Pomen žrtvama u dolini Kamničke Bistrice

U subotu 12. juna 2021. održani su u dolini Kamničke Bistrice, blizu Ljubljane, liturgija i pomen za duše između 3.500 i 6.000 žrtava koji tu leže, u šest masovnih grobnica, već 76 godina. Riječ je o monarhističkim borcima i ljudima pridošlim sa njima u zbjegu iz Crne Gore, Boke i Hercegovine, koji su ubijeni nakon kraja Drugog svjetskog rata.

Dolina Kamničke Bistrice je jedna od brojnih lokacija na području Slovenije, na kojima se nalaze posmrtni ostaci brojnih pripadnika srpskog naroda, boraca nekomunističkih formacija i članova njihovih porodica, koji su odlukom Josipa Broza usmrćeni bez suda krajem maja i u junu 1945. godine.

Bilo je to poslije završenog rata, protivno svim međunarodnim konvencijama ratnog prava, i protivno svim normama čovječnosti a nalogodavac i počinioci tih zločina su prošli nekažnjeno, nikada im nije suđeno. Ubijani su uhvaćeni ljudi koji su bili stariji od dvadeset godina – i neborci.

Zadnje dvije decenije je Republika Slovenija počela sa uređivanjem mjesta masovnih grobnica iz 1945, a prije nekoliko godina je donesen i zakon, koji osigurava poštovanje osnovnih civilizacijskih normi u vezi pijeteta prema usmrćenim ljudima. Još 1994. se na obilježavanju stratišta u Kamničkoj Bistrici angažovala opština Kamnik, a pomoć je pružalo i društvo Demos iz Kamnika.

Na identifikaciji žrtava su se dugo godina angažovali potomci žrtava iz Budve, okupljeni oko udruženja Otkrićemo istinu, koju su vodili pok. g. Dušan Niklanović i njegov brat Vlado, a sjećanje na žrtve podupirali su Mitropolija crnogorsko-primorska SPC i počivši mitropolit Amfilohije Radović. Na komemoraciji 2015. je, u prisustvu mitropolita Amfilohija, otkrivena i skromna

spomen-kapela; tom prilikom je bio prisutan i tadašnji gradonačelnik Kamnika a kasniji predsjednik vlade Slovenije g. Marjan Šarec. Na žalost, ove godine, zbog epidemioloških razloga, potomaka postradalih iz Crne Gore nije bilo.

Nakon liturgije i pomena, prisutnima na komemoraciji se obratio zamjenik gradonačelnika Kamnika g. Aleksander Uršič a zatim je o dogaljanjima sa kraja 1945. besjedio pravnik i publicista g. Nikola Milovančev, koji je potsjetio na istorijska događanja sa kraja Drugog svjetskog rata. Milovančev je na kraju svog izlaganja pročitao imena mitropolita Joanikija Lipovca, uhapšenog tada u Sloveniji a kasnije umorenog kod Aranđelovca, i još 64 sveštenoslužitelja i bogoslova Mitropolije crnogorsko-primorske SPC, ubijenih maja i juna 1945. u Sloveniji.

Za naše čitaoce, evo kratkog prikaza tih dešavanja.

Početkom aprila 1945. se nešto više više od 10.000 monarhističkih boraca iz Crne Gore, Boke, istočne Hercegovine i istočne Bosne , našlo na Lijevče Polju kod Banja Luke, u želji da se probiju prema Sloveniji i Saveznicima. Sa njima je bilo i blizu 3.000 bolesnih od tifusa i ranjenika, kao i više hiljada članova porodica. Premoreni, sa vrlo malo hrane, a borci skoro bez municije i bez teškog naoružanja, našli su se u obruču daleko nadmoćnijih ustaško-domobranskih i partizanskih snaga:  27.940 ustaša i domobrana i oko 10.000 partizana sa Kozare. Pavelić je, iako kraj rata bio blizu, ocijenio da je najvažnije baciti blizu trideset hiljada boraca na uništenje jedinica Pavla Đurišića.

I rukovodstvo partizanskog pokreta je očito smatralo da je to važniji zadatak nego npr. usmjeriti deset hiljada partizana prema oslobađanju logora u Jasenovcu, barem simbolički, mjesec dana prije kraja rata. U takvim okolnostima, usprkos nadljudskom trudu pojedinih jedinica i privremenih uspjeha, proboj prema zapadu je bio nemoguć. Ustaško-domobransko-partizanski obruč bio je pomognut i njemačkom teškom dalekometnom artiljerijom, a ustaše su u borbu ubacile i tenkove i borna kola. Nacistički i ustaški saradnik Sekula Drljević je izdao letak, koji je bacan iz ustaških aviona. U takvim okolnostima, Pavle Đurišić se odlučio na predaju. Sa njim su ustaše uhapsile oko 150-200 ljudi, vodećih oficira i pratnju i odvele ih u sistem jasenovačkih logora. Ustaše su ulogu „sudije“ prepustile svom sluzi Sekuli Drljeviću. „Suđenje“ je bilo u skladu sa ustaškom praksom: Sekuli Drljeviću je bilo dovoljno tri minuta vremena da oko 150 – 200 ljudi osudi na smrt (Veseljko Koprivica: Od Vezirovog do Zidanog Mosta, nedeljnik Monitor, 2009. god.), što su njegovi ustaški gospodaru sa radošću izvršili.

Za Pavla Đurišića i barem za tridesetak njegovih najužih saradnika se zna da su živi bačeni u ustaški krematorij inž. Pičilija u logoru Jasenovac. Poslije predaje, ostatak vojske i zbjeg su nastavili put prema Slovenije, gdje su ih sredinom maja 1945. zarobili partizani. Osim stratišta u Kamničkoj Bistrici, jedno od većih stratišta je kod mjesta Dol pri Hrastniku: po svjedočenju preživjelog, tada petnaestogodišnjeg mladića, Dragoljuba Mićovića iz Rudog, tamo je ubijeno oko dvije hiljade monarhista (Dragoljub Mićović: Hronoika porodice sa Tromeđe, Beograd, 2005, str. 124 – 130).