Poruka Laza Kostića Daničiću protiv dvoimenovanja srpskog jezika
Piše: Ognjen Vojvodić
Novi povodi za objavljivanje poruke Laza Kostića Đuri Daničiću protiv dvoimenovanja srpskog jezika u programu Jugoslovenske akademije znanosti i umjetnosti u Austrougarskoj su: „
Jugoslovenska jezička politika
Jugoslovenski jezički program je model misije latinske slavistike, kakve je koristila unijatska misija na prostoru Dalmacije od srednjeg vijeka, a koji je pod tim nazivom sprovodila Austrougarska u programu austroslavistike i kao kontinuitet katoličke kolonijalne kulturne politike na Balkanu. Početkom oslobođenja balkanskih pravoslavnih naroda od osmanske okupacije u 19. vijeku, njemačka (austroslavistička) kolonijalna kulturna politika je sprovodila jugoslovenski program kolonizovanja srpskog jezika, kao jezika najbrojnijeg naroda na Balkanu, čiji se dijalekti prostiru od Austrije do Grčke. Jugoslovenska jezička politika je bila sredstvo onemogućavanja jezičkog jedinstva i obnove države srpskog pravoslavnog naroda, kao i srpske saradnje sa ruskim narodom, kao najvećim slovenskim i pravoslavnim narodom.
Ustanovljenje jugoslovenske jezičke politike kao austrougarske kolonijalne kulturne politike počinje osnivanjem Jugoslovenske akademije znanosti i umjetnosti u Austrougarskoj, u Zagrebu, carskim odobrenjem 10. 4. 1867. godine. Jugoslovenska akademija je bila program rimokatoličke misije na Balkanu, pokrovitelj akademije je bio austrijski biskup Njemac Josip Štrosmajer, a predsjednik fratar i filolog Franjo Rački. (JAZU je kasnije preimenovana u Hrvatsku akdemiju znanosti i umjetnosti).
Jugoslovenski jezički program je kreiran u svrhu kolonizovanja srpskog jezika, i kao sredstvo evropskog kolonijalizma u borbi za premoć na Balkanu sa pravoslavnom ruskom carevinom i crkvom, koja je kao pravoslavna i slovenska carevina imala političko, vjersko, nacionalno, jezičko, povjesno i prirodno pravo pokrovitelja pravoslavnih naroda koji su obnovom svojih država posle osmanske okupacije zauzimali prostor Balkana i jadranskog primorja, Bosfora i mediteranskog mora. Jugoslovenskim jezičkim ujedinjavenjem srpski jezik je pripajan jezicima germanizovanih Slovena, latinske religije i pismenosti, a izdvajan iz kulturne i političke sabornosti pravoslavnih naroda.
Austrijski i katolički kreatori i koordinatori kolonizacije srpskog jezika nisu mogli neposredno sprovodili reformu srpskog jezika jer bi to bio otvoreni prozelitizam prema pravoslavnoj crkvi, posebno prema ruskoj pravoslavnoj carevini. Zato je austroslavistička reforma srpskog jezika sprovođena preko srpskih saradnika koji su služili kao srpska “filološka“ folklorna forma. Saradnja srpskih filologa je bila neophodna i radi priznavanja prava preimenovanja srpskog jezika u jugoslovenskom jezičkom programu – kao `hrvatskog ili srpskog` jezika.
U Knjaževini Srbiji austroslavistički program je sprovođen politikom kulturne samokolonizacije, kao u slovenskim narodima latinske religije i pismenosti, odlukama srpskih knjaževa i kraljeva, čime je i pravoslavnoj crkvi i slovenskoj pravoslavnoj carevini bilo uskraćeno pravo zaštite jezičkih pravima srpskog pravoslavnog naroda. Reforma je sprovođena religioznim i racionalističkim doktrinama, kao misija rimokatolicizma i prosvetiteljskog pozitivizma pod pseudonimom borbe za nacionalnu nezavisnost, kao i misije protestantskog Britanskog i inostranog biblijskog društva. Sve što su od srednjeg vijeka pokušavali franjevački filolozi i što je Austrugarska monarhija pokušavala državnim dekretima, sprovela je austroslavistička katedra saradnjom sa srpskim reformatorima i austrofilskim kneževima i kraljevima u jugoslovenskom jezičkom programu,
Kolonizacija srpskog jezika je vršena fragmentacijom jezika preimenovanjem u višeimeni višecentrični „jugoslovenski jezik“. U evropskoj kolonijalnoj politici za srpski jezik su korišćeni nazivi „ilirski“, „jugoslovenski“ ili novi nazivi kreirani prema geopolitičkim potrebama. Program preimenovanja srpskog jezika u Jugoslovenskoj akademiji je bio i nametanje naziva jugoslovenski jezik, kao što je u Hrvatskom saboru 12.8.1861. godine bio predložen zakon da „jugoslovenski jezik“ bude jedan od službenih jezika Trojedne Kraljevine Austrougarske. Srpski jezik je u jugoslovenskom programu preimenovan dvoimenovanjem izradom „Rečnika srpskog ili hrvatskog jezika“ Jugoslovenske akademije. U jugoslovenskom jezičkom programu naziv „srpski ili hrvatski jezik“ spojen je u dvodjelni naziv „srpsko-hrvatski“, razdvojen crticom, a zatim sastavljen u jednu riječ, odrednicu `srpskohrvatski` – koji je sa tim nazivom bio naziv službenog jezika u četiri republike SFR Jugoslavije. U programu su kodifikovani prosti dijalekati kao književni jezici, radi daljeg dijeljenja srpskog jezika na dijalekte kao posebne novoimenovane nacionalne jezike.
Podijeljen između evropske i osmanske imperije srpski narod je asimilovan germanskim i turkofonim jezicima. Srpski je razgrađivan i odvajan od slovenskih jezika, prvenstveno i od ruskog kao prostranstvom i predanjem najopsežnijeg i najsloženijeg književnog slovenskog jezika. Jedan od razloga zašto je u nazivu srpskog jezika korišćen prefiks ili suviks „slovenski“ jeste očuvanje slovenske osnove srpskog jezika jer je srpski jezik bio aktivno asimilovan od neslovenskih jezika latinske i osmanske imperija. Evropska i osmanska kolonizacija slovenskih jezika sprovođena je i formiranje mješovitih jezika kombinacijom domorodačkog sa jezikom evropskog kolonizatora, čime je srpski jezik razdjeljivan i primajana porodici latinskih i turkofonih jezika. Razlog zašto su austroslavistički srpski saradnici zagovarali uklanjanje prefiksa ili sufiksa „slovenski“ iz naziva srpskog jezika bilo je odvajanje srpskog od slovenskih jezika, a ne nacionalna samostalnost srpskog jezika.
Daničićevo dvoimenovanje srpskog jezika
Pravo na preimenovanje srpskog jezika, dvoimenovanjem u „hrvatski ili srpski“ u programu jugoslovenske jezičke politike, prvi put je sa srpske strane, kao nosioca nacionalnog i povjesnog prava naziva srpskog jezika, priznao filolog Đura Daničić (1825. Novi Sad – 1882. Zagreb). Pravo prezime Đure Daničića je Popović, a ime Đorđe. Prezime je prvo promijenio u Jugović, a potom u Daničić, a ime u Đura. Đ. Daničić je sin pravoslavog sveštenika, školovao se u protestantskoj gimnaziji u Požunu (Bratislava-Slovačka).
Radio je kao sekretar Društva srpske slovensnosti i profesor Velike škole u Beogradu (kasnije Beogradski univerzitet). Zatim je imenovan za rukovodioca Rečnika srpskog ili hrvatskog jezika JAZU i potom za akademika Jugoslovenske akademije u Austrougarskoj. Bio je saborac Vuka Karadžića u programu jugoslovenske reforme srpskog jezika. Filološkim radovima je obrazlagao „nužnost“ jugoslovenske jezičke politike dvoimenovanja srpskog jezika i kreiranja srpske ćirilice prema hrvatskoj latinici.
Jugoslovenskoj akademiji je bio potreban priznati srpski filolog koji bi priznao pravo preuzimanja i preimenovanja srpskog dijalekta u programu jugoslovenske jezičke politike. Biskup J. Štrosmajer je pozvao Đ. Daničića u Jugoslovensku akademiju, da radi na izradi Rečnika srpskog ili hrvatskog jezika. Đ. Daničić se preselio u Austrougarsku 1867. godine, imenovan je za sekretara Jugoslovenske akademije i urednika `Rječnika srpskog ili hrvatskog jezika`.
Pristajanjem da izrađuje „Rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika JAZU“, Daničić je priznao pravo dvoimenovanju srpskog jezika Jugoslovenskoj akademiji (kasnije Hrvatska akdemija znanosti i umjetnosti – HAZU). Daničićev prelazak u Jugoslovensku akademiju prvi je pristanak srpskog filologa na preimenovanje srpskog jezika i promovisanje rimokatoličke hibridne hrvatske političke nacije, kreacije austrougarske kolonijalne politike. Daničićevim zalaganjem, ‘hrvatski jezik’ je promovisan u slavistici i slovenskim narodima preko srpskog, kao međunarodno poznatog i priznatog jezika. Prije zaposlenja u Jugoslovenskoj akademiji, Đ. Daničić je u svojim radovima srpski narod i jezik nazivao „srpski ili hrvatski“, kao u radu `Razlike između jezika srpskog ili hrvatskog` (Glasnik Društva srpske slovesnosti, Beograd 1857.).
Prve svoje knjige na hrvatskoj latinici objavio je 1864. godine: Psaltir Davidov i Oblici srpskog jezika. Godine 1866. štampao je na latinici i na ćirilici svoj prevod Svetog pisma starog zavjeta, u izdanju Britanskog biblijskog društva. U Zagrebu je 1869. objavljeno peto izdanje Daničićeve knjige Oblici srpskoga ili hrvatskoga jezika. Rječnik hrvatskog ili srpskog jezika je objavljen u Zagrebu posle Daničićeve smrti, na hrvatskoj latnici.
Doprinos Đ. Daničića izradi Rečnika srpskog ili hrvatskog jezika je i donošenje rečničke građe u Jugoslovensku akademiju, kao polazišta za korišćenje srpskog štokavskog dijalekta ijekavskog izgovora kao hrvatskog jezika, jer se u Zagrebu govorilo kajkavskim dijalektom, koji je i ekavskog izgovora (kao i slovenački jezik). Njemački filolozi su za kodifikaciju novoimenovanog hrvatskog jezika odabrali štokavski dijalekat ijekvaskog izgovora, kao jedini samo srpski izgovor i dijalekat, i kao najizgrađeniji i najbliži osnovi staroslovenskog jezika.
Korektni kroatisti ne prikrivaju podatke da je prihvatanje srpskog štokavskog dijalekta kao hrvatskog jezika počelo sredinom 19. stoljeća u jugoslovenskom programu, i da je tim povodom 1861. godine Vuk Karadžić proglašen počasnim građaninom Zagreba, kao predstavnik jugoslovenske jezičke politike. O Daničićevom doprinosu u Jugoslovenskoj akdademiji piše hrvatski i jugoslovenski istoričar Viktor Novak u svojoj knjizi `Vuk i Hrvati`:
„Značajnijeg posrednika između Beograda i Zagreba 19. vek ne poznaje nego što je bio Đuro Daničić. U Zagrebu je Daničić, još više od svih hrvatskih vukovaca, Vuka uspravio i kao vlastitu hrvatsku vrednost, kao što je u Beogradu, u Velikoj školi, tumačio jedinstvo hrvatskog i srpskog jezika.“
Kao svjedočanstvo Daničićevog doprinosa izradi hrvatskog rečnika najbolje je navesti tekst hrvatskog filološkog autoriteta, jednog od predsjednika Jugoslovenske akademije, Stjepana Musulina `Hrvatska i srpska leksikografija` 1959. Zagreb, o hrvatskoj leksici prije Karadžićevog Rječnika i Daničićevog donošenja u Zagreb rečničke građe. Musulinovo svjedočenje opovrgava navodna naučna opravdanja filologa Instituta za srpski jezika` o navodnoj hrvatskoj leksici koja je unesena u ranije tomove `srpsko-hrvatskog rječnika`, a koja nije srpska, što navode kao razlog istrajavanja na nazivu `српскохрватски језик`.
Musulin pored ostalog u svom radu piše: Stari naši rečnici imali su regionalno i pokrajinsko obilježje, kao i tadašnja naša književnost, pisci su ih pisali dijalektom rodnog kraja; bili su i neki rječnici i sasvim dijalekataski, rađeni su po tuđim i domaćim prethodnim rječnicima, za propagandne i školske potrebe. Novo doba u našoj leksikografiji nastaje u drugom deceniju 19. vijeka pojavom Vukova Rječnika.“ Kao svjedočenje o Daničićevom doprinosu u formiranju jugoslovenskog jezika i rječnika najbolje je navesti tekst Stjepana Musulina iz istog rada, kojim odaje počast radu Daničića na izradi rječnika našega jezika`: ,Na kraju ovoga pregleda da se kaže koje riječ o najvećem djelu naše leksikografije, o Rječniku hrvatskoga ili srpskoga jezika, što ga izdaje Jugoslovenska akademija znanosti i umjetnosti u Zagrebu od 1880.godine. to je veliki historijski rejčnik našega jezika, najveće i najznačajnije leksikografsko djelo te vrste ne samo kod nas nego kod svih slovenskih naroda. Počeo se raditi za taj rečnik 1866.godine.
Tada su osnivači Jugoslovenske akademije biskup Štrosmajer i historik (fratar) Franjo Rački pozvali u Zagreb Đuru Daničića, tada već priznatog najboljeg poznavača našega jezika kod nas i u stranom naučnom svijetu. On je imao da spremi i pokrene sve potrebno za Veliki rječnik. Kada je Akademija svečano otvorena 1867. Daničić joj je predao svoju prvu sabranu građu iz knjiga i rukopisa i predložio, da se pozovu svi, koji imaju građe za rječnik, da je pošalju Akademiji i da je i dalje sakupljaju. Prvo sređivanje građe izvršio je 1871. godine. Ispisivanje se intezivno nastavilo pod Daničićevim vođstvom do 1880. , zatim na početku 20. vijeka, a i kasnije sve do danas, jer su pridolazili novi i važni rezultati u proučavanju našeg jezika i njegove prošlosti. Akademija je (Jugoslovenska akademija znanosti) 1878. objelodanila `Ogled za rječnik hrvatskog ili srpskog jezika`, u kome je Daničić iznio načela i program za rad na Rječniku. Po tom programu i okviru počeo je Daničić obrađivanje i obradio je od 1880.-1882. g. prvu knjigu Velikog rječnika. Radio je neumorno i takoreći umro na poslu 1882. godine.“
Daničić je radio i na formiranju hrvatskog latiničnog pisma, kreirao je četiri slova hrvatske latinice: za `đ` je uveo znak `đ, Đ` (umjesto `dj` za jedan glas, kao glasovno jednako ćiriličnom `Đ`); `ļ` – za jedan glas, kao ćirilično `lj` (umjesto `lj`); `ń, Ń` za jedan glas umjesto `nj` (jednako ćiriličnom`nj`); `g, G` za jedan glas umjesto`dž`(jednako ćiriličnom `dž`). U svom Ogledu o Rječniku srpskog ili hrvatskog jezika Daničić obrazlaže funkciju novih fonema i pravda se da „ni jednijem od ovijeh slova ne uvodi ništa novo u latinski alfabet, među njima nema ni jednoga koje se već ne bi upotrebljavalo u Evropi, ako ne baš svako za isti glas za koje nama treba.“
Daničić je poštovao kulturu latinske pismenosti, jedinstveni grafički i semantički sisitem latiničnih pisama, ali je podržavao reformu srpskog ćiriličnog pisma, kojom je raskinut kontinuitet i promijenjena priroda srpskog ćiriličnog pisma. U Jugoslovenskom programu je kreiran surogat srpske ćirilice prema novoforiranoj hrvatskoj latinici, sa novoformiranim grafemama ćirilične forme, a latinične sistematizacije, kao pismo prelaza na njegov latnični ekvivalent. Kreator hrvatske latinice je njemački filolog Ludwig Gay (srb. Ljudevit Gaj), predvodnik Ilirskog pokreta, kao programa osnivanja hrvatske nacije, čiji je programski nastavak Jugoslovenski pokret.
Radi razumijevanja misije Jugoslovenske akademije bitno je znati osnovne podatke biografije njenog pokrovitelja biskupa Josipa Štrosmajera, rimokatoličkog misionara njemačke narodnosti, kapelana bečkog Dvora, potom biskupa u Đakovu. O značaju Rečnika hrvatskog ili srpskog jezika biskup J. Štrosmajer je 1878. pisao fratru F. Račkom, predsjedniku Jugoslovenske akademije: „Rječnik će biti isto tako monumentalno djelo kao univerzitet, akademija, kao đakovačka katedrala.“ Jugoslavenski pokret koji je predvodio biskup J. Štrosmajer programski je nastavak pokreta `ilirizma`koji je predvodio Njemac Ludwig Gay. Oba pokreta su programi rimokatoličke unijatske misije i kolonijalne politike austrijske carevine, koji je istovremeno bio program formiranja rimokatoličkog hrvatskog naroda.
Posredovanjem biskupa Josipa Štrosmajera potpisan je konkordat između Vatikana i Crne Gore 1866. godine. Radio je na sklapanju konkordata Rusije i Vatikana. U programu jugoslovenskog prozelitskog projekta, biskup Štrosmajer je poslije Berlinskog kongresa posjetio Kraljevinu Srbiju sa predlogom Konkordata. Protiv sklapanja Konkordata je bila pravoslavna crkva, sa stavom da je sporazum sa Vatikanom nepotreban i štetan za Kraljevinu Srbiju, i ako je dinastija Obrenović pokušavala da dođe do konkordata sa Vatikanom.
Rječnik hrvatskog ili srpskog jezika JAZU je prva `normirana` deklaracija o srpskom jeziku kao višecentričnom i višeimenom `zajedničkom` jugoslovenskom standardu. Zapravo, prva poslije potpisivanja Bečkog književnog dogovora 28. marta 1850. godine, koji je bio programska priprema `Rječnika hrvatskog ili srpskog jezika JAZU`. Doktrinarni dokument austroslavističkog proglašenja srpskog jezika jezikom Srba, Hrvata i Slovenaca jeste Bečki književni dogovor 28. marta 1850. godine, koji su potpisali Đuro Daničić i Vuk Karadžić sa pet hrvatskih i jednim slovenačkim filologom. U tekstu Bečkog književnog dogovora naziv zajedničkog jezika se ne navodi, tekst je napisan novoformiranom hrvatskom latinicom i svi potpisnici su se potpisali tim latiničnim pismom. Daničić i Karadžić su samozvano potpisali dogovor, dok su hrvatski i slovenački predstavnici delegirani od svoje rimokatoličke zajednice kao dijela kulturne politike Austrougarske. Za kraljevine Srbiju i Crnu Goru, njihovo učešće u Bečkom književnom dogovoru je imalo značaj kao učešće današnjih nevladinih organizacija, ali u Austrougarskoj Karadžić i Daničić su bili kao saradnici austroslavističke kancelarije službeni savjetnici srpskog prestolonaslednika Mihaila Obrenovića, a Daničić i buduće Knjeginje Julije.
U razgradnji i preimenovanju srpskog jezika vršena je i kolonijalna kulturna kategorizacija srpskog jezika i naroda, kultivisani srpski rečnik i govor gradske sredine, sa slovenskom osnovom, kodifikovan je kao „hrvatski“, a za pravoslavni srpski narod u granicama osmanske okupacije je kodifikovan turkofoni srpsko-turski mješoviti jezik, a što je bio program interesa evropske i islamske imperijalne kulturne politike.
Uvođenje austroslavističkog srpskog pravopisa i književnog jezika u Knjaževini Srbiji počeo je Knjaz Mihailo Obrenović 1968. ukidanjem Zakona zabrane korišćenja “karadžićevog“ pravopisa i upotrebom istog u državnoj službi. Prve godine povratka na presto (1859.) Knjaz Mihailo je u Društvu srpske slovesnosti presudio u korist Đ. Daničića (u kojem je Đ. Daničić bio sekretar, pa je zbog sukoba dao ostavku). Iste godine Đ. Daničić je imenovan za profesora Velike škole u Beogradu. Presuda Knjaza Mihaila bila je početak jugoslovenske jezičke politike u Srbiji. Projekat Jugoslovenske akademije je konačno ostvaren formiranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine, kada je ustavno ustanovljen službeni “srpsko-hrvatsko-slovenački“ troimeni jezik „troimenog naroda“.
Suverenost jezika je slična suverenosti države. Kao što samoproglašenu državu Kosovo mogu priznati sve države svijeta, ali ako je ne prizna država Srbija, takva `država` ne može imati status suverene države, osim okupacioni status nasilno okupirane teritorije države Srbije. Samo Srpska akademija nauka i srpska država mogu dati lingvistički legitimitet preimenovanju srpskog jezika, kao što je urađeno Ustavom Kraljevine Jugoslavije. Danas to rade Srpska akademija i država Srbija, dok odredba Ustava Srbije o nazivu srpskog jezika lišena praktične srpske jezičke politike predstavlja srpski „filološki“ folklor.
*
Prvi moj susret sa istinom o Daničiću bio je u Dalmaciji, kada sam kao dječak sa ocem putovao u Zadar na seminare slavista. Slušao sam tada razgovore očevih kolega, dalmatinskih Srba, o pitanjima i problemima srpskog jezika i naroda u R. Hrvatskoj. Srbi dalmatinskih i krajiških krajeva su o Daničiću govorili kao o unijatskom i proustaškom tvorcu hrvatske nacije i jezika, kao što se u Crnoj Gori govori o Sekuli Drljeviću, koji je u Kraljevini Jugoslaviji prešao na rimokatoličku hrvatsku stranu, a potom u ratu u nacističku NDH.
Kao i Karadžićev, Daničićev rad u Austrougarskoj nije prolazio bez protivljenja srpskih filologa i pravoslavne crkve. Protiv Daničića prvi je pisao Lazar Laza Kostić, doktor pravnih nauka, književnik i filolog, pjesnik i publicista. Lazo Kostić se bavio političkom analitikom i bio politički aktivan, robijao je zbog političkih stavova. Kao politikolog i filolog L. Kostić je prepoznao Daničićevu djelatnost u Austrougarskoj i poručio mu „da ne pravi Hrvatima jezik, neka ga oni prave sami, a da se on bavi srpskim jezikom“, i da je „jednačenje istoga sa istijem“ politika, a ne lingvistika. U studiji „Osnova lepote u svetu sa osobitim osvrtom na srpske narodne pesme“ (Letopis Matice srpske 1880.) L. Kostić u napomeni piše o Daničićevom dvoimenovanju srpskog jezika u radu „Korjeni s riječima od njih postalijem u hrvatskom ili srpskom jeziku“, (JAZU – Zagreb 1877. Str. 180.). Kostićev naučni rad nikada nije preštampan u cjelosti, zbog zvanične jugoslovenske ideologije, zato smo napomenu iz njegove studije objavili u cjelini.
Poruka Laza Kostića Đuri Daničiću
Ne možemo propustiti ovu priliku, a da ne kažemo našem čuvenom znaocu jezika koju iskrenu, ozbiljnu reč. Đuro Daničić je prvi književnik i filolog, ne na slovenskom jugu, već i u svetu, koji je nazvao jezik što ga govori i piše hrvatskim ili srpskim (u predgovoru svojih ,,Korjena“ kaže: valjda radi punog pariteta: srpski ili hrvatski). Svi ostali prvaci filologije u stranih naroda zovu taj jezik prosto: srpskim. Tako na primer čuveni nemački naučenjak Šlajher među živim jezicima hrvatskoga nikako ne poznaje; a prvak među svima na svetu znaocima jezika, Maks Miler, slaže se u tom pogledu sa Šafarikom, te ovako veli: The Kroatian, according to Safarik, should not be reckoned as a separate language; the provincial Kroatian being but a continuation of the Slovenian, while the language of the Kroats, as spoken on the military frontier, is simply Servian (Mah Muler, The Languages of the Seat of war in the East. London and Edinbourgh. 1855).
Prema tome što takvi autoritet, kao što je Šlajher, hrvatskoga jezika ne poznaje, kad starešina svih filologa, Maks Miler, s kojim se u pogledu naučenjačke veličine naš Đuro Daničić, pored svih svojih ogromnih zasluga za nauku, neće nikad moći uporediti, kad i on veli, da hrvatski jezik ne treba uzimati kao zaseban jezik, jer onaj jezik što se govori u provincijalnoj Hrvatskoj, to je samo nastavak slovenskog (kranjskog), a onaj, što se govori u hrvatskoj krajini, to je „prosto srpski“: kad sve to uzmemo na um, onda nam je sasvim jasno, da Đuru Daničića nisu mogli rukovoditi naučni razlozi kad je svoj jezik nazvao ,,hrvatskim ili srpskim“. Razlog mu je jedino mogao biti politički, i to književno politički.
Svaki pravi rodoljub, ili Srbin ili Hrvat, a jošt pre ako je književnik, a najpre ispitivač jezika mora sa bolom i sa stidom gledati na neprirodnu pocepanost u književnosti jednog jezika koji je narodu na sramotu i porugu, a neprijateljima mu na radost i podsmeh. Kad bi taj najsakatiji od svih dualizama smatrali sa gledišta našeg načela, onda bi morali kazati, da je to sasvim nesmislen, pa i neplodan ukrštaj; ništa se samo sa sobom ne može ukrstiti, kao što i u organskom životu sparivanje vrlo srodnih vrsta ili ostane sasvim jalovo, ili rađa bogalje, te zato i svaki takav pokušaj u ljudi izaziva gnušanje i porugu gledalaca. I Đuro Daničić, jamačno nije mogao više podneti stida sa te sramote, te se rešio učiniti sa svoje strane sve, ma i na štetu nauke što bi doprinelo ujedinjenju književnosti. No vrednost političkog, pa i književno-političkog dela meri se na uspehu, te ako ima uspeha, onda se može na povredu čiste nauke kojekako i kroz prste gledati; no ako ga nema, onda se silovanje naučne istine mora tim žešće osuditi.
Pa da li je Daničićev književno-politički smer imao kakv uspeh? Do sada nikakvoga. Od srpskih književnika i novinara još gde-gde može čitati kompromisna fraza: srpsko-hrvatska književnost, ali u tako zvanih hrvatskih pisaca, tj. onih što pišu srpski jezik latinicom, nestala je ta fraza, u koliko je nekada bilo, sasvim bez traga. Naprotiv, očigledno je da je u našoj lingvističkoj književnosti počeo bezobzirni hrvatizam otimati mah baš od ono doba kada je Daničić počeo svoju pomirljivu radnju. Po tome se vidi, da taj smer ne samo da nije imao željenog uspeha, nego je postigao protivno od onoga što je hteo. To je prava tragičnost. Junak te tragedije, Đuro Daničić, nije postao manji književnik te ima pravo na našu simpatiju. Nama ta simpatija daje za pravo zamoliti ga ,da se okane politike, te da se vrati čistoj nauci ako neće da ga dalji razvitak te tragičnosti dovede do katastrofe. U politici kompromisi imaju mesta, jer praktična politika i nije drugo do sistem kompromisa. Ali u nauci kompromisi mogu kompromitovati, ako ne nauku, a ono barem naučnike.“
