Srpska svetinja na Baščaršiji starija od Sarajeva

U starom jezgru Sarajeva, na Baščaršiji, nalazi se crkva mnogo starija i od samog grada, a u njoj blago svetskih razmera. Uz tramvajske šine, uklopljena u okolinu ili se okolina prilagodila njoj, drevna crkva kao da oslikava sudbinu prestonice Bosne i Hercegovine, rušena i spaljivana, uporno se iz pepela uzdizala.

Crkva Svetih arhangela Mihaila i Gavrila, ili, kako je javnosti poznatija, Stara srpska pravoslavna crkva, izgrađena je na temeljima ranokršćanske bazilike s kraja petog ili početka šestog stoljeća, navodi Delibor Kaljević, kustos muzeja crkve. Sarajevska crkva je među najstarijim očuvanim verskim objektima na Balkanu, a kako je nakon svakog rušenja i spaljivanja obnovljena tako da izgleda kao i ranije, izgledom se razlikuje od pravoslavnih crkava koje se mogu sada sresti.

„Ovakve crkve se mogu naći još samo u Palestini, Jermeniji i Siriji. I zbog toga je raritet. Možda je za vernike iz tog vremena bila nesretna okolnost što je bilo dozvoljeno da se obnovi u izvornom obliku svaki put kad je rušena, ali je zbog toga i drugačija i možemo videti kako su izgledale u to vreme“, dodao je kustos Kaljević.

A crkva je šest puta rušena i spaljivana. Sam muzej crkve u svojim odajama čuva kolekciju ikona koja je proglašena petom najvrijednijom u celom svetu. Osim ikona, posetiocima su izložene verske odore korišćene tokom verskih obreda, razne verske relikvije, ali i brojni zapisi, poput čuvene Sarajevske krmčije ili raznih fermana osmanskih vladara, kojima se propisivalo šta je dozvoljeno, a šta ne.

Paroh Vanja Jovanović, ponosan na kolekciju muzeja, ističe da ona dobro opisuje dešavanja iz tog perioda.

„Kada uzmete u obzir da je Srednji vek bio doba ludila, gde se nisu poštivala pravila, a da su tada Srbi, pravoslavci, trgovci i običan narod, odavde naručivali skupocene ikone iz daleke Grčke i da nisu znali ni hoće li te ikone doći, jer je neko mogao trgovce napasti, opljačkati, postajala je opasnost od brodoloma… i, povrh svega, te ikone iz čuvene italo-kretske škole bi do naše crkve putovale po pet, deset godina… Zaista je neverovatno“, kaže otac Vanja.

Jedna od takvih je i Liturgija pravednih i paklene muke grešnih, omiljena ikona oca Vanje autora Georgija Klondzasa, učitelja čuvenog El Greca.

„On ikone nije slikao običnim kistom, već četkicama koje su imale najviše po tri dlake. Možete li zamisliti koliko je to moralo biti skupo? I ovdašnji narod je, uz sve opasnosti koje su pretile trgovcima na putu nazad, prikupljao novac i kupovao takve basnoslovne ikone“, dodaje Jovanović.

Kako je kolekcija muzeja izuzetno vredna, detalji i fotografije dela se nalaze u arhivama svetskih agencija poput Interpola, američkog Federalnog istražnog biroa i drugih, kako bi im se moglo brzo ući u trag u slučaju krađa, kaže kustos Kaljević.

Klondzasova ikona je samo jedna od brojnih vrednih dela izloženih u muzeju Stare crkve. A sve to pripada svim narodima Bosne i Hercegovine, kaže otac Vanja.

„Mi imamo problem što svi nešto svoje prisvajamo, a tuđe odbijamo. Srbe u [bh entitetzu] Republici Srpskoj ne interesuje ovo, kaže, to je u [bh. entitet] Federaciji, druge ne interesuje jer je srpsko, pravoslavno… Ja to vidim kao blago svih nas ovdje, kao jedan bosanskohercegovački brend, kojim zajedno trebamo da se ponosimo i promoviramo.“

Osim ikona i drugih verskih relikvija, koje, pre svega, imaju ogromnu duhovnu vrednost, a zatim i ovozemaljsku, posetioci mogu videti i Sarajevsku krmčiju iz 1307. godine, novokanon koji uređuje crkvena pravila ponašanja, napisan na koži, ali i nekoliko fermana, odnosno dekreta turskih vladara, kojim se, između ostalog, zabranjivalo veliko slavlje i uređivanje na svadbama pravoslavaca.

Osim brojnih zapisa i arhiva iz Srednjeg veka, muzej u svojoj kolekciji čuva i vrata porte crkve, koja ponajbolje „pamte“ te mračne dane ludila.

„Osmanlije su tokom dva veka na vratima ulaza u crkvu vešali ubijene Srbe pravoslavce, čija tela bi morali otkupiti porodice ili prijatelji, kako bi ih mogli dostojno sahraniti. A na vrata su vešali sve, od onih koji nisu plaćali porez, odnosno harač, do hajduka i ustanika, pa do jednostavno onih koji su se našli na pogrešnom mestu u pogrešno vreme“, kaže kustos Kaljević.

On ističe da je dobro očuvano krilo vrata na koja su vešani Srbi izuzetno teško, čak i kad se uzme u obzir da je od debelih dasaka okovanih željezom.

„Osmorica su ih jedva nosila. Jedan sveštenik je rekao da su tako teška jer nose duše svih tih mučenih, ubijenih i obešenih“, dodao je kustos muzeja Stare pravoslavne crkve.

U crkvi se nalaze i mošti, koje imaju veliku duhovnu vrednost za vernike, poput ruke Svete Tekle, ranokršćanske misionarke, saputnice Svetog Pavla, koja je zamalo ukradena tokom Drugog svetskog rata, dodaje otac Vanja.

Jedan ustaški vojnik, pripadnik snaga Ante Pavelića, pokušao je iz crkve iznijeti kovčeg s rukom u dijamantskoj rukavici, poklonu Ruske pravoslavne crkve, ali je, pre nego što je prošao kroz vrata, pao na mestu mrtav. Nakon toga, kaže parhoh Jovanović, ustaše više nisu pokušale opljačkati imovinu Crkve Svetih arhangela Mihaila i Gavrila.

Muzej osnovan 1889. godine i crkva na još jedan nesretan način dijele sudbinu grada u kojem se nalaze.

„Kao i ostali muzeji, nemamo nikakvu podršku i pomoć državnih institucija. Da nije u sklopu crkve i da ne pomaže crkva, muzej bi davno propao“, kaže otac Vanja.

Zahvaljujući ustrajnošću uposlenika i sveštenstva, muzej ostaje otvoren za posjetitelje koji dolaze iz cijelog svijeta, a paroh Jovanović i kustos Kaljević nastavljaju raditi na promociji ovog „bosanskohercegovačkog brenda“.

*Ovaj tekst deo je projekta Srpski manastiri i druge svetinje u zemljama regiona koji sufinasira Uprava za saradnju s dijasporom i Srbima u regionu Ministarstva spoljnih poslva Vlade Srbije