Sećanje na velikog Mešu i njegov testament

Meša Selimović, srpski i jugoslovenski pisac i član Srpske akademije nauka i umetnosti, umro je na današnji dana, 11. jula 1982. godine.

U rodnom gradu Tuzli završio je osnovnu školu i gimnaziju. Godine 1930. upisao se na studijsku grupu srpskohrvatski jezik i jugoslovenska književnost Filozofskog fakulteta u Beogradu, gde je diplomirao 1934. godine.

Njegova najpoznatija dela su zbirke kratkih priča – Prvo preduzeće (Prva četa, 1950) i Tuđa zemlja, 1962, romani „Tišina“ 1961, Magla i mjesečina 1965, Derviš i smrt rviš, 1966, Tvrđava, 1970, Ostrvo, 1974 i nezavršeni roman Krug, 1983).

Roman Derviš i smrt imao je više od 30 izdanja i preveden je na mnoge strane jezike. Ovao delo je napisano kao reakcija na tadašnji Titov režim koji se vrlo često obračunavao sa političkim osuđenicima. I sam Mešin brat je bio na Golom otoku, što je bio dodatni motiv.

To je delo snažne misaone koncentracije, pisano u ispovednom tonu, monološki, s izvanrednim umetničkim nadahnućem, povezuje drevnu mudrost s modernim misaonim nemirima. Ono počinje od religioznih istina kao oblika dogmatskog mišljenja da bi došlo do čovekove večne upitanosti pred svetom, do spoznaje patnje i straha kao neizbežnih pratilaca ljudskog življenja.

Roman „Tvrđava“ vraća nas u još dublju prošlost, u 17. vek. „Tvrđava“ je tu i stvarnost i simbol, a kao simbol ona je „svaki čovjek, svaka zajednica, svaka ideologija“ zatvorena u samu sebe. Izlazak iz tvrđave istovremeno je ulazak u život, u haotičnu stvarnost sveta, početak individualnog razvitka, otvaranje mogućnosti susreta s drugima i upoznavanja istinskih ljudskih vrednosti.

Selimović je dobio brojne nagrade za svoj rad. U njegovu čast, književna nagrada koja nosi njegovo ime osnovana je 1988. godine i dodeljuje se za najbolje književno ostvarenje u protekloj godini.

O svom srpskom poreklu govorio je bez ustezanja iako su mu to mnogi osporavali, posebno pripadnici muslimasnke veroispovesti u Bosni i Hercegovini. Da bi odagnao sve sumnje on je u testamentalnom pismu Srpskoj akademiji nauka i umetnosti iz 1976. naveo:

–Potičem iz muslimanske porodice, a po nacionalnosti sam Srbin. Pripadam srpskoj literaturi, dok književno stvaralaštvo u BiH, kome takođe pripadam, smatram samo zavičajnim književnim centrom, a ne posebnom književnošću srpskohrvatskog književnog jezika.

On je napisao i da jednako poštuje svoje porijeklo i svoje opredjeljenje, jer je vezan za sve što je odredilo njegovu ličnost i rad.

–Svaki pokušaj da se to razdvaja, u bilo kakve svrhe, smatrao bih zloupotrebom svog osnovnog prava zagarantovanog Ustavom. Pripadam, dakle, naciji i književnosti Vuka, Matavulja, Stevana Sremca, Borisava Stankovića, Petra Kočića, Ive Andrića, a svoje najdublje srodstvo sa njima nemam potrebu da dokazujem…

Ovo pismo upućujem Srpskoj akademiji nauka i umetnosti sa izričitim zahtjevom da se ono smatra punovažnim biografskim podatkom”, naveo je tada Selimović.

U svojoj knjizi “Sjećanja” Selimović ističe da je “užasan genocid koji su ustaše počele da provode protiv Srba u BiH, nečuveni zločini na koje se uho teško moglo naviknuti, jer takvo masovno varvarstvo nije bilo poznato u istoriji, stradanje čitavih srpskih krajeva, zatiranje svega živog – sve to je natjerivalo čovjeka da se odredi, ili da se suprotstavi ili da se demorališe”.

Jednom prilikom, na zagrebačkom Književnom kutku, Meši Selimoviću je organizator postavio pitanje od kog se očekivalo da će od Meše izdejstvovati neku vrstu provokacije: “Zašto se vi Mehmede Selimoviću osjećate Srbinom?”

Selimović je odgovorio kratko i direktno: “Do 1941. sam se osjećao Srbinom, a nisam se pitao zašto. Od 1941. znam zašto sam to”. Obrazložio je ističići da su njegovi najbliži preci od Vukovića iz Hercegovine.

Nakon raspada Jugoslavije, u sarajevskim političkim, a onda i književnim krugovima pokušali su da “prevedu” Selimovića iz Srbina u Bošnjaka, potpuno ignorišući njegovo testamentarno obraćanje SANU i njegove stavove o politici, nacionalnosti i književnosti.