody spalili i opljačali manastir Banjy.

Po legendi, neki seljak iz okoline Rudog, posle čudesnog javljanja Presvete Bogorodice u snu, spasava ikony iz vatre i preko Lima donosi je u Čajniče, gdje je smještena u Staru crkvu. Godine 1943., po dolasku ustaških odrreda, Stara crkva bješe opljačkana i tom prilikom obili su crkvenu kasu i iz nje odnijeli sve dragocjenosti. Prije samog opustošenja mještani su iz crkve iznijeli sve stvari i knjige, a ikony odneli u kuću Srpkinje, Milke Spremo. Posle odlaska ustaških odreda, osam ljudi je prenelo ikonu u crkvy sela Strečanja, izmeđy Čajniča i Pljevalja.

Sa Strečanja ikona je premeštena y jedny pećinu, radi veće sigurnosti, gde je čuvana pod jakom stražom. Iz pećine je premeštena u selo Slatina (kod Foče), i smeštena u crkvy u tom selu, da bi kasnije prenesena u selo Trpinje, gde je ostala do kraja rata. Tu je sveštenik povremeno dolazio i služio, a narod se iskupljao y priličnom broju. Posle rata, po opravci Stare crkve, ikona je vraćena na svoje negdašnje mesto, manastir u Čajniču.

Manastir Vozuća ili Vozućica (na slici dole) je posvećen je Svetoj Trojici. Manastir se nalazi u Vozući, u dolini reke Krivaje i podnožju planine Ozren. Izgrađen je u 14. veku kao zadužbina srpskog kralja Dragutina.

Napušten je krajem 17. veka pod osmanskim pretnjama i od tada je 160 godina bio prepušten zubu vremena. Obnovljn je 1856-1859, a osvećen na Duhove 1865. godine od strane Ignjatijeva – pomoćnika vladike Visariona. Kraj reke Krivaje sačuvane su oštećene ćelije konaka. U njegovoj crkvi posvećenoj prazniku Duhovima, služe 1883. godine mirski sveštenici.

Tokom Prvog svetskog rata austrijski vojnici su odneli manastirsko zvono, a u septembru 1941. su ga opljačkale ustaše, da bi ga u februaru 1942. zapalila muslimanska policija. Obnovljen je nakon Drugog svetskog rata. U periodu od 1992. do 10. septembra 1995. ovo područje je bilo u sastavu Republike Srpske. Manastir je nakon 10. septembra 1995. opustošen i oskrnavljen od strane Armije Republike BiH, srpsko stanovništvo je prognano, tako da je manastir ponovo napušten.

Prvi sveštenik Zoran Živković je u manastir došao 2000. godine i zatekao ga u urušenom stanju sa dve neeksplodirane tromblonske mine u kupoli. Manastir je obnovljen i ponovo osvećen 25. jula 2015.

Naslovna fotografija: Manastir Uspenja Presvete Bogorodice u Čajniču