Od Kantakuzine Branković do episkopa Porfirija

Serijal o srpskim manastirima i drugim svetinjama u zemljama regiona u okviru projekta koji sufinasira Uprava za saradnju s dijasporom i Srbima u regionu Ministarstva spoljnih poslova Republike Srbije, nastavljamo „šetnjom“ kroz Mitropoliju zagrebačko-ljubljansku, koja obuhvata severni deo Hrvatske i veći deo Slovenije.

Nadležni arhijerej je mitropolit Porfirije (Perić), a sedište mitropolije je u Zagrebu gde se nalazi i Saborna crkva. Pre nego što predstavimo najznačajnije svetinje, koje kroz vekove biju bitku za nacionalni identitet i opsatnak našeg naroda na ovim prostorima, daćemo kratak istorijat Mitropolije zagrebačko-ljubljanske, koja je imala burnu prošlost i koja je delila sudbinu srpskog naroda koji je pretrpeo velika stradanja i progone, a poslednji tokom rata devedesetih godina.

Prvi pomeni o srpskom pravoslavnom sveštenstvu na području današnje eparhije potiču iz 15. veka, odnosno iz vremena Katarine Branković, kćerke srpskog despota Đurđa Brankovića. Godine 1434. ona se udala za grofa Ulriha II Celjskog, te je sa sobom povela pravoslavnog sveštenika iz Smedereva. Na njen je zahtev u Varaždinu 1454. prepisana bogoslužbena knjiga „Apostol“ na srpsko-slovenskom jeziku, a čuva se u Muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu.

Marčanska eparhija

Nakon obnove Srpske patrijaršije 1557. godine u vreme patrijarha Makarija Sokolovića, na području donje Slavonije, koja je bila pod turskom vlašću, ustanovljena je srpska pravoslavna Požeška eparhija čiji su mitropoliti imali sedište u manastiru Orahovici. Tokom čitave druge polovine 16. veka, između Srba u turskoj (donjoj) Slavoniji i Srba u habzburškoj (gornjoj) Slavoniji postojale su žive veze koje su bile osnažene čestim preseljavanjem stanovništva. U jesen 1595. godine požeški mitropolit Vasilije napušta tursku donju Slavoniju i prelazi pod okrilje habzburške vlasti u gornju Slavoniju (Varaždinski generalat). Njegov dolazak prihvatile su i vojne vlasti. Time je postavljen temelj za stvaranje posebne srpske pravoslavne eparhije na području Varaždinskog generalata.

Pretpostavlja se da su upravo u to vreme učinjeni i prvi koraci ka stvaranju manastira Marče. Novostvorena srpska pravoslavna Marčanska eparhija koja je kasnije nazivana i „Vretanijskom“ postojala je tokom većeg dela 17. veka. Naslednici vladike Vasilija morali su da izdrže tešku borbu protiv nasilnog nametanja unije sa Rimokatoličkom crkvom. Vladika Gavrilo Mijakić je 1671. godine optužen i zatočen pod navodnom krivicom za učešće u protivdržavnoj zaveri hrvatskih grofova Zrinskog i Frankopna. Život je završio 1686. godine, a u međuvremenu Srbi u Varaždinskom generalatu nisu imali svog pravoslavnog episkopa.

Tokom 17. veka, uz manastir Marču, drugo glavno središte pravoslavlja na ovim prostorima bio je i manastir Lepavina. Tokom 1692. i 1693. godine, na tom području boravio je srpski patrijarh Arsenije III Crnojević, koji se najduže zadržao upravo u Lepavini. Pošto državna vlast u to vreme nije dozvoljavala postavljanje posebog srpskog episkopa za područje Varaždinskog generalata, patrijarh Arsenije je pronašao drugo rešenje. Prilikom imenovanja Sofronija Podgoričanina za pakračko-slavonskog episkopa (1705), pod njegovu nadložnost je pored donje Slavonije (Mala Vlaška) potpala i gornja Slavonija sa Varaždinskim generalatom. Međutim, čak ni ovo rešenje nije bilo po volji državnim vlastima, usled čega su pakračko-slavonski episkopi nailazili na brojne poteškoće prilikom ostvarivanja svoje nadležnosti u oblastima gornje Slavonije. Upravo zbog toga, tamošnji pravoslavni narod je zajedno sa svojim sveštenstvom pokrenuo borbu za obnovu posebne eparhije na području Varaždinskog generalata.

Lepavinska eparhija

Godine 1734. uspostavljena je Lepavinska eparhija sa prvim sedištem u manastiru Lepavina, a potom u Severinu. Njen prvi i jedini episkop bio je Simeon Filipović (1734-1743). Nakon njegove smrti, eparhija je tokom nekoliko godina bila administrirana. Godine 1750. ova je eparhija je sjedinjena sa Kostajničkom eparhijom, koja je 1771. ukinuta i podeljena, tako da je područje nekadašnje Lepavinske eparhije priključeno Slavonskoj eparhiji u čijem je sastavu ostalo sve do 1931. godine.

Zagrebačka mitropolija

Godine 1931. osnovana je Zagrebačka eparhija u rangu mitropolije, sa sedištem u Zagrebu. Prvi mitropolit bio je Dositej Vasić. Dana 11. maja 1941. ustaške su vlasti uhapsile mitropolita Dositeja, te ga u zatvoru u Petrinjskoj ulici mučile, a onda i otpremile u Beograd, gde je 14. januara 1945. i umro.

Nakon Drugog svetskog rata, prilikom popunjavanja upražnjenih eparhija, na prvom posleratnom redovnom zasedanju Svetog arhijerejskog sabora 1947. godine, izabran je Damaskin Grdanički za mitropolita zagrebačkog. Posle njegove smrti 1969., eparhija dugo nije imala sopstvenog mitropolita, nego su njome upravljali episkopi drugih eparhija, sve dok na zasedanju Svetog arhijerejskog sabora 1977. godine nije poverena tadašnjem episkopu lepavinskom Jovanu Pavloviću, koji je 1982. izabran i za mitropolita zagrebačkog. Na njegov predlog, sledeće godine mitropolija je preimenovana u Zagrebačko-ljubljansku.

Nakon što je ovoj mitropoliji 1994. poverena briga i za pravoslavne Srbe u Italiji, nazvana je „Mitropolijom zagrebačko-ljubljanskom i cele Italije“. Kasnijim arondacijama eparhija, Italija je izuzeta iz njene nadležnosti i stavljena pod upravu Eparhije srednjoevropske, a potom Eparhije austrijsko-švajcarske sa sedištem u Beču.

Mitropolija od 2007. dodeljuje orden Kantakuzine Katarine Branković, od 2005. U Zagrebu postoji Srpska pravoslavna opšta gimnazija istog imena. Vaseljenski patrijarh Vartolomej I je posetio mitropoliju u Hrvatskoj septembra 2016. godine.

Srpski jerarsi koji su tokom istorije imali nadležnost nad područjem danjašnje Mitropolije zagrebačko-ljubljanske: Maksim Predojević (1630—1642), Gavrilo Predojević (1642—1644), Vasilije Predojević (1644—1648), Sava Stanislavić (1648—1661) i Gavrilo Mijakić (1661—1671).

Nakon 1705. godine, episkopi pakračko-slavonski.

Episkop lepavinski bio je Simeon Filipović (1734—1743), a od 1743-1750 nad eparhijom je bilo administriranje. Episkoipi kostajnički bili su  Arsenije Teofanović (1750—1753) i Josif Stojanović (1754—1771). Nakon 1771. godine, ponovo episkopi pakračko-slavonski.

Mitropoliti zagrebački i zagrebačko-ljubljanski

Portret	Ime i prezime	Vreme starešina	Napomene
	Dositej Vasić	1931-45
	Arsenije Bradvarević	1945-47, administrirao mitropolijom
	Damaskin Grdanički	1947-69
	Emilijan Marinović	1969-77, administrirao mitropolijom
	Jovan Pavlović	1977-2014	administrirao mitropolijom do 1982.
	Fotije Sladojević	2014, administrirao mitropolijom
	Porfirije Perić	od 2014.

Saborni hram

Saborna crkva Mitropolije zagrebačko-ljubljanske je Crkva Preobraženja Gospodnjeg nalazi se na Cvjetnom trgu ili Trgu Petra Preradovića u Zagrebu. Radi se o nekadašnjoj rimokatoličkoj Crkvi Sv. Margarete koja je pripadala Zagrebačkoj biskupiji, a spominje se na ovom mestu od 1334. kao župna crkva uz koju su se održavali „margaretski sajmovi“ (održavali su se od 1337). Kasnije je crkva pripala župi Sv. Marka, a 1794. prodata je grčkim pravoslavnim trgovcima koji su tada kao trgovci i novčari boravili u Zagrebu. Kad Grka više nije bilo, crkva je počela služiti pravoslavnim Srbima. Zbog ovakve istorije sabornog hrama, ulica koja prolazi iza crkve i danas se zove Margaretska, a ona koja prolazi ispred nje zove se Preobraženska.

Dana 4. maja 2007. dovršen je ikonopis u unutrašnjosti crkve, a izradio ga je ruski ikonopisac Nikolaj Aleksandrovič Muhin.