Oktoih na Obodu
Piše: Ognjen Vojvodić
Piše: Četvrtog januara julijanskog kalendara 1494. godine, na Obodu, prestonici srednjovjekovne države Zete, na Rijeci Crnojevića štampana je prva knjiga na ćiriličkom pismu kod južnih Slovena. U vjekovima odbrane hrišćanske vjere od otomanskog okupatora, na Obodu pravoslavne hrišćanske slobode od osmanskih osvajača i latinskih katoličkih kolonizatora, na Obodu slobode od vjerske i vojne okupacije, podigao je odbrambeni Obod gospodar srednjovjekovne države Zete, Ivan Crnojević povlačeći se 1475. godine iz Žabljaka ispred otomanskih osvajača. Obod, tvrđava sa podgrađem, bila je kratko vrijeme (od 1475. do 1482. godine) prijestonica države Zete. Sin Ivana Crnojevića, Đurađ Crnojević, „ljubitelj prosvete i revnitelj hrišćanske pravoslavne vjere“, poslednji vladar Zete dinastije Crnojević (od 1490. do 1496. godine), osnovao je na Obodu odbrane slovenske pismenosti štampariju crkvenih ćiriličkih knjiga, u odbranu duhovne i državne suverenosti, zalog i zavjet predanja ćiriličke pismenosti pravoslavnih hrišćanskih vladara i svog pravoslavnog naroda.
Boraveći u Mletačkoj republici (današnja Italija), radi traženja ekonomske i vojne pomoći za odbranu od otomanskog okupatora, Đurađ Crnojević je vidio i upoznao mogućnosti moderne mehaničke štamparske prese za misiju i očuvanje pravoslavne ćiriličke pismesnosti. Zato je Đurađ u otačastvo dopremio štampariju za izradu crkvenih knjiga, i poslao ljude koji su „kod mletačkijeh zanatlija izučili vještinu izlijevati slova, koja bi se upotrebljavala za štampanje slovenskijeh knjiga ćirilovskijem pismenima. Takav je prvi bio jeromonah Makarije, čije ime stoji na Oktoihu 1493. godine, a sa njim je radilo još sedmorica saradnika, koji su naročito za to spremani“.
Prve štampane pravoslavne ćiriličke knjige na slovenskom jugu štampane su u Obodskoj štampariji. Obodska štamparija je jedinstvena jer je koristila ćirilička štamparska slova čija je izrada bila poseban rad obodskih štampara. „U anagramima, u njegovom grbu na Psaltiru, on sebe naziva bogoljubivi.“ Đurađ Crnojević je učestvovao u izradi knjiga, dok se njegov rođeni brat Stefan bavio državnim poslovima. Poznata štampana sačuvana knjiga Obodske štampe je Okotih prvoglasnik koji je završen 4. januara 1494. godine. Zatim je štampan Oktoih petoglasnik (1494), Psaltir s posledovanjem (22. septembra 1495), Molitvenik (Trebnik, Evhologion) 1495. godine i Četvorojevanđelje, izgubljeno i sačuvano u prepisu iz 1548. godine. Rad Obodske štamparije je prekinut potpunom osmanlijskom okupacijom kneževine Zete i Crne Gore 1496. godine.
O štampariji pisao i Njegoš
Najstarija sačuvana knjiga štampana u Obodskoj štampariji je Oktoih prvoglasnik, koji se smatra prvom štampanom ćiriličkom knjigom u južnih Slovena. Štampanje Oktoiha započeto je u zimu 1493. godine a završeno 4. januara 1494. godine. Štampar Makarije je na kraju pogovora OKTOIHA zapisao da je knjiga završena 4. januara 1494. godine. Pokretač štampanja Oktoiha, što se vidi iz kolofona, je Đurađ Crnojević, koji se na čelu Zete nalazio od upokojenja svoga oca. Oktoih (grčki Ὀκτώηχος – osmoglasnik) je sastavljen od osam krugova crkvenih pjesama i osam glasova za pojanje. Knjiga je štampana ćiriličkim pismom, u crvenoj i crnoj boji, po ugledu na crkvene slovenske liturgijske knjige, s utisnutim skromnim ukrasima. Primjeraka originalnog Osmoglasnika Obodske štamparije je sačuvano oko deset, jer je manastir na Cetinju tri puta do temelja rušen i spaljivan od osmanlijskih osvajača.
O Obodskoj štampariji pisao je Vladika Petar I Petrović Njegoš (1782. -1830) u svojoj „Istoriji Crne Gore“, objavljenoj na Cetinju 1837. godine: „Budući Ivan-beg od velike turske vojske odahnu staraše se ukrepiti svoje granice i nalazi jednu malu krepkost (tvrđavu) više Rijeke, koja se zove Obod, a potom bi nazvana, kako danas što se zove, Crnojevića rijeka.“ „Takođe pri istoj rijeci i dom za napečatovanje crkvenih knjiga sagradi.“ „Videći ovi Georgije Crnojević veliku oskudicu knjiga crkvenijeh dobavi o svome trošku tipografiju i namjesti je pri Crnojevića rijeci u kući koju mu pokojni otac bijaše za to ogradio.“
Dr Lazar Tomanović (1845 – 1932) urednik „Glasa Crnogoraca“, sudija Velikog suda na Cetinju, predsjednik Vlade Crne Gore i ministar inostranih poslova, ministar pravde, ministar unutrašnjih poslova, prvak Srpske Stranke u Primorju i narodni poslanik u dalmatinskom saboru, bio je 1890. godine u Majncu na proslavi jubileja, 500 godina Gutenbergove štamaprije. Lazar Tomanović je održao govor o Obodskoj štampariji. Nakon što su stručnjaci na toj izložbi pregledali Oktoih zaključili su je da je ova štamparija bila prva državna štamparija, a njemački listovi su Obodski Oktoih proglasili biserom izložbe. (U Njemačkoj se štamparska presa nije mogla slobodno koristiti u svim državama.) Obodski Oktoih ima odštampan grb Crnojevića, dvoglavog orla, a vladar Zete se navodi kao Gospodar Bogospasene Zete.
U to vrijeme, Milan Milićević, predsjednik Srpske kraljevske akademije, predložio je proslavu jubileja – 400 godina štamparije Crnojevića. Lazar Tomanović i Pavle Rovinski su u Knjaževini Crnoj Gori pokrenuli ovu proslavu koja je ujedno bila i naučni međunarodni skup. Pozvan je predsednik SKA kao domaćin proslave na Cetinju, a učesnici su bili i mnogi predstavnici ruskih kulturnih ustanova, predstavnici francuske Sorbone i engleskog Oksfordskog Univerziteta. Lazar Tomanović je naveo naučna saznanja o štampariji Crnojevića: da su štampari monasi savršeno poznavali grčki i staroslovenski jezik, krasnopis je bio vrhunski i slova i jezik Obodskog Osmoglasnika su postala obrazac svih kasnijih crkvenih knjiga do današnjeg dana, dok su slova Gutenberga dugo popravljana u Francuskoj i Italiji. Lazar Tomanović je objasnio nedoumicu da li je štamparija bila na Obodu ili na Cetinju, tj. da se štamparija prvo nalazila na Obodu, a pri povlačenju pred islamskom invazijom je prenešena na Cetinje.
Štamparija radila još za života Ivana Crnojevića
Lazar Tomanović o počecima štampanja knjiga na Obodu piše: „U predgovoru ovog Osmoglasnika veli se, da su crkve usljed turskog pustošenja ostale bez svetih knjiga; i kad je to tako, onda je sasvim izvjesno, da su najprije bile štampane najpotrebitije svete knjige, kao Jevanđelje, Apostol i t. d.; dočim su Osmoglasnik i Psaltir manje potrebni i najvećma po manastirima upotrebljavani, kojoj okolnosti mi baš imamo da zahvalimo, da su se neki egzemplari ovih knjiga do danas sačuvali“ (1900: 1113). Štamparija, dakle, svoj rad nije započela Oktoihom, nego ranije, prije 1493. godine, još za života Ivana Crnojevića (Tomanović 1899:8). „1) da je Ivan Crnojević odmah poslije svoga povratka iz Mletaka g. 1481. ovu štampariju počeo osnivati u svojoj otadžbini; 2) da je ista već osamdesetijeh godina počela štampati najpotrebnije crkvene knjige, kojijeh već nema“ (1902: 103-104). Štamparija je, znači, postojala i radila za života Ivana Crnojevića, „ali prve njene knjige kao one, koje su se svaki dan upotrebljavale, uzalud bi tražili“ (1902: 102). Razlog što se one nisu sačuvale, Tomanović vidi u sledećem: „Možemo li mi tražiti takve knjige, koje se svaki dan upotrebljavaju, poslije 400 godina!“ (1902: 100).
Pavel Apolonovič Rovinski (1831—1916), ruski istoričar, etnolog, antropolog, filolog, u svojoj knjizi Obodska štamparija na Rijeci Crnojevića u Crnoj Gori – i njen značaj na slovenskom jugu, objavljenoj 1893. godine na Cetinju povodom 400 godišnjice Obodske štamparije, piše:
„Do sada su poznate tri knjige, koje su štampane u Obodskoj štampariji: 1 Osmoglasnik (Oktoih) 1493-94g.; 2 Psaltir – 1495. I 3 Molitvenik – na kojem nema datuma, po paleografskim znacima (slovenski slavista) Pavel J. Šafarik ga meće među 1493-1495 godine i od koga je on mogao dobiti samo jedan listić, o čemu je još onda pisao u žurnalu Časop. Čes Muz. 1842. godine a poslije našlo se nekoliko listića u Petrovgradu i Imp. Publič. Bibliot. I ovo što Šafarik kaže o ovom pošljednjem: „Ja sam uvjeren, da su se mnogo prije, no je izašao Oktoih i Psaltir, štampale knjige na Cetinju, ili u Mlecima, jer u Psaltiru nekoliko puta nalaze se slova, koja su se, očigledno, prilično izlizala od upotrebe i k tome ona ista, kojima je štampan Oktoih. Ako se ova moja predpostavka kad-god obistini (što se, naravno, mora ostaviti daljem istraživanju) može biti, mi ćemo vidjeti da su štampane Cetinjske ili Mletačke knjige starije od Krakovskijeh, koje je izdao svojim trudom Švajpoljit Feol.“
Pravoslavna i protestantska presa
Štamparska presa u pravoslavnom hrišaćnskom svijetu nije korišćena za misiju širenja Svetog pisma van pravoslavnog predanja i sabornosti Crkve, niti za profanaciju Svetog pisma prilagođavanjem načela vjere načelima „pozitivističkog prosvetiteljstva“, kao u „protestantizmu“ i rimokatolicizmu. Presa je u pravoslavlju bila sredstvo u službi Svetog predanja Crkve, predanja pravoslavnog tumačenja Svetog pisma, kao i jezika crkve i ćiriličke pismenosti. Pravoslavno predanje uči da je Sveto pismo dio Svetog predanja, i da se ne može tumačiti i razumjeti van Svetog predanja i sabornosti Crkve, već samo sveštenim tumačenjem u blagodati Duha Svetoga i liturgijskoj zajednici Crkve. Tako i štamparska presa u pravoslavnoj prosveti Crnojevića nije služila štampanju svetih tekstova profanim pismom i prostim jezikom, već sveštenim pismom i crkvenim slovenskim jezikom, u svrhu očuvanja smisla Svetoga pisma od protestantske, rimokatoličke i „prosvetiteljske“ profanacije, koliko i očuvanju pravoslavne pismenosti pod osmanskom okupacijom.
U protestantizmu je štamparska presa predstavljala sredstvo protiv predanja Crkve – stroj za masovno umnožavanja Svetog Pisma radi misije masovnog profanog tumačenja i kritičkog preispitivanja biblijskog teksta, i selekcije svetih tekstova radi profanisanja i obesvećivanja Svetog pisma. Naime – presa je na Zapadu bila medijum misije da se čitanje i razumijevanje Svetog Pisma svede na privatnu stvar i proizvoljno tumačenje pojedinca i vjerskih zasebnih zajednica a da se odvoji od predanja pravoslavne Crkve u kojoj je jedino moguće razumjeti Sveto pismoa. Protestantski postulat razumijevanja hrišćanske vjere predstavljen je u sloganu „samo pismo“ (sola scriptura), kao vjerski princip korišćenja samo Svetog Pisma kao izvora Istine, van Svetog Predanja Crkve, a što je prethodno praktično promovisao rimski papa odvajanjem od pravoslavnog predanja i matične pravoslavne Istočne crkve.
Konstruisanje štamparske prese u Evropi je imalo protestantsku i „slobodnozidarsku“ svrhu u odnosu na rimokatoličku cenzuru i diktaturu, ali, savremena evropska jezička i opšta kultura je najvećim dijelom kreirana u trendu tehnološkog napretka – od otkrića prese, do kompjutera i kulture kompjuterske komunikacije. Papskoj i protestantskoj Evropi štamparska presa je služila i kao sredstvo manipulacije i misije prema pravoslavnim hrišćanskim narodima. Pored manipulisanja svetim tekstovima, rimokatoličke i protestantske misije su koristile distribucju štamparske prese u pravoslavnim hrišćanskim narodima i propovijedale napuštanje ćiriličkog pisma i prelazak na latinsko kao uslov tehnološkog napretka, tvrdeći da je neophodno radi korišćenja štamparske prese prilagoditi oblik ćiriličnih slova kalupima štamparske prese latinskog pisma. Takvom taktikom su u prošlom vijeku protagonisti evroameričke latinične politike pismenosti tvrdili da je za upotrebu kompjutera neophodno korišćenje latiničnog pisma.
Protestantska praksa prevoda i štampanja Svetog pisma na profani govor i van crkvenog tumačenja u srpskom narodu je plasirana kao potreba prevoda Svetog pisma na „narodni jezik“, a preko srpskih saradnika kancelarije njemačke slavistike (austroslavistike) i protestantskog Britanskog i inostranog biblijskog društva, kao što su bili Dositej Obradović, Vuk Karadžić i Đura Daničić. Misija nije imala svrhu hristjanizacije naroda već svođenja Svetog pisma na profanu knjigu pouka, poput knjige narodnog ljekara srpskog socijaliste V. Pelagića, koja će se u narodu čitati prema potrebama i tumačiti van Svetog predanja pravoslavne crkve. Karadžićev prevod Novog zavjeta i Daničićev prevod Starog zavjeta se u istorijama protestantizma na Balkanu navode kao najznačajniji pozitivni primjeri u širenju protestantskog pristupa vjeri u Srba.
Protestantska biblijska društva nisu pretpostavljala da na Balkanu postoje radikalniji protestantski reformatori nego u Evropi, spremni na radikalnija reformatorska uprošćavanja sadržaja i jezika Svetog pisma nego u zapadnoj Evropi. Srpska pravoslavna crkva i Knjaževina Srbija su ukazima zabranjivale korišćenje i unošenje u Srbiju Karadžićevog prevoda Svetog pisma, ali su zbog pristupačne cijene i „jednostavnog“ jezika kojim nije prenošena suština svetog teksta nego su pojednostavljeno prepričavani istorijski događaji, izdanja Svetog pisma Britanskog biblijskog društva brzo rasprodavana.
Ćirilična pismenost u Crnoj Gori
Srpska pravoslavna Crkva je 1984. godine objavila sinodalni prevod Svetog pisma Novog zavjeta na „narodni“ srpski jezik. Sinod Srpske pravoslavne crkve je uradio prevod Novog zavjeta sa najstarijeg izvornog starogrčkog teksta. U sinodskom prevodu Novog zavjeta su ispravljeni pogrešno prevedeni pravoslavni pojmovi i teološki termini, izbačeni su turcizmi, primitivni izrazi i izrazi neprikladni tekstu Jevanđelja.
Putem pisma jednog jezika možemo pratiti povijest naroda, njegov kulturni kontinuitet i razvoj, ali i kulturni diskontinuitet i duhovnu degradaciju. Postojanje određenog pisma na određenom prostoru svjedoči postojanje određenog jezika na tom prostoru, potvrdu povijesnog prava određenog naroda na određenom prostoru. Tako Obodski Oktoih svjedoči kontinuitet pravoslavnog predanja slovenske ćiriličke pismenosti na prostoru Crne Gore. Kao što je latinsko pismo obrazac i kohezivni faktor latiničnih pisama, a latinska sholastika vezivni faktor evropskih jezika, tako je ćiriličko pismo pisani jedinstven jezik pravoslavnih hrišćanskih naroda, posebno slovenskih naroda, od vremena pravoslavne prosvetne misije Svetih Ćirila i Metodija u slovenskom svijetu – koja je bila misija kodifikovanja književnog i crkvenog slovenskog jezika, kao i odbrana od germanskog nametanja latinske religijske i književne pismenosti slovenskim jezicima i germanskog jezika slovenskim narodima.
Pravoslavna crkva koristi ćiriličko pismo kao predanje pravoslavne pismenosti i kao kanon kodifikovanja književnog jezika, ali većina našeg naroda, lingvističkih laika ali i lingvista, nema predstavu o ćiriličnom pismu kao simbolu pravoslavne pripadnosti. U jugoslovenskom školskom sistemu svrha i smisao ćiriličkog pisma i naziva Ćirilice su programski površno predstavljani ili prikazani u ateističkoj agendi političkog nacionalizma. Zato zaštitnici srpske ćirilice ne pominju vjerske razloge progona ćiriličnog pisma, nego dokazuju da ne postoje tehnička ograničenja za korišćenje ćiriličkog pisma, a koja protivnici pravoslavne pismenosti navode kao razlog izbacivanja ćiriličnog pisma iz upotrebe. Hrišćanska pravoslavna prosvetna djelatnost dinastija Crnojevića, na početku razvoja štamparske prese i pod otomanskom okupacijom, i potom dinastije Petrović Njegoš, pod vjekovnom osmanskom okupacijom, povjesni su primjeri da ograničene tehničke mogućnosti, vojni i politički progon, ne mogu spriječiti pravoslavne hrišćane u predanju pravoslavne pismenosti.
