Moštanica devet puta nicala iz pepela

Eparhija banjalučka Srpske pravoslavne deo je serijala portala „Tamo daleko“ u okviru realizacije projekta „Srpski manastiri i druge svetinje u zemljama regiona“, koji sufinansira Uprava za saradnju s dijasporom i Srbima u regionu Ministarstva spoljnih poslova Vlade Srbije.

Eparhija obuhvata severozapadni deo Republike Srpske, odnosno Bosne i Hercegovine. Osnovana je 1900. godine kao mitropolija Banjalučko-bihaćka sa sedištem u Banjaluci, a do tada je bila u sastavu Dabrobosanske mitropolije. Glavna duhovna središta eparhije su manastiri Gomionica, Moštanica i Liplje.

Manastir Gomionicu sa hramom posvećenim Vavedenju Presvete Bogorodice obnovili su 1595. godine mileševski monasi, koji su posle turske najezde izbegli u ovaj manastir. Nalazi se 42 km zapadno od Banjeluke u selu Kmećani kod Bronzanog Majdana. Ova svetinja potiče iz doba pre turske okupacije, ali nije svejedno da li je osnovan za vreme ili pre Jajačke banovine. Hram je izgledom povezan sa Rmnjem, Krupom i Krkom (svi bi mogli biti iz 14. stoleća), a sličnost se sastoji pre svega u četiri stupca u brodu i još dva u priprati, u kupoli i odsustvu pilastara.

Po narodnom predanju to je bila zadužbina Mare „Sultanije“. Prvi pisani pomen je 1536. godine kada se u turskim izvorima u njoj pominje iguman Andrija. Najstariji sačuvani predmet je tipik manastira Gomionice, koji potiče iz 1599. godine. Danas se čuva u eparhijskoj biblioteci u Aradu (Rumunija).

U manastiru Gomjenici je Jovan Svetogorac izdao 1649. godine, knjigu „Triod cvetni“. Tu je boravio 27. marta 1727. godine srpski patrijarh Arsenije IV.

Monasi su krajem XVII vijeka izbegli u manastir Hodoš u Banatu, a 1738. godine u slavonski manastir Pakru. Tokom XVIII i XIX veka crkva je nekoliko puta obnavljana. Manastirsku školu podignutu 1882. godine je pohađao i poznati književnik Petar Kočić. Tu su bili 1883. godine kaluđeri – jeromonasi: iguman Partenije Davidović, Isaija Kostić i Gerasim Kočić.Ve liki narodni dobrotvor, trgovac i poslanik Kosta Vučković (1828—1893) je poklonio manastiru 1000 f. priloga, za očevu dušu. Njegov otac Todor se zamonašio i kao Dionizije, bio iguman do smrti 1879. godine.

Gomionička crkva je jednobradna građevina sa kupolom, polukružnom oltarskom apsidom i pripratom. Uz podužne zidove prislonjeni su ojačavajući lukovi. Svodovi unutar crkve su oslonjeni na isturene pilastre, pri čijem dnu su lučno zasvedeni prolazi, što crkvi daje prividno trobrodnu osnovu.

Živopis manastirske crkve poseduje izvesne stilske karakteristike koje ga dovode u vezu sa majstorima koji su u sedmoj i osmoj deceniji XVI veka oslikali pećku i gračaničku pripratu, crkvu manastira Lomnice i obnavljali freske Studenici, Mileševi i Banji kod Priboja.

U manastirskoj riznici su zbirke ikona iz XVI — XIX veka, starih rukopisnih i štampanih knjiga iz XIV — XVII vijeka i predmeta umetničkog zanatstva. Pozlaćeni gomionički srebrni krst iz 1640. godine, rad Stefana Ivanovića Sarajevca iz Sombora, danas je u kolekciji Londonskog univerziteta.

Igumanija manastira od 1973. do 2014. bila je Jefimija Maksimović. Posle toga iguman je Metodije Kragulj.

Manastir Moštanica zauzima posebno značajno mesto među manastirima Srpske pravoslavne crkve. On je jedan od najvećih srpskih manastira u Republici Srpskoj. Manastir Moštanica nalazi se na 202 m nadmorske visine u dolini reke Moštanice, na severnim padinama Kozare. Od Kozarske Dubice na jug je udaljen 12 kilometara. Manastir Moštanica je smešten u padini Male Gradine, u zaklonjenom prostoru ravnog zemljišta obraslog mirišljavim lipama.

O postanku ovog manastira, o njegovom ktitoru (onom koji ga je sagradio, ili ktitorima) kao i samom nazivu Moštanica ne postoje precizni podaci. Narodno predanje mu pripisuje veliku starost. Postoji više pretpostavki o osnivačima i postanku manastira. Predanje kaže da je ova zadužbina svetoga Simeona Nemanje, kralja Milutina ili kralja Dragutina Nemanjića. Najviše se spominje kralj Dragutin Nemanjić (1276—1281) kao ktitor manastira, koji je dobio ove krajeve i njima vladao.

Postoji i jedno predanje da su ga osnovali monasi (kaluđeri) iz manastira Mileševa, koji su došli ovamo kada je njihov manastir spaljen i opustošen početkom 16. veka. Međutim, predanje kaže da su kaluđeri podigli manastir na temeljima postojeće crkve. Spominju se i »kaluđerske peštre«, isposnice, južno od manastira. Prema svim podacima, do kojih se moglo doći, ne može se sigurno tvrditi da je ovo zadužbina Nemanjića.

U svojoj viševekovnoj istoriji mnogo mnogo puta spaljivan i uništen. Podignut je 1111. godine u obliku krsta. Po narodnom predanju tu gde je manastirski hram spaljen je Sv. Teodor Komogovinski, od kojeg je ostao deo ruke. Bio je to kaluđer Teodor Sladić, rodom iz sela Kukuruzara, kod Kostajnice, koji je mučenički stradao pod Kozarom u Bosni. Ta svetiteljska ruka je zbog ratnih pretnji sklonjena u 18. veku u selo Komogovinu „više Kostajnice“. Tamo su kaluđeri sazidali novu crkvu i manastir i nazvali ga (ponovo) „Moštanica“ – po Teodorovim svetim moštima.

Zna se da su Turci zauzeli Kostajnicu 1556. godine i postali gospodari cijelog Pounja. Tada su naselili izvjestan broj pravoslavnog naroda kao svoju raju. Taj narod odmah je sebi podigao, odnosno obnovio manastir Moštanicu. Kad je manastir spaljen prvi put nije poznato, ali je poznato kad je prvi put obnovljen. Prva obnova manastira bila je 1557. godine u doba srpskog patrijarha Makarija Sokolovića. To je bilo upravo do godinu dana posle zauzimanja Kostajnice. Narodno predanje osnivanje, verovatno obnavljanje manastira pripisuje bosanskom veziru Hasan-paši Predojeviću. Prvi put se pismeno pominje manastir Moštanica 1579. godine.

Prvi pisani podatak o manastiru Moštanici potiče iz knjige »Otočnik«, koja je napisana o ovom manastiru 1579. godine za vrijeme Igumana Grigorija, ali jasno je da je manastir izgrađen mnogo ranije. Ovo je najstariji spomenik podignut na ovom području, koje je često menjalo gospodare, na kom su se vodile stalne borbe između Turaka i Austrije. Tu su se sukobljavali interesi Istoka i Zapada. Turska je jačala Bosansku krajinu, a istovremeno je Austrija stvarala svoju vojnu granicu od tog istog naroda. U takvim uslovima svaki ustanak i bunu manastir je prvi plaćao.

Manastir moštanica bio je u više navrata rušen, spaljivan i ponovo podizan, čak je devet puta rušen i isto toliko puta obnavljan. Nije poznato koje je godine prvi put spaljen, ali je poznato da je 1557. godine prvi put obnovljen u doba srpskog patrijarha Makarija Sokolovića. Godine 1607, pisano je tu jedno jevanđelje u doba igumana Serafima. „Smireni“ jeromonah Gavril je priložio svome manastiru, knjigu „Zlatoustove besede“, pisanu na Svetoj Gori 1635. godine.

Deveti put manastir su spalile ustaše 1941. godine. U julu 1942. godine, za vreme teške fašističke ofanzive na Kozari, manastir Moštanicu Nemci su bombardovali. Godine 1947, obnovljen je manastir Moštanica, a 1953. godine SFRJ ga stavlja pod svoju zaštitu kao važan kulturno-istorijski spomenik.

U crkvi nije sačuvan živopis. Sa spoljašnje strane na zapadnom zidu dosta visoko postoji jedna udubina u kojoj je bila freska Svetog arhanđela Mihajila (koji se praznuje 21. novembra), zaštitnika manastira, kome je ovaj manastir i posvećen, ali je ona bila novijeg datuma i uništena je za vrijeme prošlog rata. Sadašnja freska potiče iz 1976. godine.

Na prvom levom stubu nalazi se slika sv. Bogorodice sa Hristom u naručju. Za ovu se sliku priča da je donesena prije 120 godina iz Rusije. Prepravljena je 1902. godine. Na njoj se vide tri rupe od kuršuma turskih vojnika. Crkvene stvari i ikonostas novijeg su datuma.

Manastir Liplje nalazi se u istoimenom u selu, kod ušća potoka Mliječnica u rijeku Bistricu, pod Osojem. Zato se tokom postojanja naziva ponekad i „Osovički” ili „Osovica”. Do Liplja se dolazi odvajanjem sa regionalnog puta Doboj-Banjaluka, na teritoriji opštine Teslić.

Prema narodnom predanju, manastir je zadužbina Svetog Save. To je bio osnovni razlog zašto je na kamenu postavljenom na zapadnom portalu pri obnovi vršenoj 1867—1879. godine navedeno da je manastir osnovan 1219. godine. Naselje Liplje se pominje 1273. godine, ali izričito manastir pominje se tek krajem 15. veka u Kruševskom pomeniku. Sačuvan je međutim stari manastirski pečet od bronze na kojem je ugravirana godina 1330, koji demantuje da tu nije bio manastir. Pečet je međutim pripadao manastiru Osovici, čija je hramovna slava bila „Blagoveštenje”. 

Danas je jasno, prema tvrdnji Justina Ćelijskog, manastir je zadužbina kralja Dragutina sa kraja trinaestog (13.) vijeka, iako je verovatno i on sagrađen na temeljima neke starije crkve. Manastir je prvobitno bio posvećen Sv. Nikoli, ali je poslije obnove u 19. vijeku posvećen Blagoveštenju Presvete Bogorodice. Spada u red većih i viših srednjovjekovnih sakralnih objekata (oko 20 m).

U manastiru je dugo, možda već od samog osnivanja, radila prepisivačka radionica. Sudeći prema podacima iz raznih izvora, do početka 17. veka manastir je bio u punom procvatu. Početkom 17. veka, odnosno 1615. godine, doživljava katastrofu: u velikoj poplavi je teško oštećen, a nekoliko monaha manastira je poginulo. Lipljanski Prepisivač „nemoćni i ludi” Danilo je zapisao:

„Godine 1723… nadođe poplava i obuze portu, razori crkve i konake, ne ostade kamen na kamenu i utopi se deset monaha i četiri đaka, od vode izbjegoše samo trojica…

Manastir je potom obnovljen, ali na novom mestu, nekoliko stotina metara niže, na malom uzvišenju. Naredna nesreća se desila 1696. godine, kada je manastir opljačkan i spaljen od strane Turaka. Podatak je ostavio „grešni skitač” Stefan Ravaničanin u jednoj srbulji manastira Stublji. Manastir je u naredva veka bio napušten. Ali opet, to mesto je i dalje bilo sveto i posećeno, i tu se narod okupljao sa sveštenstvom. Obnovu je tek u drugoj polovini 19. veka pokrenuo sveštenik Kosta Dušanić. Radovi na novoj obnovi su završeni 1879. godine. Radovi su koštali, kako neki izvori navode 1700 dukata, a radovima su rukovodili sveštenici: pop Kosta Dušanić (iz Pribinića), pop Risto Jungić — Pulija (iz Šnjegotine), pop Stojan Stanković — Špica (iz Čečave), kao i „težak iz Lipnja” Ilija Vukotić. Po drugom izvoru, trošak gradnje je premašivao 2500 dukata, a nad desetogodišnjom radnjom bdeo je „majstor-baša” Joso Maksimović iz Banjaluke. Ikonostas za koji se kaže da je neznatne umetničke vrednosti, oslikao je drugi Banjalučanin, Lazar Jovanović. Godine 1922. uz fasadu je dozidan i zvonik, koji je kasnije uklonjen. Od tada je manastir imao ulogu parohijske crkve, sve do 1965. godine, kada ponovo počinje da deluje kao manastir.

Iako je manastir Liplje bio poznat po svom prepisivačkom radu, danas poseduje samo manju zbirku starih knjiga. Danas je sačuvano vrlo malo primerka tih rukopisa, a to su fragmenti „kanona Bogorodici” i „oktoi petoglasnik” sa dodatkom stihira i kanona. Od štampanih knjiga tu su „trebnik”, štampan u mileševskoj štampariji 1546. godine, „službanik” u izdanju Božidara Vukovića iz 1519. godine i „psaltir” od itog izdvača iz 1519. ili 1520. godine. Postoji još jedan psaltir u izdanju sina Božidara Vukovića, Vićenca, iz 1546. godine, kao i vlaška štampana knjiga „Koresijev zbornik” iz 1579. godine.

Pored knjiga, jedan od rijetkih sačuvanih dragocenosti jeste i slikani antimins iz 1746. godine. Iz dva nađena zapisa se saznaje da je osvećen od strane mitropolita Gavrila Mihailovića, dok je za njegovu izradu bio zadužen arhiđakon Gerasim. Na antiminsu je naslikano polaganje Hrista u grob, sa Josifom iz Arimateje i Nikodimom, dok je u pozadini veliki krst sa trnovim vencem. U uglovima su naslikani medaljoni sa likovima jevanđelista i njihovih simbola, a po bočnim stranama su floralna bordura sa kaligrafskim tekstom, preuziman iz renesansnih knjiga iz 15. veka.

Manastir Đurđevac je otkriven arheološkim istraživanjem tek 2008. godine. Nalazi se u Krivoj Rijeci kraj Kozarske Dubice. Do sada su iskopani delovi oltara, živopis, ali i druge stvari, koji potvrđuje da je reč o hramu, posvećenom Svetom Đorđu. Pretpostavlja se da je manastir Đurđevac prvi put srušen 1538. godine prilikom najezde Turaka, te da je kasnije obnovljen, ali da je konačni krah doživio krajem 18. veka za vreme Dubičkog rata između Austrije i Turske.

Manastir Karanovac takođe je otkriven arheološkim istraživanjem. Nalazi se uKijevcima kraj Gradiške, prostirao se na više od 1.000 kvadratnih metara. Utvrđeno je, da je ova manastirska crkva korištena u kasnom srednjem veku, tačnije u periodu od 13. do sredine 16. vijeka. Po narodnom predanju manastir je bio aktivan sve do pada pod Turke, nakon čega je srušen, a tesani kamen od manastira dopremljen u Banjaluku za izgradnju džamije Ferhadije. U blizini Manastirišta nalazi se vrelo o kojem postoji predanje, naime kada su Turci srušili manastirsku crkvu, zvono čiji se prodoran zvuk čuo u cijelom Potkozarju udarilo o zemlju, sa tog mesta potekla je voda.

Manastirska crkva Svetog Ilije u Krupi na Vrbasu (u narodu poznata kao Ilinka) je podignuta na temeljima srednjovekovnog manastira Krupa. Nalazi se u naseljenom mestu Krupa na Vrbasu dvadesetak kilometara uzvodno (južno) od Banjeluke. Iguman manastira je Sava Nedeljković.

Vrlo malo se zna o prošlosti ovog manastira. Mnogi istorijski izvori o njemu nestali su sa najezdom Osmanlija. Pretpostavlja se da se gradio u vreme Nemanjića. Prema dostupnim izvorima sam manastir je podignut krajem 13. veka ili početkom 14. veka. Monasi Krupe na Vrbasu podigli su i Manastir Krupu kod Obrovca u Dalmaciji 1317. godine. Manastir je tokom 14. i 15. veka služio kao crkva za potrebe plemstva i vojske u gradu Grebenu, a o monaškoj zajednici brinula se porodica Vojsalić. Manastir je opustio poslije pada Jajačke banovine pod Turke 1528.

U međuvremenu je podignuta crkva brvnara, dok je manastir bio u ruševinama sve do odlaska Turaka sa tih prostora. Manastir je obnovljen krajem 19. veka, 1889, a tada je dozidan i zvonik koji do tada nije postojao, najviše zaslugom mitropolita sarajevskog, Save Kosanovića uz aktivno učešće naroda iz okolnih sela, parohijskih crkava i posebno prilozima Manastira Gomionice.

Manastir su po drugi put porušili i spalili Austrougari 1914. godine, zatim 1941. spalile su ga ustaše za vreme Drugog svetskog rata. Stradao je i u zemljotresu 1969, posle čega je obnovljen. Status manastira vraćen mu je tek 1989. godine.

Manastir Miloševac je srpski srednjevjekovni manastir koji je otkriven arheološkim istraživanjem. Utvrđeno je, da je ova manastirska crkva korištena u kasnom srednjem vijeku. Prema navodima u staroj crkvenoj dokumentaciji, manastir Miloševac nalazio se u blizini rječice Miloševice u naselju Čirkin Polje (u narodu poznato kao i kaluđersko polje), na mjestu pod nazivom Crkvina. Manastir je stradao, kao i ostali na ovom području, tokom austrijsko-turskog rata 1683-1699. godine. Postoji istorijski podatak vezan za 1690. kada se pominju proiguman Aksentije Miloševac i jeromonah Timotije Miloševac koji su najvjerovatnije bili monasi iz manastira Miloševac.

Prema narodnom verovanju u ovom kraju, Crkva Rođenja Presvete Bogorodice na Pašincu izgrađena je 1890. od kamena porušenog manastira Miloševac. Na mestu porušenog manastira razvilo se groblje. Na ovom mestu se pokojnici sahranjuju. Često se prilikom iskopavanja grobnica nailazilo na opeku, kamen pa čak i na ostatke temelja.

Krajem 2018. započeta je obnova manastira. Novi manastir se nalazi u neposrednoj blizini starog. Manastir je posvećen Pokrovu presvete Bogorodice. Predviđeno je da objekat bude 20X30 metara. Episkop jefrem osveštao je temelje hrama 18. novembra 2018.

Manastir Osovica se obnavlja na temeljima nekadašnjeg manastira. Temelji manastira otkriveni su 2003. godine na lokalitetu Manastirište pored rečice Osovice na Motajici. Starost temelja se datira na kraj 13. ili početak 14. veka.

Manastir Stuplje nalazi se u selu Gornji Vijačani, na rijeci Manastirici na granici opština Prnjavor, Čelinac i Teslić. Manastir Stuplje se u pisanim izvorima prvi put pominje u 15. veku.

U manastiru Stuplje se monaški život odvijao od sredine 15. veka, do kraja 17. vijeka. Monaštvo manastira Stuplje i Liplje se u vreme Osmanskog carstva, odnosno Velike seobe Srba seli preko reke Save u Austriju, odnosno u manastir Orahovica u Slavoniji. Rukopisne knjige nastale u manastiru Stuplje su tako sačuvane u manastiru Orahovici. Obnovu manastira je započeo Zavod za zaštitu kulturno istorijskog i prirodnog nasljeđa Republike Srpske 1994. godine.

U peridu od 1994. godine počinje i zvanično arheološko istraživanje mesta gde je nekad bio ovaj manastir. Temelji su pronađeni na dubini svega od jedne trećine metra ispod površine zemlje. Otkriveno je red kamenja, bez tragova vezivanja. Od pronalaženja nekadašenjg srušenog manastira počelo je zalaganje za obnovu ove svetinje koja je nekad bila zanačajan centar monaškog života. U manastiru boravi nastojatelj jeromonah Danilo, koji je bio prvi sveštenoslužitelj nakon 320 godina.

Iako je sam manastir još uvek nedovršen, veliki dio obnove je završen, a odnosi se na spoljne radove. Radovi na unutrašnjosti manastira su u toku. Danas u njemu se redovno vrše liturgije. Ikonostas je urađen u vizantijskom stilu, a delo je eparhijskog ikonopisca oca Velimira Klincova.

Naslovna fotografija: Manastir Gomionica