Pusto mesto sa čarobnim pogledom na Boku

10. avgust 2023. · Zdravko Elez

Gornji Stoliv seoce na padinama Vrmca danas postoji samo na geografskoj karti, a nekada je snabdevalo hlebom pola Crne Gore

Piše: Predrag T. Savić, advokat i pisac

Gornji Stoliv je mesto koje sa čežnjom decenija gledam dok se brčkam po Boki. Od sela je danas ostalo samo ime na geograskoj karti, ruševine kamenih kuća, dve crkve i dva-tri stanovnika tokom cele godine, a svega desetak u turističkoj sezoni.

Ostaci ovog naselja se nalazi na poluostrvu koje čini planina Vrmac na nadmorskoj visini od 240 metara. I do njih se stiže posle četrdesetak minuta penzionerskog hoda.

Uz padinu Vrmca prema Gornjem Stolivu zaputili smo se sa nenadmašnim majstorem fotografije i umetnikom Milenkom Vasićem, koji nam je sa suprugom Danijelom Mršuljom, akadamskom vajarem, bio vodič. Deo tih fotografija moćićete da vidite i u ovom putopisu.

Prema šturim istorijskim izvorima naselje je nastalo u 14. veku, u doba procvata i vladavine Venecije nad Bokom ovde je živelo oko 1.200 ljudi, mesto je imalo četiri prodavnice, dva mlina i četiri pekare, koje su prema rečima vodiča na brodićima koji voze turiste po Bokokotorskom zalivu, snabdevale hlebom pola Crne Gore.

Teško je verovati da će Gornji Stoliv ponovo doživeti takav razvoj, ali nadu daje donatorski ručak, koji su nedavno upriličili zajedno predsednik Crne Gore Jakov Milatović, i predsednici opština Koor i Tivat Vlada Jokić i Željko Komnenović. Namera je da se pomogne obnova ovog pustog sela.

Kao naselje Kotorskog distrikta Gornji Stoliv prvi put se spominje još 1326. godine. U Beču Stoliv je verifikovan kao zasebna opština 1767. godine i zaveden u arhivske knjige. Ovo su podaci sa interneta, objavljeni u lokalnim glasilima.

Postoji više lokalnih i nedovoljno proverenih predanja o tome kako je Gornji Stoliv dobio ime, a jedno od njih je obaveza svakog momka, koji je nameravao da oženi devojku iz ovog mesta, da zasadi sto maslina. Penjući se prema Gornjem Stoivu ne bi se moglo reći da je to tačno, jer se može videti tek poneka maslina, ali se zato do mestašca dolazi kamenom stazom kroz jedinstvenu kestenovu šumu.

Crkva Sv. Ilije sada dominira ostacima naseljem i nije poznato kada je sagrađena ali je, prema natpisu nad ulazom proširena 1556. godine, dok je zvonik podignut 1833. godine. Posebnu vrijednost predstavljaju tri oltarske slike Josipa Tominca. Upravo je i obnova ovog hrama bila je povod za pomenuti donatorski ručak. U porti hrama su porodične grobnice lokalnih familija.

Kroz kestenovu šumu nedavno je prosečen seoski, makademski put sa ciljem da se uz pomoć džipova olakša dopremanje građevinskog materijala za započetu rekonstrukciju nekokoliko kamenih kuća. Kažu da da su neke od tih kuća kupili Englezi i jedan Beograđanin. Ostale obnavljaju vekovni vlasnici iz familije Mihović. Preko leta u Gornjem Stolivu radi i restoran, koji je napravljenog na drvenoj platformi, s koje se kao i celog sela puca nestvaran i čaroban pogled na celu Boku, čija lepota posebno dolazi do izražaja.

Inače, prosecanje makadamskog puta izazvalo silne polemike među meštanima Stoliva i među rukovodstvom MT Stoliv. Morali si da arbitriraju čak i državni organi. Nadležni iz Opptine Kotor su „presuduli“ u korist puta.

O Gornjem Stolivu postoji vrlo malo objavljenih istoriskijh izvora, što nikako ne odgovara lepoti i značaju ovog naselja. Otuda su zapisi popa Sava Nakićenovića posebno značajni. Savo nije vio običan sveštenik, već vrstan geograf, istoričar i etnolog. Ovaj vrli saradnik Jovana Cvijića, brojnih srpskih glasila u Dubrovniku i Beogradu, i Srpske akademije nauka rođen je u Kutima kod Trebinja 1882. godine. Preminuo u 45 godini života, izmoren od zatvaranja u austrijskim tamnicama tokom Velikog rata. Prenosimo zanimljiv i autentičan Savin tekst o Stolivu iz 1912. godine.

„Selo se proteže pri moru i u strani, između dubrava od kostanja. Pri moru je Donje Stolivo, a u strani Gornje Stolivo… Položaj je takav u Gornjem Stolivu, da, uslijed velike strmeni, strašno zemlje roni, tako, da znaju starci, da je bilo vremena, kad na zvoniku cijeli dan o Badnjem danu nije bilo nimalo sunca, a danas ga ima po 1 sat. Položaj je Stoliva takav, da buduć zaklonjen kosom od Vrmca, ne grije ga zimi skoro nimalo sunce. Snijeg vrlo rijetko pada, u selu je studeno, strada od bure, koju, jer dolazi od Risna, zovu „Risanka“. Duvaju i jug i zapadnjak, a kišu donosi jug.

Zemlja za obrađivanje je slabe vrste – dobra jedino za kostanje… Selo u prostoru ima 332 hektara, a porezu podložno 319. – od toga oranice (14 ha), vrtovi 85, vinogradi 27, pašnjaci 39 i dubrave 154. Hrane i živog, i to: govedi 30, ovaca 178, koza 17 i svinja 12.

Selo se dijeli na, Gornje i Donje Stolivo, koji su jedan od drugoga u rastojanju ¼ sata, a spaja ih kaldrma. U Gornjem Stolivu sve su kuće skupa kod crvke sv. Ilije. Do nje su najbliži Marinovići (2k), pak za njima Lunić (1), Tošutovići (2), Mihovići (6), Vujovići (5), Kaštelanovići (2), Zlovečera (1), Bošković (1), Ivanović (2), Dabčević (1), Žiga (1) i Marković (1). Kroz ovaj skup idu dva puta, to čine jedan šiljasti put, kog je vrh kod sv. Ilije, i takav daju raspored ovom skupu, kroz koji su trakovi kuta (puta) istodobno ulice. Ovaj raspored čini još da ovaj skup izgleda kao sto (stolovi).

Još ovdje imaju kapele sv. Ane i sv. Petra. Donje Stolivo je pokraj mora. Kuće se protežu jedno 2 km uzduž državnog puta i to od Markova Vrta do Veriga. Kuće su 2-3 u skupu, a gdje je pristanište lađama, ima ih više; tu je poštanski i brzojavni ured, vojska, sijelo općine, nekoliko krčama i nekoliko porodica; tu su kuće sve s gornje strane puta, samo Marinovića kovačnica s donje strane puta do mora. Kuće idu ovim redom od Prčanja: Filipović (1k), Kjepalići (2), Marinovići (4), Brajevići (1), Franović (1), Batistić (1), Bozić (1), Marković (1), Radulović (1), Ivanović (2), Milatović (4), Ševelja (1), Mirković (1), Marabut (1), Mustur (1), Hrvatić (1), Ciko (1), Jakobović (1) i Bordaš. Imaju parohijalnu crkvu Gospu, a filijalne sv. Pavla i sv. Vasiliju. Državni je put ulica. Svega je u Gornjem i Donjem Stolivu 166 domova, a stanovnika 347 (pravoslavnih 48, katolika 299).

Stolivo je Donje nazvato za razliku od Gornjega, a Stolivo jer sliči stolovima položaj u Gornjem Stolivu, gdje su kuće…

Zanimljiv je i deo teksta Save Novakovića u kome se govori odakle su i kada došli ljudi u Stoliv:

„Vujovići došli iz Banjana (Hercegovina) ima 300g; Mihovići iz Arbanije u 16v; Marinovići iz Grblja u 16v. Tošutovići iz Hercegovine oko 1710; Zlovečera iz Konavala ima 60g;

Kaštelanovići sa Prevlake ima 200g; Bošković iz Ćeklića ima 100g; Ivanović iz Crne Gore, ima 200g; Dabčevići iz Arbanije u 16v; Žiga, ne zna se; Lunić, nezakoniti potomci nepoznatih roditelja; Markovići iz Lastve Gornje ima 60g; Hrvatići, nezakoniti potomci neznanih roditelja; Bardaš iz Kranjske ima 20g; Ciko iz Kotora ima 70g; Kjepalić iz Perasta ima 200g; Filipović i Bović ne zna se; Bučić iz Morinja ima 80g; Milatovići iz Crne Gore ima 120g; Mostur iz Kostanice ima 100g; Jakobović i Marabut ne zna se; Đurišić iz Perasta ima 120g; Brajević iz Hercegovine, ima 200g; Batistić iz Korčule (Dalmacija) ima 30g; Miljević iz Zalaza (Crna Gora) ima 160g; Radulovići i Mirkovići iz Hercegovine ima 200g. Svi osim dva zadnja, slave sv. Iliju ili Gospu, dok Radulovići i Mirkovići sv. Arh. Mihaila. Kao što se iz gornjeg vidi, najstariji današnji naseljenici ne dosižu preko 300g.“ (Prezuzeto iz dela „Boka“ od popa Save Novakovića Atropogeografska studija – Srpski etnografski zbornik , knjiga 20).