Niko Bartulović: Velikan pisane reči žrtva komunističke likvidacije (8)
Posle snažnog odjeka koji je knjiga Predraga Peđe Savića već izazvala u javnosti, portal Tamo daleko donosi kompletnu, proširenu verziju velikog dokumentarnog serijala zasnovanog na knjizi „Gospodar knjiga: Uloga Anatolija Ivanovića, belog Rusa, u stvaranju srpskih velikana“. Danas objavljujemo osmi nastavak.
Među ličnostima koje knjiga vraća u istorijski fokus posebno mesto zauzima Niko Bartulović — književnik, publicista, ideolog Organizacije jugoslovenskih nacionalista (ORJUNA) i jedna od složenijih figura jugoslovenske kulture između dva svetska rata. Sam autor naglašava da je Bartulović bio „jedan od najreprezentativnijih autora izdavačke kuće ‘Narodna prosveta’“.
Njegovo ime nalazilo se u samom vrhu kataloga ove kuće, uz Miloša Crnjanskog, Jovana Dučića, Branka Lazarevića, Veljka Petrovića i Gustava Krkleca, što jasno pokazuje kulturni rang koji je uživao tridesetih godina.
Bartulović je pripadao generaciji jugoslovenskih rodoljuba koji su snažno zastupali integralno jugoslovenstvo. Kao jedan od ideologa ORJUNE, aktivno je učestvovao u idejnom oblikovanju pokreta, njegovoj publicističkoj artikulaciji i javnim nastupima. Njegovi tekstovi i politički rad svedoče o čvrstom uverenju u jugoslovensko državno i kulturno jedinstvo.
Posebnu težinu njegovoj političkoj biografiji daje učešće na Baškom kongresu, jednom od ključnih okupljanja jugoslovenski orijentisane inteligencije, gde se svrstao među vidljive aktere integralističkog pokreta. U kontekstu međuratne Jugoslavije to je značilo visok politički i ideološki ugled, ali će posle 1944. godine upravo ta biografska činjenica postati ozbiljno opterećenje.
Prema podacima iz knjige, Bartulović je u „Narodnoj prosveti“ bio prisutan dvostruko — kao autor „Sabranih dela“ i kao prevodilac italijanskog pisca Masima Bontempelija u okviru najprestižnijih biblioteka kuće. Njegovo prisustvo u tim edicijama bilo je znak najvišeg poverenja.
Urednički odbor „Biblioteke savremenih jugoslovenskih pisaca“ vodili su Veljko Petrović i Milan Kašanin, dok su „Biblioteku stranih pisaca“ uređivali Bogdan Popović i Isidora Sekulić, pa je uvršćivanje Bartulovića značilo da se nalazi „u samom jezgru kulturnog života Beograda tridesetih godina“. U okviru edicije „Biblioteka savremenih jugoslovenskih pisaca“ njegova sabrana dela objavljena su 1932. godine, što je u sistemu „Narodne prosvete“ predstavljalo najviši mogući izdavački rang, a katalozi pokazuju da je to izdanje bilo među najtiražnijim i najrecenziranijim u biblioteci.
Bartulovićev književni i publicistički rad obuhvatao je originalne eseje, političke oglede i prevode, a posebno se izdvaja njegov rad na delu italijanskog moderniste Masima Bontempelija, čime je „Narodna prosveta“ nastavila svoju misiju posredovanja između evropske i domaće kulture. Prema oceni navedenoj u knjizi, Bartulović je u svom delu spajao moralni integritet, estetsku disciplinu i ideju kulturnog jedinstva naroda.
Dramatičan preokret u njegovom životu nastaje tokom Drugog svetskog rata. Posle kapitulacije Italije u Split su ušle nemačke i ustaške snage, a Bartulović je uhapšen 29. marta 1944. i ostao u zatvoru do oslobođenja grada 26. oktobra iste godine. Međutim, po ulasku komunističkih snaga ponovo je uhapšen — najpre u Kninu, zatim u Zadru, da bi početkom 1945. bio odveden na sever.
Ključne detalje o njegovoj likvidaciji, kako naglašava knjiga, rasvetlio je izuzetni istraživač i istoričar iz Ljubljane Nikola Milovančev, čija su arhivska istraživanja omogućila preciznije praćenje poslednjih dana Nika Bartulovića. Prema tim podacima, Bartulović je ubijen bez suđenja između Obrovca i Topuskog u okviru posleratnih obračuna sa ideološkim protivnicima novog režima. Revolucionarna pravda je tako odnela još jednog velikana pisanr reči.Posle 1945. usledio je i drugi oblik likvidacije — kulturni.
Ime Nika Bartulovića bilo je gotovo izbrisano iz javnosti, njegova dela nisu ponovo štampana, a nije pominjan ni u enciklopedijama. Tako je jedan od najreprezentativnijih autora „Narodne prosvete“ decenijama ostao na margini kulturne memorije.
U širem narativu „Gospodara knjiga“, sudbina Nika Bartulovića stoji kao jedan od najupečatljivijih primera dramatičnog prekida kulturnog kontinuiteta posle 1944. godine — od uglednog pisca, ideologa ORJUNE i učesnika Baškog kongresa do žrtve revolucionarnog obračuna i dugog posleratnog zaborava.
(Nastaviće se)
