„Poma“ svedok života dubrovačkih Srba 125 godina

Prvi broj Pome štampan je 1900. godine i od tada je čuvar tradicije Srba u Dubrovniku i okolini

Piše: Predrag Savić, književnik i advokat

Najnoviji broj časopisa „Poma“, koji izlazi u Dubrovniku, predstavlja značajan kulturni i istorijski poduhvat srpske zajednice na prostoru Dubrovačko-neretvanske županije.

Časopis izdaju Srpsko vijeće dubrovačko-neretvanske županije i Srpsko vijeće grada Dubrovnika i grada Metkovića, kao zajednički projekat očuvanja kulturnog nasleđa, istorije i duhovnog identiteta.

Sam čin izdavanja časopisa čija  je naslovna glava  ispisana ćirilicom, u sredini u kojoj je srpska zajednica danas malobrojna, predstavlja poseban podvig. U aktuelnoj političkoj i društvenoj klimi, i uz činjenicu da je u široj okolini Dubrovnika ostalo tek nekoliko stotina Srba, pojava jednog ovakvog časopisa ima značenje mnogo veće od uobičajenog kulturnog izdanja. On je istovremeno i svedočanstvo opstanka, znak duhovne istrajnosti i potvrda da kulturno pamćenje ne može biti izbrisano ni brojnošću, ni vremenom, ni političkim prilikama.

Saradnici vrhunski stvaraoci

Časopis „Poma“, koji izlazi u Dubrovniku kao glasilo kulture, istorije i književnosti srpske zajednice, pojavio se u novom, obimnom izdanju od 134 strane, donoseći niz priloga iz prošlosti i savremenog života Srba na prostoru Dubrovačko-neretvanske županije. Izdavači su Srpsko vijeće dubrovačko-neretvanske županije i Srpsko vijeće grada Dubrovnika i grada Metkovića, a časopis je štampan kombinovani na ćirilici i  na latinici.

Glavna urednica časopisa je Radmila Milaković. U ime izdavačastoji potpisan je  predsednik srpskih manjinskih vijeća dr Milorada Vukanovića, profesor istorije i filozofije, veliki erudita i nacionalni pregaoc, koji svojim radom već decenijama doprinosi očuvanju kulturnog i istorijskog pamćenja srpske zajednice u Dubrovniku i okolini, u kojoj su nekada bitnu ulogu imali Srbi katolici.

Novi broj „Pome“ donosi izuzetno bogat i raznovrstan sadržaj. Tu su tekstovi o aktivnostima srpskih vijeća, o izgradnji Sabornog hrama u Dubrovniku, istraživanja o sokolskom pokretu i kulturnim ustanovama, kao i prilozi iz književnosti, pozorišta, istorije, kulturne kritike i savremenih društvenih tema.

Među autorima ovog broja nalazi se plejada vrhunskih stvaralaca, novinara, pisaca, doktora nauka, univerzitetskih profesora, pozorišnih i likovnih kritičara, istraživača kulturne baštine, kao i boraca za ljudska prava, čiji radovi daju ovom izdanju posebnu težinu i naučnu i kulturnu relevantnost. Svoje tekstove u ovom broju potpisuju: dr Milorad Vukanović, prof. Jovan Popović, prof. Renata Zlatković, Vedran Benić, Zlatko Tomić, Mario Klečak, Igor Lasić, prof. Aleksandra Lukić, Radoslav Đuzelović, Zdravko Bazdan, Bruno Lukić, Adela Bijađija – Ćustović, Drago Kokanović, Slobodan Uzelac, Saša Nedeljković, kao i dr sc. Filip Škiljan, uz niz drugih saradnika i autora različitih generacija i profesionalnih usmerenja.

Posebno mesto u časopisu zauzima opsežan i dokumentovan tekst dr sc. Filipa Škiljana o stradanju stanovnika srpskog sela Glušci u Drugom svetskom ratu, koji donosi istorijski pregled naselja, poreklo stanovništva i tragične događaje iz ratnih godina. U redakcijskoj napomeni uz ovaj tekst ističe se da su u tom selu nedavno ponovo ispisani ustaški grafiti, što predstavlja uznemirujući i duboko zabrinjavajući znak da se senke prošlosti i dalje pojavljuju na prostorima koji su već jednom teško stradali.

Na spomen-ploči u selu uklesane su reči da je 23. septembra 1944. godine iz Glušaca odvedeno 90 srpskih duša – žena i dece – koje su zverski umorene u ustaškom logoru Jasenovac. Sa tog puta, kako svedoče spomenici, arhivska građa i popisi žrtava, niko se nije vratio. Imena čitavih porodica — Arnauta, Bojbaša, Vukovića, Pupara, Bukvića, Cerovina i drugih — uklesana su u kamen kao trajno svedočanstvo o tragediji jednog sela i jednog naroda.

Prema podacima objavljenim u časopisu, među odvedenima u Jasenovac nalazili su se i najmlađi meštani, deca rođena tridesetih i četrdesetih godina XX veka. Taj zločin ostavio je duboke demografske i duhovne posledice, od kojih se Glušci nikada nisu u potpunosti oporavili.

Tragedija ovog mesta nije se završila Drugim svetskim ratom. Tokom devedesetih godina XX veka, Glušci su ponovo prošli kroz teška iskušenja. Godine 1992. više meštana je uhapšeno pod optužbom za pripremanje oružane pobune i mesecima zadržano u zatvorima. Deo njih se vratio u selo, dok je značajan broj nakon razmene odselio sa porodicama u Srbiju i druge zemlje. Prema podacima navedenim u tekstu, 2021. godine u selu su živela svega 53 stanovnika, sa izrazito nepovoljnom starosnom strukturom, što Glušce svrstava među najugroženija naselja u tom delu Hrvatske.

U ovom broju (štampa se najčešće kao godišnjak, a kad ima novca i češće), na samom početku časopisa, uz impresum na trećoj strani objavljena je kratka crtica o pesmi „Poma“ gospara konta Meda Pucića, po kojoj list i nosi ime. Podseća se da je Pucić ovu pesmu (nezvaničnu himnu srpskog rimokatoličkog pokreta) napisao 1871. godine, kao i na istoriju omladinskog lista koji je po njoj dobio naziv.

Prvi broj Pome vlasti uništile

Navodi se da su 1900. godine list „Pomu“ pokrenuli dubrovački gimnazijalci Stijepo Kobasica i Uroš Trojanović, a da je od 1901. godine urednik bio Petar Kolendić. List je bio rukopisni, postojao u jednom primerku koji je kružio među učenicima i izlazio jednom mesečno. Ipak, uprkos takvom obliku, imao je snažan uticaj i veliki broj saradnika i čitalaca.

Sudbina te prve „Pome“ bila je dramatična. Nakon što je u listu „Crvena Hrvatska“ 11. oktobra 1902. objavljen tekst „Srpska propaganda među učenicima u Dubrovniku“, usledila je policijska istraga. Iz straha od posledica, svi brojevi „Pome“ koji su izlazili tokom dve godine bili su uništeni, a na sednicama školskih vlasti 25. i 26. oktobra 1902. kao jedan od „kolovođa“ označen je Petar Kolendić. Tako je jedan učenički rukopisni list postao predmet političkog progona.

Današnja „Poma“ nastavlja tradiciju tog nekadašnjeg omladinskog glasila, koje je zbog svoje nacionalne i kulturne svesti bilo uništeno. Savremeno izdanje okuplja istaknute autore različitih profila i generacija i predstavlja živi dokaz da kultura, pamćenje i identitet mogu opstati i u najtežim uslovima.

Novi broj „Pome“ svedoči da to ime više nije simbol progona, već znak istrajnosti, dostojanstva i trajne borbe za istinu i ljudska prava.