Memorijalni park na temeljima biblioteke

−Planski dokument se mijenja da bismo Podrekine ideje sproveli u delo, a Gradski zavod za zaštitu spomenika kulture uradio je projektnu dokumentaciju. Postojeći plan propisao je obavezu da se za tu lokaciju raspiše arhitektonski konkurs, ali on nije organizovan jer Podrekino rešenje ne predviđa gradnju novog objekta nego praktično nudi parterno uređenje. U izmjenama plana nismo ukinuli konkurs i on može da se sprovede ako grad ili država nekada budu željeli da na tom mestu podignu novi objekat javne namjene – ističe Marko Stojčić, glavni gradski urbanista.

Baš to je bila jedna od brojnih zamjerki na Podrekin angažman u Beogradu. On je, osim za Narodnu biblioteku, ponudio i rešenja za Studentski trg, Karađorđevu sa Savskim kejom i Topličin venac, odnosno Park vojvode Vuka. Stručna javnost godinama je prigovarala da Podreka, arhitekta evropskog glasa, nikako da se upiše u arhitektonsku istoriju Beograda, a kada mu je to omogućio Milutin Folić, bivši gradski urbanista, kritike su pljuštale sa svih strana. Najprije je zasmetalo to što za tako važne gradske lokacije nije bilo konkursa, a kritičari su mu zamjerili i to što je spomenik Zoranu Đinđiću smjestio na Studentski trg, kao i prenebregavanje činjenice da se arheološki ostaci nalaze na mestu gde će biti podzemna garaža. Negodovalo se i zbog toga što Podrekini projekti predviđaju suviše betona, a spočitavalo mu se da poslove dobija samo zato što je „Folićev guru”. Kako bilo, Podreka ovdašnjoj čaršiji na takve prozivke nije javno odgovarao, ali svi ti njegovi projekti su na kraju manje-više ili potpuno mijenjani.

Izgleda da će takvu sudbinu zasad izbjeći Kosančićev venac.

Temelji Narodne biblioteke, prema Podrekinom idejnom rešenju, u celosti će biti očuvani i uklopljeni u budući memorijal oivičen ulicama Kosančićev venac i Srebrenička. Njegova zamisao nije bila da rekonstruiše prošlost jer, naglašavao je, istorija se mora interpretirati, a ne kopirati. Zato on „posjetiocima nudi novi prostor u duhu današnjice”.

–Rasturena cigla i kamen stalno će biti prisutni i sa svakim korakom koji napravimo ta tragedija koja se ovde desila bošće nam oči. Sjećanje tako postaje fizički prisutno i mi ga možemo dodirnuti – na te preostale zidine možemo sjesti, poljubiti ih… Ne želim da ljudi ovde plaču nego da pamte taj kulturni zločin i pokušaj da se zatre pamet jednog naroda – govorio je Podreka svojevremeno za „Politiku”.

U spomen-park ulaziće se iz Ulice Kosančićev venac. Sa desne strane biće mala tribina, predviđena za predah učeničkih ekskurzija i turističkih tura koje će ovde od vodiča moći da saznaju istorijat Narodne biblioteke. Na nivou iznad tribine biće crni betonski monoliti od razbacanih knjiga – groblje znanja i simbol smrti, vidljiv i onima koji prostor budu posmatrali izvan kompleksa, kroz horizontalni otvor na zidu od grubog betona. Oni će pogledom dosezati i do suprotnog kraja memorijala – cvetnog vrta, koji je za Podreku obilježje životne radosti. Šetači će se, od crnih knjiga do rascvjetale oaze, spuštati rampom. Kad pogled osvježe raskošnim šarenilom, stepenicama će moći da se vrate na višu etažu, gdje je smješten mali trg. To je pjaceta, kako je arhitekta objašnjavao, između života i smrti, i ima takvu konstrukciju da izgleda kao da lebdi, iako će biti oslonjena na nosače.

Taj, kako ga je Podreka nazvao, „društveni dio” memorijala sadržaće klupe, minijaturnu fontanu, a u blizini će biti i aluminijumska informativna tabla sa izlivenim fotografijama.

Najveća lomača knjiga

Narodna biblioteka Srbije bila je smještena u bivšu fabriku za proizvodnju papira i kartona Milana Vape, čuvenog industrijalca i jednog od najvećih srpskih dobrotvora. On je to zdanje na Kosančićevom vencu 1921. godine prodao Kraljevini SHS. Tada je to bila neuslovna zgrada koja je sve do 1925. adaptirana i iste godine otvorena za korisnike, kaže Dejan Ristić, istoričar i bivši upravnik Narodne biblioteke Srbije.

−Inicijativu da Ministarstvo prosvete od Vape otkupi zgradu na Kosančićevom vencu uputio je 6. aprila 1921. tadašnji upravnik Narodne biblioteke Srbije akademik dr Jovan N. Tomić, istoričar i ličnost koja je najduže bila na čelu te nacionalne institucije, od 1903. do 1927. Dvadeset godina kasnije, 6. aprila 1941, nacisti su na tom mjestu napravili najveću lomaču knjiga – ističe Ristić.

Istorijski bukvar

Kao prostor najstarijeg srpskog naselja u Beogradu, intenzivniji razvoj Kosančićevog venca započet je posle sticanja državne samostalnosti dobijene Hatišerifom 1830. godine. Ubrzo su podignuti Konak kneginje Ljubice, hotel „Staro zdanje” i kafana „Znak pitanja”.

Kaldrmisanje ulica završeno je krajem 19. vijeka, a tada je Emilijan Josimović uradio prvi plan prostorne regulacije tog dijela Beograda. Početkom 20. vijeka izgrađena je nova zgrada Patrijaršije na mjestu stare Mitropolije i reprezentativno zdanje francuske ambasade. U tom periodu pojačana je električna rasvjeta i proširena mreža tramvajskog saobraćaja. Tursku kaldrmu zamijenila je granitna kocka, a kasnije asfalt.

Za ekonomski razvoj i graditeljsko oblikovanje Kosančićevog venca od posebnog značaja bila je blizina pristaništa na Savi preko koje se nekada obavljao najveći dio međunarodne trgovine. Dio prema carinarnici formiran je kao prostran plato sa otvorenim skladištima. Uz Đumrukanu podignuti su hoteli, konaci, trgovačke radnje, zanatske radionice…

U toku Drugog svjetskog rata trajno su nestale Narodna biblioteka sa fondom vrijednih knjiga i rukopisa, Đumrukana, hotel „Kragujevac” i tek izgrađena konstrukcija lančanog mosta „Kralj Aleksandar Prvi”.

Ovaj dio Beograda naziv je dobio 1872. godine po Ivanu Kosančiću, vitezu koji je prema predanju poginuo u Kosovskom boju.